Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
146
अध्याय 146 / 317

Book 1 - Adhyaya 147

86 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४६

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाक्ये आचारकाण्डे सर्वरोगनिदानं नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४७ धन्वन्तरिरुवाच ।वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये ।ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजो ऽशनो ऽन्तकः ।क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākye ācārakāṇḍe sarvaroganidānaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 147 dhanvantariruvāca / vakṣye jvaranidānaṃ hi sarvajvaravibuddhaye / jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurājo 'śano 'ntakaḥ / kruddhadakṣādhvaradhvaṃsirudrordhvanayanodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

वेश्याके यहाँ जा रही थी, इसलिये अन्धकार उस ब्राह्मण-पत्नीने कहा कि (यदि ऐसी बात है रहनेके कारण अपनी पत्नीके कन्धेपर बैठे कौशिकने तो) अब सूर्योदय ही नहीं होगा। इसके बाद माण्डव्य ऋषिको नहीं देखा और अपना पाँव सूर्योदय न होनेसे बहुत वर्षोतक निरन्तर रात्रि ही स्वभावतः हिलाया-डुलाया। इसका दुष्परिणाम छायी रही। जिससे देवता भी भयभीत हो गये।

English

O Suinita, I shall now mention the pathology of all diseases correctly as narrated before by the sages Atreya and others.

अध्याय १४६

श्लोक 2

तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः ।विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते

tatsantāpo mohamayaḥ santāpātmāpacārajaḥ / vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate

हिन्दी अर्थ

यह हुआ कि कौशिकके पाँवोंसे माण्डव्य ऋषि देवताओंने ब्रह्माकी शरण ली। ब्रह्माने उन आहत हो गये और उनकी समाधि टूट गयी । देवोंसे कहा कि पतित्रताके इस तेजसे तो तपस्वियोंके समाधि-भंग होनेसे उन्हें असह्य वेदना होने लगी। तेजका भी हास हो रहा है। पातिव्रत-धर्मके द माहात्म्यसे सूर्यदेव उदित नहीं हो रहे हैं। उनके

English

The words Roga, Pipmi, Jvara, Vyadhi» Vikira» Du(am, Amaya, Yakma Atahka, Gada and Badhi are all synonyms (meaning sickness).

अध्याय १४६

श्लोक 3

पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्रुरेषु ।इन्द्रमदो जलदेष्वप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम

pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kukrureṣu / indramado jaladeṣvapsu nīlikā jyotiroṣadhīṣu bhūmyāmūṣaro nāma

हिन्दी अर्थ

उदय न होनेसे मानवों और आप सभीको यह हानि उठानी पड़ रही है। अतः सूर्योदयकी कामनासे आप सब अत्रिमुनिकी धर्म-पत्नी तपस्विनी पतिपरायणा अनसूयाको प्रसन्न करें। वे ही सूर्योदय

English

The diagnosis of diseases consists of five essential categories, i.e.

अध्याय १४६

श्लोक 4

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्य त्वगादिषु ।अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे

hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ staṃbhaḥ śaitya tvagādiṣu / aṅgeṣu ca samudbhūtāḥ piḍakāśca kaphodbhave

हिन्दी अर्थ

कराके पतिव्रता ब्राह्मणीके पतिको भी जीवित कर सकती हैं ।ब्रह्माजीके कथनानुसार अनसूयाकी शरणमें जाकर देवताओंने उनकी प्रार्थना की। देवताओंकी ्रार्थनासे अनसूया प्रसन्न हो गयीं । अपने तपःप्रभावसे

English

When the same manifests itself in various indications it is called Rupa (Indications). Other words synonymous with this are Samsthana (fixation), VyaAjana (manifestation), LiAga (symptom), Laka (characteristic trait), Cihna (sign) and Akfti (shape).

अध्याय १४६

श्लोक 5

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा ।निदानोक्तोनुपशयो विपरीतोपशायिता

kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā / nidānoktonupaśayo viparītopaśāyitā

हिन्दी अर्थ

सूर्योदय कराके उन्होंने ब्राह्मणीके पति कौशिकको जीवित कर दिया। इन महातपस्विनी पतिव्रताकी

English

Author and conpder of the fsmovi SuirutaSsihhitS. He is the earilat writer to deal with surgery. He is later than Caraka. His work was translated in Arable bdbre the end of the eighth eentury. There is a Latin traosladon by Hepkr and one in German by VuUert. (CSX ; CDHM P.S12).

अध्याय १४६

श्लोक 6

अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च ।हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च ।वस्तिर्विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम्

aruciścāvipākaśca staṃbhamālasyameva ca / hṛddāhaśca vipākaśca tandrā cālasyameva ca / vastirvimardāvanayā doṣāṇāmapravartanam

हिन्दी अर्थ

रामचरितवर्णन ( रामायणकी कथा )

English

The removal of sickness by the eradication of the Dosas, the thrfte principles of Vayu', Pitta* and Kapha* not being in their norma! proportion) is called Sampripti (locali* sation and cure. Other terms are Y&ti and Agati.

