Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
136
अध्याय 136 / 317

Book 1 - Adhyaya 137

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३६

श्लोक 1

१२ ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पुर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे श्रवणद्वादशीव्रतनिरूपणं नाम षट्त्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १३७ ब्रह्मोवाच ।कामदेवत्रयोदश्यां पूज्यो दमनकादिभिः ।रतिप्रीतिसमायुक्तो ह्यसोको मणिभूषितः

12 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe purvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe śravaṇadvādaśīvratanirūpaṇaṃ nāma ṣaṭtriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 137 brahmovāca / kāmadevatrayodaśyāṃ pūjyo damanakādibhiḥ / ratiprītisamāyukto hyasoko maṇibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करना चाहिए। ब्रती भूमिपर ही शयन करे

English

None shall deign to serve the wicked or the base eveftsif unfortunately deprived of wealth or fallen from a high position. Even though oppressed by hunger the hon does not

अध्याय १३६

श्लोक 2

(इति मदनकत्रयोदशीव्रतम्) ।चतुर्दश्यां तथाष्टभ्यां पक्ष्योः शुक्लकृष्णयोः ।यो ऽब्दमेकं न भुञ्जीत मुक्तिभाक् शिवपूजनात्

(iti madanakatrayodaśīvratam) / caturdaśyāṃ tathāṣṭabhyāṃ pakṣyoḥ śuklakṛṣṇayoḥ / yo 'bdamekaṃ na bhuñjīta muktibhāk śivapūjanāt

हिन्दी अर्थ

पदार्थोसे निर्मित पञ्चगव्यका प्राशन रात्रिमें करे। ऐसा व्रत करनेवाला व्रती भोग और मोक्ष दोनोंका अधिकारी हो जाता है। कृष्ण एवं शुक्ल दोनों पक्षोंकी एकादशीका

English

He who tries to culdvate again the friendship of one who has once deceived him really seeks his own death like the she-mule that conceives.

अध्याय १३६

श्लोक 3

(इति शिवचतुर्दश्यष्टमीव्रतम्) ।त्रिरात्रोपोषितो दद्यात्कार्तिक्यां भवनं शुभम् ।सूर्यलोकमवाप्नोति धामव्रतमिदं शुभम्

(iti śivacaturdaśyaṣṭamīvratam) / trirātropoṣito dadyātkārtikyāṃ bhavanaṃ śubham / sūryalokamavāpnoti dhāmavratamidaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

व्रत हमेशा करना चाहिए। यह व्रत उस समस्त पापसमूहका विनाश करता है, जो प्राणीको नरक देनेवाला है । यह व्रतीको सभी अभीष्ट फल प्रदान

English

The children of an enemy shall never be neglected or treated with indiflerence by sane men in spite of the fact that they may be speaking tweet words. After the lapse of some time they may be very dangerous and terrible like vessels of poison.

अध्याय १३६

श्लोक 4

अमावस्यां पितॄणां च दत्तं जलादितदक्षयम् ।नक्ताभ्याशी वारनाम्ना यजन्वाराणि सर्वभाक्

amāvasyāṃ pitṝṇāṃ ca dattaṃ jalāditadakṣayam / naktābhyāśī vāranāmnā yajanvārāṇi sarvabhāk

हिन्दी अर्थ

करता है और अन्त समयमें उसे विष्णुलोक भी

English

None need worry about«a man who constantly harasses him. Such people will fall off themselves like the trees on the banks of rivers.

अध्याय १३६

श्लोक 5

(इति वारव्रतानि) ।द्वादशर्क्षाणि विप्रर्षे ! प्रतिमासं तु यानि वै ।तन्नाम्नान्ते ऽतच्युतं तेषु सम्यक् संपूजयेन्नरः

(iti vāravratāni) / dvādaśarkṣāṇi viprarṣe ! pratimāsaṃ tu yāni vai / tannāmnānte 'tacyutaṃ teṣu samyak saṃpūjayennaraḥ

हिन्दी अर्थ

पहले दिन शुद्ध एकादशी, दूसरे दिन शुद्ध द्वादशी तथा द्वादशीकी निशा (रात्रि)-के अन्तमें अर्थात् तीसरे दिन त्रयोदशी हो तो ऐसी एकादशी तिथिमें सदा श्रीहरिका संनिधान रहता है । यदि

English

Unnecessary bashfulncss and reserve need not be felt in monetary transactions, acquisition of knowledge, taking food and dealings (with the wife in Che bed chamber).

