Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
145
अध्याय 145 / 317

Book 1 - Adhyaya 146

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४५

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भारतादिवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४६ धन्वन्तरिरुवाच ।सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः ।आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhāratādivarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 146 dhanvantariruvāca / sarvaroganidānañca vakṣye suśruta tattvataḥ / ātreyādyairmunivarairyathā pūrvamudīritam

हिन्दी अर्थ

मन्थनके समय अमृतसे परिपूर्ण कमण्डलुको लिये हुए धन्वन्तरि वैद्यके रूपमें समुद्रसे वे ही प्रकट हुए। उन्हींके द्वारा सुश्रुतको अष्टाङ्ग आयुर्वेदकी

English

I shall narrate briefly the nory of the MahtMiArau. Fighting for the sake of Padv others Lord KrKUt relief the Earth of its burden.

अध्याय १४५

श्लोक 2

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः ।यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः

rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duṣṭa āmayaḥ / yakṣmātaṅkagadā bādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ

हिन्दी अर्थ

का रूप धारण करके देवोंको अमृतका पान कराया।

English

Santanu had two sons of his wife Satyavatl. The first son CitriAgada was killed by a Gandharva of the same name.

अध्याय १४५

श्लोक 3

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा ।संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्

nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā / saṃprāptiścaiti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

हिन्दी अर्थ

वराहका अवतार लेकर उन्होंने हिरण्याक्षको मारा। उसके अधिकारसे पृथिवीको छीनकर पुनः स्थापित किया और देवताओंकी रक्षा की । तदनन्तर नरसिंहरूपमें इन्होंने हिरण्यकशिपु तथा अन्य

English

The five sons were: Yudhifthirai, Bhimasenat Arjuna, Nakula and Sahadeva. All of them were very valiant.

अध्याय १४५

श्लोक 4

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः ।निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते

nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ / nidānamāhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate

हिन्दी अर्थ

हैत्योंका विनाशकर वैदिकधर्मका पालन किया। तत्पश्चात् इस सम्पूर्ण संसारके स्वामी उन विष्णुने जमदग्निसे परशुरामका अवतार लेकर इक्कीस बार पृथिवीको क्षत्रियजातिसे रहित किया था।

English

Due to the working of Fate an enmity and mutual struggle ensued between the Kauravas and Pandavai. The frightened and nervous Duryodhana began to harass the Paddvas.

अध्याय १४५

श्लोक 5

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः ।लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्

utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ / liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham

हिन्दी अर्थ

कृतवीर्यके पुत्र कार्तवीर्य सहस्रार्जुनको युद्धमें मार करके इन्हीं भगवान् परशुरामने यज्ञानुष्ठानमें उसके सम्पूर्ण राज्यका आधिपत्य महर्षि कश्यपको सौंप

English

They heard of the Svayamvara (voluntary sdf*choice of husbaxul) of DraupadI in the PaAcala territory. Prowess and valour being the ctmdition for marrying her they won her hand.

अध्याय १४५

श्लोक 6

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते ।संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः

tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate / saṃsthānāṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

जाकर तपमें स्थित हो गये।

English

With the permission of Drooa and Bhlfmai Dhfta* r4;{ra brought them back and gave them half the kingdom with the ca|dtal at Indraprastha the excellent city.

अध्याय १४५

श्लोक 7

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् ।औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्

hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām / auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham

हिन्दी अर्थ

इसके बाद दुष्टोंका मर्दन करनेवाले भगवान् विष्णु राम आदि चार स्वरूपोंमें राजा दशरथके पुत्रके रूपमें अवतीर्ण हुए। जिनके नाम राम, भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्न हैं। रामकी पत्नी

English

They built a fine Assembly Hal] and peiformcd die sacrifice Rfijasuya after due performance of sacred riteL Aijuna married Subhadri, the lister ofVasudeva at Dvirakiaad became his lifelong friend.

अध्याय १४५

श्लोक 8

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः ।विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः

vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ / viparīto 'nupaśayo vyādhyasātmyetisaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

जानको हुई । पिताके वचनको सत्य करनेके लिये तथा माता (कैकेयी)-के हितकी रक्षा करते हुए रामने अयोध्याका राजवैभव त्यागकर शृंगवेरपुर, चित्रकूट तथा दण्डकारण्यमें निवास किया । तदनन्तर

English

From Agni (iireod) he got the divine chariot Nandighoaa, the bow of great renown in the three worlds named G&ndiva inexhaustible supply of arrows and a coat of mail that could not be pierced through.