अध्याय १४६

श्लोक 7

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम् ।स्वच्छमुष्णगुरुत्वञ्च गात्राणां बहुमूत्रता ।न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम्

lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo rasadaṃ mukham / svacchamuṣṇagurutvañca gātrāṇāṃ bahumūtratā / na vijīrṇaṃ na ca mlānirjvarasyāmasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--अब मैं रामायणका वर्णन हुआ। रघुके पुत्र अजसे दशरथ नामक महाप्रतापी करता हूँ, जिसके श्रवणमात्रसे समस्त पापोंका राजाने जन्म लिया। उनके महान् बल और विनाश हो जाता है। पराक्रमवाले चार पुत्र हुए। कौसल्यासे राम,

English

Sickness and its pathology differ due to the change of seasons, fpree of their attack, time of the day, their impor¬ tance, and the number of varieties. As for example, now we are going to say that fevers are of eight varieties.

अध्याय १४६

श्लोक 8

क्षुत्क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् ।दोषप्रवृत्तिरष्टाहान्निरामज्वरलक्षणम्

kṣutkṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam / doṣapravṛttiraṣṭāhānnirāmajvaralakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके नाभिकमलसे ब्रह्माकी उत्पत्ति कैकेयीसे भरत और सुमित्रासे लक्ष्मण तथा हुई। ब्रह्मासे मरीचि, मरीचिसे कश्यप, कश्यपसे शत्रुघ्नका जन्म हुआ। सूर्य, सूर्यसे वैवस्वत मनु हुए। वैवस्वत मनुसे माता-पिताके भक्त श्रीरामने महामुनि विश्वामित्रसे इक्ष्वाकु हुए। इन्हीं इक्ष्वाकुके वंशमें रघुका जन्म अस्त्र-शस्त्रकी शिक्षा प्राप्तकर ताड़का नामक

English

Thus the meaning of the word Nidana has been explained briefly now. It will be explained in detail later on. To say, in brief, therefore the cause of all illnesses is the upsetting of the equilibrium of the three Do$as.

अध्याय १४६

श्लोक 9

यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजो ऽपि वा ।शिरोर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः ।उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृंभातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात्

yathā svaliṅgaṃ saṃsarge jvarasaṃsargajo 'pi vā / śirortimūrchāvamidehadāhakaṇṭhāsyaśoṣāruciparvabhedāḥ / unnidratā saṃbhramaromaharṣā jṛṃbhātivāktvaṃ pavanātsapittāt

हिन्दी अर्थ

काण्ड रामचरितवर्णन ( रामायणकी कथा ) २४७

English

The principle of nttam (t.e. bile causing defective meubolism) is usually upset w the season of autumn, midday

अध्याय १४६

श्लोक 10

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः ।शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्

tāpahānyaruciparvaśirorukṣṭhīvanaśvasanakāsavivarṇāḥ / śītajāḍyatimirabhramitandrāśleṣmavātajanitajvaraliṅgam

हिन्दी अर्थ

यक्षिणीका विनाश किया। विश्वामित्रके यज्ञमें चले आये। तदनन्तर वहाँ उन्होंने सुतीक्ष्ण और बलशाली रामके द्वारा ही सुबाहु नामक राक्षस अगस्त्यमुनिके आश्रममें जाकर उन्हें प्रणाम किया मारा गया। जनकराजके यज्ञस्थलमें पहुँचकर उन्होंने और उसके बाद वे दण्डकारण्य चले गये। वहाँ जानकीका पाणिग्रहण किया। वीर लक्ष्मणने उर्मिला, उन सभीका भक्षण करनेके लिये शूर्पणखा नामकी

English

The Sannip&ta or a combination of these deranged humours takes place due to various causes. Taking tn a miscellane¬ ous assortment of food, irregular and incompatible meals, and indigestion cause Sannipita.

अध्याय १४६

श्लोक 11

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः ।मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य

śītastambhasvedadāhāvyavasthāstṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ / mohastandrāliptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya

हिन्दी अर्थ

भरतने कुशध्वजको पुत्री माण्डवी तथा शत्रुघ्नने एक राक्षसी आ धमकी । अतः रामचन्द्रने नाक- कीर्तिमतीका पाणिग्रहण किया, ये महाराज कान कटवाकर उस राक्षसीको वहाँसे भगा दिया। कुशध्वजको पुत्री थीं। उसने जाकर खर-दूषण तथा त्रिशिरा नामके राक्षसोंको विवाहके पश्चात् अयोध्यामें जाकर चारों भाई युद्धके लिये प्रेरित किया। चौदह हजार राक्षसोंकी

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 12

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहो ऽत्र च मुहुर्मुहुः ।तदुच्छीतं महा निद्रा दिवा जागरणं निशि

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho 'tra ca muhurmuhuḥ / taducchītaṃ mahā nidrā divā jāgaraṇaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

पिताके साथ रहने लगे। भरत और शत्रुघ्न अपने सेना लेकर उन लोगोंने रामपर आक्रमण कर मामा युधाजित्के यहाँ चले गये। उन दोनोंके दिया । रामने अपने बाणोंसे उन राक्षसोंको यमपुर ननिहाल जानेके बाद नृपश्रेष्ठ महाराज दशरथ भेज दिया। राक्षसी शाूर्पणखासे प्रेरित रावण सीताका रामको राज्य देनेके लिये उद्यत हुए।हरण करनेके लिये वहाँ त्रिदण्डी संन्यासीका वेश

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 13

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा ।गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम्

sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo hi naiva vā / gītanartanahāsyādiḥ prakṛtehāpravartanam