अध्याय १३६

श्लोक 6

केशवं मार्गशीर्षे तु इत्यादौ कृतिकादिके (का) ।घृतहोमश्चतुर्मासं कृसरञ्च निवेदयेत्

keśavaṃ mārgaśīrṣe tu ityādau kṛtikādike (kā) / ghṛtahomaścaturmāsaṃ kṛsarañca nivedayet

हिन्दी अर्थ

दशमी और एकादशी तिथि एक ही दिन होती है तो इसमें असुरोंका निवास रहता है। अतः यह एकादशी व्रतके लिये उपयुक्त नहीं मानी जाती । एकादशीको उपवासकर द्वादशीमें पारणा करनी

English

None shall stay in a place where these five do not live, viz:—rich men, Vedic scholar, king, river and a physician.

अध्याय १३६

श्लोक 7

आषाढादौ पायसं तु विप्रांस्तेनैव भोजयेत् ।पञ्चाव्यजलस्नाननैवेद्यैर्नक्तमाचरेत्

āṣāḍhādau pāyasaṃ tu viprāṃstenaiva bhojayet / pañcāvyajalasnānanaivedyairnaktamācaret

हिन्दी अर्थ

चाहिए। सूतक (वंशमें किसीकी उत्पत्ति) और मृतक (वंशमें किसीके मरण) -की स्थितिसे होनेवाले अशौचकालमें भी यह व्रत करना चाहिए।

English

Even a day's stay shall be avoided in places where means of livelihood, fear of law, sense of shame, courteousness and Uberahmindedness are not available*

अध्याय १३६

श्लोक 8

अर्वाग्विसर्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते ।विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यं भवति क्षणात्

arvāgvisarjanāddravyaṃ naivedyaṃ sarvamucyate / visarjite jagannāthe nirmālyaṃ bhavati kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

तिथिसे विद्ध है तो इन तिथियोंमें भी उपवास

English

One shall not think of staying permanently in a place where these five are not available:—An astrologer* a Vedic scholar a king, a river and a saint

अध्याय १३६

श्लोक 9

पाञ्चरात्रविदो मुख्या नैवेद्यं भुञ्जते स्वयम् ।एवं संवत्सरस्यान्ते विशेषेण प्रपूजयेत्

pāñcarātravido mukhyā naivedyaṃ bhuñjate svayam / evaṃ saṃvatsarasyānte viśeṣeṇa prapūjayet

हिन्दी अर्थ

प्रतिपदासे मिश्रित पौर्णमासी और अमावास्या तिथि, तृतीयासे मिश्रित द्वितीया तिथि, चतुर्थीसे संगत तृतीया तिथि, तृतीयासे युक्त चतुर्थी तिथिको उपवास करे । षष्ठीसे असंयुक्त पञ्चमी तिथि और

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय १३६

श्लोक 10

नमोनमस्ते ऽच्युत ! संक्षयो ऽस्तु पापस्य वृद्धिं समुपैतु पुण्यम् ।ऐश्वर्यवित्तादि सदाक्षयं मे तथास्तु मे सन्ततिरक्षयैव

namonamaste 'cyuta ! saṃkṣayo 'stu pāpasya vṛddhiṃ samupaitu puṇyam / aiśvaryavittādi sadākṣayaṃ me tathāstu me santatirakṣayaiva

हिन्दी अर्थ

षष्ठीसे युक्त सप्तमी तिथिको उपवास किया जाना चाहिए। (अध्याय १२३)

English

I should now mention the characteristic features of the king as well as the servants. A king should examine the following carefully.

अध्याय १३६

श्लोक 11

यथाच्युत !त्वं परतः परस्मात्स ब्रह्मभूतः परतः परस्मात् ।तथाच्युतं मे कुरु वाञ्छितं सदा मया कृतं पापहराप्रमेय

yathācyuta !tvaṃ parataḥ parasmātsa brahmabhūtaḥ parataḥ parasmāt / tathācyutaṃ me kuru vāñchitaṃ sadā mayā kṛtaṃ pāpaharāprameya

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--अब मैं शिवरात्रित्रत और उस कथाका वर्णन करूँगा, जो व्रत करनेवालोंकी समस्त अभीष्ट कामनाओंको पूर्ण करनेमें समर्थ है। जैसे पूर्वकालमें पार्वतीने भगवान् महेश्वर

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 12

अच्युतानन्त ! गोविन्द ! प्रसीद यदभीप्सितम् ।तदक्षयममेयात्मन्कुरुष्व पुरुषोत्तम

acyutānanta ! govinda ! prasīda yadabhīpsitam / tadakṣayamameyātmankuruṣva puruṣottama