अध्याय १४५

श्लोक 9

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता ।निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā / nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

वहींपर शूर्पणखाकी नाक कटवाकर उसके भाई खर तथा दूषण नामक दो राक्षसोंको मारा। तत्पश्चात् जानकीका अपहरण करनेवाले हैत्याधिपति रावणका वधकर उसके छोटे भाई विभीषणको

English

That bow held in his hand, with Krsna for his help Bibhatsu (Aijuna) propitiated the fire god in the forest of Kh4j;i« dava.

अध्याय १४५

श्लोक 10

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः ।सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति

saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ / sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti

हिन्दी अर्थ

लङ्कापुरीमें राक्षसोंके राजाके रूपमें अभिषिक्त

English

He defeated many kings in his campaign of conquest and won precious gems and jewels. He gave gladly all these to his brother, the noble Yudhi$(hira, a master of statesman* ship.

अध्याय १४५

श्लोक 11

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना ।स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpośāṃśakalpanā / svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

हिन्दी अर्थ

भगवानूके विभिन्न अवतारोंकी कथा तथा पतिब्रता-माहात्म्य

English

Unfortunately the righteous Yudhisfhira along with his brothers was defeated in a deceitful fraudulent game of dice by the wicked Duryodhana.

अध्याय १४५

श्लोक 12

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम् ।नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्

hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṣaṇam / naktandinārdhabhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam

हिन्दी अर्थ

किया। उसके बाद अपने मुख्य सहयोगी सुग्रीव तथा हनुमानादिके साथ पुष्पक विमानपर आरूढ होकर पतिपरायणा सीता एवं लक्ष्मणके साथ वे अपनी पुरी अयोध्या आ गये। यहाँ उन्होंने

English

The wicked Duryodhana followed the counsel of Karna, Duifisana and Sakuni. The Pandvas thereafter underwent great hardships for twelve years in the forest.

अध्याय १४५

श्लोक 13

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते ।सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

iti prokto nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate / sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यसिंहासन प्राप्तकर देवताओं, ऋषियों, ब्राह्मणों तथा प्रजाका पालन किया।

English

In the absence of their full share they wanted only half the kingdom and if that were not given they wanted only five villages. They did not get any of these. Hence, they fought a battle in Kiiruktra with their vast hosts.

अध्याय १४५

श्लोक 14

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् ।अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः

tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam / ahitastrividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने धर्मकी भलीभाँति रक्षा की अश्वमेधादि अनेक यज्ञोंका अनुष्ठान किया। भगवती सीताने राजा रामके साथ सुखपूर्वक रमण किया। यद्यपि सीता रावणके घरमें रहीं, फिर भी उन्होंने रावणको

English

They had seven Akuhinls (great divisions) of armies and the Kauravas had eleven Aksauhinis.

अध्याय १४५

श्लोक 15

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः ।धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः

tiktoṣaṇakaṣāyāmlarūkṣāpramitayojanaiḥ / dhāvanodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

अंगीकार नहीं किया और सर्वदा मन, वचन तथा कर्मसे राममें ही अनुरक्त रहीं। वे सीता तो अनसूयाके समान पतिव्रता थीं।

English

The battle continued for five days between Drooa and Dhrptdyumna in a great terrific manner.

अध्याय १४५

श्लोक 16

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः ।ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः

kriyābhiyogabīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ / grīṣmāhorātrabhuktyante prakupyati samīraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने पुनः कहा--अब मैं पतिव्रता स्त्रीका

English

Many kings perished in that Vast ocean of arrows, After sinking in the ocean of sorrow, Dropa finally passed away and attained heaven.

अध्याय १४५

श्लोक 17

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः ।शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च

pittaṃ kaṭvālatīkṣṇoṣṇakaṭukrodhavidāhibhiḥ / śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca

हिन्दी अर्थ

पुराने समयमें प्रतिष्ठानपुरमें कौशिक नामका एक कुष्ठरोगी ब्राह्मण रहता था। उस ब्राह्मणकी पत्नी अपने पतिकी देवताके समान ही सेवा- शुश्रूषा करती थी। पतिके द्वारा तिरस्कार मिलनेपर

English

Then Karpa took up the leadership, and fought Arjuna. After two days' battle he sank in the ocean ofArjuna's arrowi and attained the Solar region.