हिन्दी अर्थ

उसी समय कैकेयीने रामको चौदह वर्ष वनमेंधारणकर मृगरूपधारी मारीचकी अगुवाईमें आ रहनेका दशरथजीसे वर माँग लिया। अतः लक्ष्मण पहुँचा। मृगका चर्म प्राप्त करनेके लिये सीतासे और सीतासहित मर्यादापुरुषोत्तम श्रीराम पिताके प्रेरित रामने मारीचको मार डाला। मरते समय हितको रक्षाके लिये राज्यको तृणवत् त्यागकर उसने “हा सीते! हा लक्ष्मण!” ऐसा कहा।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 14

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी ।अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः

sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī / akṣiṇī piṇḍikāpārśvaśiraḥ parvāsthirugbhramaḥ

हिन्दी अर्थ

थृंगवेरपुर चले गये । बहाँपर रथका भी परित्यागकर। इसके बाद सीताको सुरक्षामें लगे लक्ष्मण भी वे सभी प्रयाग गये और वहाँसे चित्रकूटमें जाकर सीताके कहनेपर वहाँ जा पहुँचे । लक्ष्मणको देखकर रहने लगे। रामने कहा- यह निश्चित ही राक्षसी माया है। इधर रामके वियोगसे दुःखित महाराज दशरथ सीताका हरण अवश्य हो गया होगा। इसी बीच

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 15

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा ।परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता

sasvanau sarujau karṇau mahāśītau hi naiva vā / paridagdhā kharā jihvā gurustrastāṅgasandhitā

हिन्दी अर्थ

शरीरका परित्याग कर स्वर्ग पधार गये। मामाके बली रावण अवसर पाकर अङ्कमें सीताको लेकर, घरसे आकर भरतने पिताका अन्तिम संस्कार जटायुको क्षत-विक्षतकर लङ्का चला गया। वहाँ किया। तदनन्तर वे दल-बलके साथ रामके पास पहुँचकर उसने राक्षसियोंकी निगरानीमें सीताको पहुँचे। उन्होंने विनम्रतापूर्वक अपने ज्येष्ठ भ्राताअशोक-वृक्षकी छायामें ठहरा दिया।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 16

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसो ऽतितृट् ।कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्

ṣṭhīvanaṃ raktapittasya loṭhanaṃ śiraso 'titṛṭ / koṣṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam

हिन्दी अर्थ

श्रीरामसे कहा-- है महामते! आप अयोध्या लौट रामने आकर पर्णशालाको सूनी देखा। वे चलें और वहाँका राज्य करें।' रामने राज्यके प्रति अत्यन्त दुःखित हो उठे। उसके बाद वे सीताकी अनिच्छा प्रकट कर दी और भरतको अपनी खोजमें निकल पड़े। मार्गमें उन्होंने जरायुका पादुका देकर राज्यकी रक्षाके लिये वापस अयोध्या अन्तिम संस्कार किया और उसीके कहनेसे वे

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 17

हृद्व्यथा मलंससर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशो ऽति वा ।स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः

hṛdvyathā malaṃsasargaḥ pravṛttirvālpaśo 'ti vā / snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitaḥ

हिन्दी अर्थ

भेज दिया। भरत वहाँसे लौटकर रामके प्रतिनिधिरूपमें दक्षिण दिशाकी ओर चल पड़े। उस दिशामें आगे राज्यकार्यं देखने लगे। तपस्वी भरतने नन्दिग्राममें बढ्नेपर सुग्रीवके साथ रामकी मित्रता हुई । उन्होंने ही रहकर राज्यका संचालन किया, वे अयोध्यामें अपने तीक्ष्ण बाणसे सात तालवुक्षोंका भेदन किया नहीं गये। तथा वालीको मारकर किष्किन्धामें रहनेवाले वानरोंके

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 18

दोषपाकश्चिरं तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम् ।सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हतौजसम्

doṣapākaściraṃ tandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam / sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hataujasam

हिन्दी अर्थ

राम भी चित्रकूट छोड़कर अत्रिमुनिके आश्रममें राजाके रूपमें सुग्रीवको अभिषिक्त किया और

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 19

वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम् ।व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर्मर्गं प्रपद्यते ।तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवेज्वरे

vāyunā kaṇṭharuddhena pittamantaḥ supīḍitam / vyavāyitvācca saukhyācca bahirmargaṃ prapadyate / tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhavejvare

हिन्दी अर्थ

स्वयं जाकर ऋष्यमूक पर्वतपर निवास करने लगे । दें। यह सुनकर रावण क्रुद्ध हो उठा। उसने उनकी सुग्रीबने पर्वताकार शरीरवाले उत्साहसे भरे पूँछमें आग लगवा दी। हुए वानरोंको सीताकी खोजमें पूर्वादि दिशाओंमें महाबली हनुमानूने उस जलती हुई पूँछसे भेजा। वे सभी वानर जो पूर्व, पश्चिम और उत्तरकी लंकाको जला डाला। वे पुन: रामके पास लौट

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 20

दोषे विवृद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसंपूर्णलक्षणः ।सान्निपातज्वरो ऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततो ऽन्यथा

doṣe vivṛddhe naṣṭe 'gnau sarvasaṃpūrṇalakṣaṇaḥ / sānnipātajvaro 'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato 'nyathā