हिन्दी अर्थ

शिवसे इस परमश्रेष्ठ व्रतको सुननेकी इच्छा की थी और सुना था, वैसे ही आप भी सुनें।

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 13

कुर्याद्वै सप्त वर्षाणि आयुः श्रीसद्गतीर्नरः ।उपोष्यैकादशीब्दमष्टमीं च चतुर्दशीम्

kuryādvai sapta varṣāṇi āyuḥ śrīsadgatīrnaraḥ / upoṣyaikādaśībdamaṣṭamīṃ ca caturdaśīm

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वरने कहा--हे गौरि! माघ और 'फाल्गुन-मासके मध्यमें जो कृष्णा चतुर्दशी होती है, उस चतुर्दशी तिथिमें उपवास तथा जागरण

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 14

सप्तमीं पूजयेद्विष्णुं दुर्गां शम्बुं रविं क्रमात् ।तेषां लोकं समाप्नोति सर्वकामांश्च निर्मलः

saptamīṃ pūjayedviṣṇuṃ durgāṃ śambuṃ raviṃ kramāt / teṣāṃ lokaṃ samāpnoti sarvakāmāṃśca nirmalaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे और भगवान् रुद्रकी पूजा करनेसे पूजित रुद्र भुक्ति और मुक्ति दोनों प्रदान करते हैं। जिस प्रकार द्वादशी तिथिको विष्णुकी पूजा होती है, उसी प्रकार कामनासे युक्त होकर इस चतुर्दशी

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 15

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।उपवासेन शाकाद्यैः पूजयन्तसर्वदेवताः

ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca / upavāsena śākādyaiḥ pūjayantasarvadevatāḥ

हिन्दी अर्थ

तिथिमें महादेव हरकी पूजा करनी चाहिए। उपवाससहित विधि-विधानसे पूजित शिव विष्णुके समान भक्तको नरकभोगसे बचाते हैं । शिवरात्रिव्रतकी कथा इस प्रकार है--

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 16

सर्वः सर्वासु तिथिषु भुक्तिं मुक्तिमवाप्नुयात् ।धनदो ऽग्निः प्रतिपदि नासत्यो दस्त्र अर्चितः

sarvaḥ sarvāsu tithiṣu bhuktiṃ muktimavāpnuyāt / dhanado 'gniḥ pratipadi nāsatyo dastra arcitaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत पहले अर्बुद देशमें एक सुन्दरसेन नामक

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 17

श्रीर्यमश्च द्वितीयायां पञ्चम्या पार्वती श्रिया ।नागाः षष्ठ्यां कार्तिकेयः सप्तम्यां भास्करोर्ऽथदः

śrīryamaśca dvitīyāyāṃ pañcamyā pārvatī śriyā / nāgāḥ ṣaṣṭhyāṃ kārtikeyaḥ saptamyāṃ bhāskaror'thadaḥ

हिन्दी अर्थ

पापात्मा निषाद राजा रहता था। वह एक बार अपने कुत्तोंको साथ लेकर आखेट करनेके लिये वनमें गया, किंतु हैववशात् उस पर्वतीय वनप्रान्तमें उसको कोई भी मृगादि जीव आखेटरूपमें प्राप्त

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 18

दुर्गाष्टम्यां मातरश्च नवम्यामथ तक्षकः ।इन्द्रो दशम्यां धनद एकादश्यां मुनीश्वराः

durgāṣṭamyāṃ mātaraśca navamyāmatha takṣakaḥ / indro daśamyāṃ dhanada ekādaśyāṃ munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं हो सका। भूख-प्याससे पीड़ित वह रात्रिमें जलाशय और तडागोंके तटपर अवस्थित वृक्ष- लताओंके झुरमुटोंमें भटकता हुआ जागता ही रह गया। वहींपर उसे एक शिवलिंगका दर्शन हुआ।

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय १३६

श्लोक 19

द्वादश्यां च हरिः कामस्त्रयोदश्यां महेश्वरः ।चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरो ऽपरे

dvādaśyāṃ ca hariḥ kāmastrayodaśyāṃ maheśvaraḥ / caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ brahmā ca pitaro 'pare

हिन्दी अर्थ

अत: उसने अपने शरीरकी रक्षाके लिये एक वृक्षकी शरण ली और निढाल होकर वहीं गिर गया, किंतु उसकी जानकारीके बिना शिवलिंगपर वृक्षके पत्ते गिर पड़े। उसने उन पत्तोंको हटाकर

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 136
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.