अध्याय १४५

श्लोक 18

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः ।आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः

svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ / āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnādibṛṃhaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

भी वह पतिव्रता पतिको देवता-रूप ही मानती थी। एक बार पतिके द्वारा कहे जानेपर वेश्याको शुल्क देनेके लिये अधिकतम धन साथ लेकर वह उन्हें कन्धेपर बैठाकर वेश्याके घर पहुँचाने निकल

English

Then Salya fought with Yudhisfhira but by midday he was killed by arrows blazing like fire.

अध्याय १४५

श्लोक 19

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके ।पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्

pricchardanādyayogena bhuktānnasyāpyajīrṇake / pūrvāhne pūrvarātre ca śleṣmā vakṣyāmi saṅkarān

हिन्दी अर्थ

मार्गमे माण्डव्य ऋषि थे। यद्यपि वे ऋषि परम तपस्वी महात्मा थे, तथापि उन्हें चोर समझकर राजदण्डके रूपमें लोहेके लम्बे शङ्कुपर बिठा दिया गया था। अतः शरीरके नीचेके छिद्रसे ऊपर

English

The powerful Duryodhana seized his club and rush- ed at Bhima as terrible as God of death.

अध्याय १४५

श्लोक 20

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः ।संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः

miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ / saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सिरके छिद्र ब्रह्मरन्ध्रतक शरीरके भीतर-ही- भीतर लौह शङ्कुके प्रवेशके कारण माण्डव्य

English

When Draupadi began to bewail, Arjuna caught hold of Aivatthama and severed his crest-jewel with an Aiikastra (a grass blade arrow). (He being a brahmin and the son of preceptor was not killed by Arjuna. The severance of the crest- jewel was symbolical of slaughter}.

अध्याय १४५

श्लोक 21

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः ।पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः

vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ / piṇyākamṛtyavasarapūtiśuṣkakṛśamiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिका असह्य तीव्र वेदनासे ग्रस्त होना स्वाभाविके

English

On hearing the destruction of Yadavas in the civil war due to the fight with threshing rods, the king repeated one thousand names of Vispu, crovoied Paiiksit in the kingdom and ascended Heaven in the company of his brothen.

अध्याय १४५

श्लोक 22

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः ।धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात्

doṣatrayakaraistaistaistathānnaparivartataḥ / dhātorduṣṭātpuro vātāddvigrahāveśaviplavāt

हिन्दी अर्थ

१. यहाँ क्षत्रिय जातिसे रहित करनेका तात्पर्य इतना ही है कि श्रीपरशुरामने क्षत्रियोंके दर्पका मर्दन किया और उनकी

English

On hearing the destruction of Yadavas in the civil war due to the fight with threshing rods, the king repeated one thousand names of Vispu, crovoied Paiiksit in the kingdom and ascended Heaven in the company of his brothen.

अध्याय १४५

श्लोक 23

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् ।मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् ।स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः

duṣṭāmānnairatiślaiṣmagrahairjanmarkṣapīḍanāt / mithyāyogācca vividhātpāpānāñca niṣevaṇāt / strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यविमुखताको नष्ट किया।

English

On hearing the destruction of Yadavas in the civil war due to the fight with threshing rods, the king repeated one thousand names of Vispu, crovoied Paiiksit in the kingdom and ascended Heaven in the company of his brothen.

अध्याय १४५

श्लोक 24

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः ।रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते

pratirogamiti kruddhā rogavidhyanugāminaḥ / rasāyanaṃ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate

हिन्दी अर्थ

था। इसीलिये माण्डव्य ऋषि वेदनाके अनुभवसे इससे माण्डव्य ऋषिका क्रुद्ध होना स्वाभाविक स्वयंको बचानेकी दृष्टिसे समाधिस्थ हो गये थे। था। अत: क्रोधवश उन्होंने शाप देते हुए कहा-- कुष्ठ-व्याधियुक्त ब्राह्मण कौशिककी पतित्रता जिसने मेरे ऊपर यह अपना पैर चलाया है, उसकी पल्ली रातमें ही अपने पतिकी इच्छाके अनुसार सूर्योदय होते ही मृत्यु हो जायगी। यह सुनकर

English

On hearing the destruction of Yadavas in the civil war due to the fight with threshing rods, the king repeated one thousand names of Vispu, crovoied Paiiksit in the kingdom and ascended Heaven in the company of his brothen.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 145
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.