हिन्दी अर्थ

दिशाओंमें गये थे, खाली हाथ वापस लौट आये, आये और बताया कि मैंने सीता माताको देखा, किंतु जो लोग दक्षिण दिशामें गये थे उन्होंने वन, तदनन्तर हनुमानूजीने सीताद्वारा दिया गया चूडामणि पर्वत, द्वीप तथा नदियोंके तटोंको खोज डाला; पर उन्हें दे दिया। इसके बाद सुग्रीव, हनुमान्, अंगद जानकीका कुछ भी पता न चल सका। अन्तमेंतथा लक्ष्मणके साथ राम लङ्कापुरीमें जा पहुँचे।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 21

अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम् ।त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा

anyatra sannipātotthaṃ yatra pittaṃ pṛthaksthitam / tvaci koṣṭhe ca vā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā

हिन्दी अर्थ

हताश होकर उन सबने मरनेका निश्चय कर लिया। रावणका भाई विभीषण भी रामकी शरणमें आ गया। सम्पातिके वचनसे सीताको जानकारी प्राप्त करके श्रीरामने उसे लङ्काके राजपदपर अभिषिक्त कर कपिश्रेष्ठ हनुमानूजीने शतयोजन (चार सौ कोस) दिया। रामने नलके द्वारा सेतुका निर्माण कराकर विस्तृत समुद्रको लाँघकर लङ्कामें अशोकवाटिकाके समुद्रको पार किया था। (समुद्रके तटपर) सुवेल

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 22

तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः ।शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते

tadvadvātakaphe śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ / śītādau tatra pittena kaphe syānditaśoṣite

हिन्दी अर्थ

अन्दर रह रही सीताका दर्शन किया, जिनका पर्वतपर उपस्थित होकर उन्होंने लड्कापुरीको देखा। तिरस्कार राक्षसियाँ और रावण स्वयं करता था तदनन्तर नील, अंगद, नलादि मुख्य वानरों इन सबके द्वारा बराबर यह कहा जा रहा था कितथा धूम्राक्ष, वीरेन्द्र तथा ऋक्षपति जाम्बवान्, तुम रावणकी पत्नी बन जाओ, किंतु वे हृदयमें मैन्द, द्विविद आदि मुख्य वीरोंने लङ्कापुरीको नष्ट

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 23

पित्ते शान्ते ऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते ।दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात्

pitte śānte 'tha vai mūrchā madastṛṣṇā ca jāyate / dāhādau punaranteṣu tandrālasye vamiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

सहैव रामका ही चिन्तन करती थीं। कर डाला। विशाल शरीरवाले काले-काले पहाड़के हनुमानूने (ऐसी दयनीय स्थितिमें रह रही) समान राक्षसोंको अपनी वानरी सेनाके साथ राम- सीताको कौसल्यानन्दन रामके द्वारा दी गयी लक्ष्मणने मार गिराया। विद्युज्जिह, धूम्राक्ष, देवान्तक, अंगूठी देकर अपना परिचय देते हुए कहा कि 'हे नरान्तक, महोदर, महापार्श्व, महाबल, अतिकाय,

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 24

आगन्तुरभिगाताभिषङ्गशापाभिचारतः ।चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः

āganturabhigātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ / caturdhā tu kṛtaḥ svedo dāhādyairabhighātajaḥ

हिन्दी अर्थ

मैथिलि! मैं श्रीरामका दूत हूँ। आप अब दुःख न कुम्भ, निकुम्भ, मत्त, मकराक्ष, अकम्पन, प्रहस्त, करें। आप मुझे कोई अपना चिहृविशेष दें, जिससे उन्मत्त, कुम्भकर्ण तथा मेघनादको अस्त्रादिसे राम- भगवान् श्रीराम आपको समझ सकें।' हनुमान्का लक्ष्मणने काट डाला। तदनन्तर उन महापराक्रमी यह वचन सुनकर सीताने अपना चूडामणि उतारकर श्रीरामने बीस भुजाओंके समूहको छिन्न-भिन्न

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 25

श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् ।सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्

śramācca tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan / savyathāśokavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram

हिन्दी अर्थ

दे दिया और कहा कि “हे कपिराज! राम जितनाकरके रावणको भी धराशायी कर दिया। ही शीघ्र हो सके उतना ही शीघ्र मुझको यहाँसे ले. उसके बाद अग्निमें प्रविष्ट होकर अपनी चलें।' ऐसा आप उनसे कहियेगा। हनुमानूने कहा शुद्धताको प्रमाणित की हुई सीताके साथ लक्ष्मण कि ऐसा ही होगा। तदनन्तर वे उस दिव्य अशोक एवं वानरोंसे युक्त राम पुष्पक विमानमें बैठकर

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 26

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः

grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ

हिन्दी अर्थ

वनको विध्वंस करने लगे। उसे विनष्टकर उन्होंने अपनी श्रेष्ठतम नगरी अयोध्या लौट आये। वहाँपर रावणके पुत्र अक्ष तथा अन्य राक्षसोंको मार डाला राज्य-सिंहासन प्राप्तकर उन्होंने प्रजाका पुत्रवत् और स्वयं मेघनादके पाशमें बन्दी भी बन गये। पालन करते हुए राज्य किया। दस अश्वमेध- रावणको देखकर हनुमानूने कहा कि है रावण! मैं यज्ञोंका अनुष्ठान करके रामने गयातीर्थमें पितरोंको

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 27

अभिषङ्गग्रहो ऽप्यस्मिन्नकस्माद्वासरोदने ।ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः

abhiṣaṅgagraho 'pyasminnakasmādvāsarodane / oṣadhīgandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामका दूत हनुमान् हूँ। आप रामको सीता लौटा विधिवत् पिण्डदान दिया और ब्राह्मणोंको विभिन्न

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 28

विषान्मूर्छातिसारश्च श्यावता दाहकृद्भ्रमः ।क्रोधात्कम्पः शिरोरुक्च प्रलापो भयशोकजे

viṣānmūrchātisāraśca śyāvatā dāhakṛdbhramaḥ / krodhātkampaḥ śirorukca pralāpo bhayaśokaje

हिन्दी अर्थ

प्रकारका दान देकर कुश और लवको राज्यसिंहासन

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 29

कामाद्भ्रमो ऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः ।ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः

kāmādbhramo 'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayāḥ / grahādau sannipātasya rūpādau marutastayoḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुघ्नने लवण नामक हैत्यका विनाश किया। भरतके द्वारा शैलूष नामक गन्धर्व मारे गये। इसके

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 30

कोपात्कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ ।सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ

kopātkope 'pi pittasya yau tu śāpābhicārajau / sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau

हिन्दी अर्थ

पश्चात् उन सभीने आगस्त्यादि मुनियोंको प्रणाम करके उनसे राक्षसोंको उत्पत्तिकी कथा सुनी। तदनन्तर अपने अवतारका प्रयोजन पूर्ण करके भगवान् श्रीराम अयोध्यामें रहनेवाली प्रजाके साथ

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 31

तन्त्रा भिचारिकैर्मन्त्रैर्दूयमानञ्च तप्यते ।पूर्वञ्चैतस्ततो देहस्ततो विस्फोटदिग्भ्रमैः

tantrā bhicārikairmantrairdūyamānañca tapyate / pūrvañcaitastato dehastato visphoṭadigbhramaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकको चले गये। (अध्याय १४३)

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 32

सदाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः ।इति ज्वरो ऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विबिधस्तु सः

sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ / iti jvaro 'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvibidhastu saḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--अब मैं हरिवंशका वर्णन करूँगा, जो भगवान् कृष्णके माहात्म्यसे परिपूर्ण होनेके कारण श्रेष्ठतम है।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 33

शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्ण्ॐन्तर्बहिराश्रयः ।प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽसाध्यः सामो निरामकः

śārīro mānasaḥ saumyastīkṣṇoṃntarbahirāśrayaḥ / prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo 'sādhyaḥ sāmo nirāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथिवीपर धर्म आदिकी रक्षा और अधर्मादिके विनाशके लिये वसुदेव तथा देवकीसे कृष्ण और बलरामका प्रादुर्भाव हुआ। जन्मके कुछ ही दिन बाद कृष्णने पूतनाके स्तनोंको दृढ़तापूर्वक पीकर

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 34

पूर्वं शरिरे शरीरे तापो मनसि मानसे ।पवनैर्योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्

pūrvaṃ śarire śarīre tāpo manasi mānase / pavanairyogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet

हिन्दी अर्थ

उसे मृत्युके पास पहुँचा दिया था। तदनन्तर शकट (छकड़े)-को बालक्रोडामें उलटकर सभीको विस्मित करते हुए इन्होंने यमलार्जुन-उद्धार, कालियनाग-दमन, धेनुकासुर-वध, गोवर्धन-धारण

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 35

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे ऽन्तः संश्रये पुनः ।ज्वरे ऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः

dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre 'ntaḥ saṃśraye punaḥ / jvare 'dhikaṃ vikārāḥ syurantaḥ kṣobho malagrahaḥ

हिन्दी अर्थ

आदि अनेक लीलाएँ कीं और इन्द्रद्वारा पूजित होकर पृथिवीको भारसे विमुक्त किया तथा अर्जुनको रक्षाके लिये प्रतिज्ञा की।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 36

बहिरेव बहिर्वेगे तापो ऽपि च स साधितः ।वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्रकृतः क्रमात्

bahireva bahirvege tāpo 'pi ca sa sādhitaḥ / varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prakṛtaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

इनके द्वारा अरिष्टासुर आदि अनेक बलवान् शत्रु मारे गये। इन्होंने केशी नामक हैत्यका वध किया तथा गोपोंको संतुष्ट किया। उसके बाद चाणूर और मुष्टिक नामक मल्ल इनके द्वारा ही

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 37

वैकृतो ऽन्यः स दुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतो ऽनिलात् ।वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितं ज्वरम्

vaikṛto 'nyaḥ sa duḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto 'nilāt / varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvitaṃ jvaram

हिन्दी अर्थ

पराजित हुए। ऊँचे मंचपर अवस्थित कंसको बहाँसे नीचे पटककर इन्होंने ही मारा था।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 38

कुर्याच्च पित्तं शरदि तस्य चानुचरः कफः ।तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्

kuryācca pittaṃ śaradi tasya cānucaraḥ kaphaḥ / tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णकी रुक्मिणी, सत्यभामा आदि आठ

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 39

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु ।बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः

kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu / balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रधान पत्नियाँ थीं। इनके अतिरिक्त महात्मा श्रीकृष्णकी सोलह हजार अन्य स्त्रियाँ थीं। उन स्त्रियोंसे उत्पन्न हुए पुत्र-पौत्रोंकी संख्या सैकड़ों- हजारोंमें थी । रुक्मिणीके गर्भसे प्रद्युम्न उत्पन्न हुए,

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 40

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः ।ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वं मन्दाग्निर्बहुमूत्रता

sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ / jvaropadravatīkṣṇatvaṃ mandāgnirbahumūtratā

हिन्दी अर्थ

जिन्होंने शम्बरासुरका वध किया था। इनके पुत्र अनिरुद्ध हुए, जो बाणासुरकी पुत्री उषाके पति थे। अनिरुद्धके विवाहमें कृष्ण और शङ्करका महाभयंकर युद्ध हुआ और इसी युद्धमें हजार भुजाओंवाले

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 41

न प्रवृत्तिर्न विजीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः ।ज्वरवेगो ऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः

na pravṛttirna vijīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ / jvaravego 'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ

हिन्दी अर्थ

बाणासुरको दो भुजाओंको छोड़कर शेष सभी भुजाएँ कृष्णके द्वारा काट डाली गयीं। नरकासुरका वध इन्हीं महात्मा श्रीकृष्णने किया था। नन्दनवनसे बलात् पारिजात-वृक्ष

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 42

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् ।जीर्णतामविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनम्

malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam / jīrṇatāmaviparyāsātsaptarātraṃ ca laṅghanam

हिन्दी अर्थ

सत्यभामाके लिये ये ही उखाड़कर लाये थे। बल नामक हैत्य, शिशुपाल नामक राजा तथा द्विविद नामक बन्दरका वध इन्हींके द्वारा हुआ था। अनिरुद्धसे वज्र नामका पुत्र हुआ। कृष्णके

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 43

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात् ।प्रायशः सन्निपातेन भूयसामुपदिश्यते

jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt / prāyaśaḥ sannipātena bhūyasāmupadiśyate

हिन्दी अर्थ

स्वर्गारोहणके पश्चात् वही इस वंशका राजा बना था। सान्दीपनि नामक मुनि कृष्णके गुरु थे। कृष्णने ही गुरु सान्दीपनिकी पुत्रप्राप्तिकी अभिलाषाको पूर्ण किया था। मथुरामें उग्रसेन और देवताओंकी

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 44

सन्ततः सततो ऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ ।धातुमूत्रशकृद्वाहिस्नोत सां व्यापिनो मलाः

santataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau / dhātumūtraśakṛdvāhisnota sāṃ vyāpino malāḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षा इन्होंने ही की थी। (अध्याय १४४)

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 45

तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदृष्ट्यादिवर्धिताः ।बलिनो गुरवस्तस्याविशेषेण रसाश्रिताः

tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadṛṣṭyādivardhitāḥ / balino guravastasyāviśeṣeṇa rasāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

एकादशसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्। (ग०पु० १४३।५०)

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 46

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वाज्वरं कुर्युः सुदुः सहम् ।मलं ज्वरोष्णधातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः

satataṃ niṣpratidvandvājvaraṃ kuryuḥ suduḥ saham / malaṃ jvaroṣṇadhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ

हिन्दी अर्थ

महाभारतको कथा एवं बुद्ध आदि अवतारोंकी कथाका वर्णन ब्रह्माजीने कहा--अब मैं महाभारतके पाञ्चाल नगरमें हो रहे द्रौपदीके स्वयंवरको जानकर वे कथाका वर्णन करूँगा, जो पृथिवीपर बढे हुए सभी वहाँ पहुँचे। वहाँ अपने पराक्रमका परिचय देकर अत्याचारके भारको उतारनेके लिये हुआ था, जिसकी उन पाण्डवोने द्रौपदीको पलीके रूपमें प्राप्त किया।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 47

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्यासुद्ध्यापि वा क्रमात् ।वातपित्तकफैः सप्तद शद्वादशवासरात्

sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyāsuddhyāpi vā kramāt / vātapittakaphaiḥ saptada śadvādaśavāsarāt

हिन्दी अर्थ

योजना युधिष्ठिरादि पाण्डवोंकी रक्षाके लिये तत्पर इसके बाद द्रोणाचार्य और भीष्मकी अनुमतिसे कृष्णने स्वयं की थी। धृतराष्ट्रे पाण्डवोंको अपने पास बुला लिया और आधा भगवान् विष्णुके नाभिकमलसे ब्रह्माकी उत्पत्ति । राज्य उन्हें दे दिया। आधा राज्य प्राप्त करनेके पश्चात् हुई। ब्रह्मासे अत्रि, अत्रिसे सोम, सोमसे बुध हुए। इन्द्रप्रस्थ नामक एक सुन्दर नगरीमें रहकर वे राज्य करने

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 48

प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च ।इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः

prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca / ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

बुधने इला नामक अपनी पत्नीसे पुरूरवाको उत्पन्न लगे । उन तपस्वी पाण्डवोंने वहाँपर 'एक सभामण्डपका किया । पुरूरवासे आयु, आयुसे ययाति और ययातिके निर्माण करके राजसूय-यज्ञका अनुष्ठान किया वंशमें भरत, कुरु तथा शन्तनु हुए। राजा शन्तनुकी तत्पश्चात् मुरारि भगवान् वासुदेवकी अनुमतिसे पत्नी गङ्गासे भीष्म हुए। भीष्म सर्वगुणसम्पन्न तथा ही द्वारकापुरीमें जाकर अर्जुनने उनकी बहन सुभद्राका

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 49

द्विगुणा सप्तमी या च नवम्येकादशी तथा ।एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च

dviguṇā saptamī yā ca navamyekādaśī tathā / eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविद्याके पारङ्गत विद्वान् थे। पाणिग्रहण किया । उन्हें अग्निदेवसे नन्दिघोष नामक शन्तनुकी सत्यवती नामक एक दूसरी पत्नी थी। दिव्य रथ, तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध गाण्डीव नामका उस पलीके दो पुत्र हुए, जिनका नाम चित्रांगद तथा श्रेष्ठतम दिव्य धनुष, अविनाशी बाण तथा अभेद्य विचित्रवीर्य था। चित्रांगद नामवाले गन्धर्वके द्वारा कवच प्राप्त हुआ। उसी धनुषसे कृष्णके सहचर

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 50

शुद्ध्याशुद्ध्या ज्वरः कालं दीर्घमप्यत्र वर्तते ।कृशानां व्याधियुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्

śuddhyāśuddhyā jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyatra vartate / kṛśānāṃ vyādhiyuktānāṃ mithyāhārādisevinām

हिन्दी अर्थ

युद्धमें चित्रांगद मार डाला गया। विचित्रवीर्यका वीर अर्जुनने अग्निको खाण्डव-वनमें संतुष्ट किया विवाह काशिराजकी पुत्री अम्बिका और अम्बालिकाके था । दिग्विजयमें देश-देशान्तरके राजाओको जीतकर साथ हुआ। विचित्रवीर्य भी निःसंतान ही मर गये थे। उनसे प्राप्त रत्नराशि लाकर उन्होंने अपने नीति- अतः व्याससे उनके दो क्षेत्रज पुत्रो--अम्बिकाके परायण ज्येष्ठ भ्राता युधिष्ठिको सौंप दी।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 51

अल्पो ऽपि दोषो दुष्ट्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम् ।स प्रत्यनीको विषमं यस्माद्वृद्धिक्षयान्वितः

alpo 'pi doṣo duṣṭyāderlabdhvānyatamato balam / sa pratyanīko viṣamaṃ yasmādvṛddhikṣayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्भसे धृतराष्ट्र तथा अम्बालिकाके गर्भसे पाण्डुका। भाइयोंके साथ धर्मराज युधिष्ठिर कर्ण, दुःशासन जन्म हुआ। उन्हीं व्यासके द्वारा दासीके गर्भसे विदुरका और शकुनिके मतमें स्थित पापी दुर्योधनके द्वारा जन्म हुआ। धृतराष्ट्रके गान्धारीसे सौ पराक्रमी पुत्र द्यूतक्रीडाके मायाजालमें जीत लिये गये । उसके बाद हुए, जिनमें दुर्योधन सबसे बड़ा था। पाण्डुपली बारह वर्षोतक उन्हें वनमें महान् कष्ट उठाना पड़ा।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 52

सविक्षेपो ज्वरं कुर्याद्विषमक्षयवृद्धिभाक् ।दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन्बली

savikṣepo jvaraṃ kuryādviṣamakṣayavṛddhibhāk / doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayanbalī

हिन्दी अर्थ

कुन्ती और माद्रीसे पाँच पुत्रोंका जन्म हुआ। युधिष्ठिर, तदनन्तर धौम्य ऋषि तथा अन्य मुनियोंके साथ भीमसेन, अर्जुन, नकुल तथा सहदेव--ये पाँचों पुत्र द्रौपदीसहित वे पाँचों पाण्डव विराट-नगर गये और बड़े ही बलवान् और पराक्रमशाली थे। गुप्तरूपसे वहाँ रहने लगे। एक वर्षतक वहाँ रहकर हैववशात् कौरव और पाण्डवोंमें वैरभाव उत्पन्न दुर्योधनद्वारा हरण की जाती हुई गायोंका प्रत्याहरण

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 53

निवर्तते पुनश्चैव प्रत्यनीकबलाबलः ।क्षीणदोषो ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते

nivartate punaścaiva pratyanīkabalābalaḥ / kṣīṇadoṣo jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate

हिन्दी अर्थ

हो गया। उद्धत स्वभाववाले दुर्योधनद्वारा पाण्डवजन करके अर्थात् वापस लौटाकर वे अपने राज्यमें जा बहुत ही सताये गये। लाक्षागृहमें उन्हें विश्वासघातसे पहुँचे। सम्मानपूर्वक दुर्योधनसे उन्होंने अपने आधे जलाया गया, किंतु वे अपनी बुद्धिमत्तासे बच गये। राज्यके हिस्सेके रूपमें पाँच गाँव माँगे, किंतु दुर्योधनसे उसके बाद उन लोगोंने एकचक्रा नामक पुरीमें जाकर वे भी प्राप्त न हो सके। अत: कुरुक्षेत्रके मैदानमें उन

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 54

लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनां दधाति सः ।आसन्नविकृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम्

līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnāṃ dadhāti saḥ / āsannavikṛtāsyatvātsrotasāṃ rasavāhinām

हिन्दी अर्थ

एक ब्राह्मणके घरमें शरण ली। वहाँ रहते हुए उन वीरोंको युद्ध करना पड़ा। उसमें पाण्डबोंकी ओर सभीने बक नामक राक्षसका संहार किया। तदनन्तर सात दिव्य अक्षौहिणी सेना थी और दुर्योधनादि

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 55

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिदोषो न जायते ।सन्तः सततस्तेन विपरीतो विपर्ययात्

āśu sarvasya vapuṣo vyāptidoṣo na jāyate / santaḥ satatastena viparīto viparyayāt

हिन्दी अर्थ

ग्यारह अक्षौहिणी सेनासे युक्त थे । यह युद्ध देवासुर- संग्रामके समान महाभयंकर हुआ था।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 56

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालेन सङ्गवान् ।दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम्

viṣamo viṣamārambhaḥ kṣapākālena saṅgavān / doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti santataṃ jvaram

हिन्दी अर्थ

सबसे पहले दुर्योधनकी सेनाके सेनापति भीष्म हुए और पाण्डवोंका सेनापति शिखण्डी बना। उन दोनोंके बीचमें शस्त्र-से-शस्त्र तथा बाण-से-बाण भिड़ गये। दस दिनोंतक महाभयंकर युद्ध होता

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 57

अहोरात्रस्य सन्धौ स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः ।तस्मिन्मांसवहा नाडी मेदोनाडी तृतीयके

ahorātrasya sandhau syātsakṛdanyedyurāśritaḥ / tasminmāṃsavahā nāḍī medonāḍī tṛtīyake

हिन्दी अर्थ

रहा शिखण्डी और अर्जुनके सैकड़ों बाणोंसे बिंधकर भीष्म धराशायी हो गये, किंतु इच्छामृत्युका वरदान होनेसे भीष्मकी उस समय मृत्यु नहीं हुई । जब सूर्य उत्तरायणमें आ गये तब धर्म-सम्बन्धित विभिन्न

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 58

ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः ।सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः

grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ / sapṛṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उपदेश देकर उन्होंने अपने पितरोंका तर्पण किया और भगवान् गदाधरका ध्यान करते हुए अन्तमें वे उस परमपदको प्राप्त हुए, जहाँपर आनन्द-ही- आनन्द है और जो निर्मल आत्माओंके लिये

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 59

चतुर्थको मलैर्मेदोमज्जास्थ्यन्यतरे स्थितः ।मज्जास्थ एव ह्यपरः प्रभावमनुदर्शयेत्

caturthako malairmedomajjāsthyanyatare sthitaḥ / majjāstha eva hyaparaḥ prabhāvamanudarśayet

हिन्दी अर्थ

मुक्तिका स्थान है।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 60

द्विधा कफोणिजङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसानिलात् ।अस्थिमज्जोरुपगतश्चतुर्थकविपर्ययः

dvidhā kaphoṇijaṅghābhyāṃ sa pūrvaṃ śirasānilāt / asthimajjorupagataścaturthakaviparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सेनापतिके पदपर द्रोणाचार्य आसीन हुए। उनका युद्ध पाण्डव-सेनापति धृष्टद्युम्नके साथ हुआ। यह परम दारुण युद्ध पाँच दिनोंतक चलता रहा। जितने भी राजा इस युद्धमें सम्मिलित हुए, वे सभी

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 61

त्रिधा त्र्यहं ज्वरयति दिनमेकन्तु मुञ्चति ।बला बलेन दोषणामन्यचेष्टादिजन्मनाम्

tridhā tryahaṃ jvarayati dinamekantu muñcati / balā balena doṣaṇāmanyaceṣṭādijanmanām

हिन्दी अर्थ

अर्जुनके द्वारा मारे गये। पुत्रशोकका समाचार सुनकर द्रोणाचार्य उस शोकके सागरमें डूबकर मर गये।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 62

पक्रानामविपर्यासात्सप्तरात्रञ्च लङ्घयेत् ।ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदातदा

pakrānāmaviparyāsātsaptarātrañca laṅghayet / jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadātadā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद वीर अर्जुनसे लड्नेके लिये कर्ण युद्धभूमिमें आया। दो दिनोंतक महाभयानक युद्ध करके वह भी उनके द्वारा प्रयुक्त अस्त्रोंसे न बच

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 63

गम्भीरधातुचारित्वात्सन्निपातेन सम्भवात् ।तुल्योच्छ्रयाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः

gambhīradhātucāritvātsannipātena sambhavāt / tulyocchrayācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभारतकी कथा एवं बुद्ध आदि अवतारोंकी कथाका वर्णन

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 64

सूक्षामात्सूक्ष्मज्वरेष्वेषु दूरद्दूरतरेषु च ।दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत्

sūkṣāmātsūkṣmajvareṣveṣu dūraddūratareṣu ca / doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat

हिन्दी अर्थ

स्मरण करके उसने बड़ी ही नहादुरीसे नहुतोंको मौतके घाट उतार दिया धृष्टय्युम्नका वध करके उसने द्रौपदीके पुत्रोंको भी मार डाला। इस प्रकार पुत्रोंका वध होनेसे दुःखित एवं रोती हुई द्रौपदीको देखकर

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 65

याति देहञ्च नाशेषं सन्तापादीन्करोत्यतः ।क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः सतापो लक्ष्यते ज्वरः

yāti dehañca nāśeṣaṃ santāpādīnkarotyataḥ / kramo yatnena vicchinnaḥ satāpo lakṣyate jvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुनने अश्वत्थामाको परास्तकर ऐषिक नामक अस्त्रसे उसको शिरोमणिको निकाल लिया। उसके बाद अत्यन्त शोकसन्तप्त स्त्रीजनोंको आश्वस्त करके धर्मराज युधिष्ठिरने स्नान करके

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 66

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालानुसारवान् ।यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथायथम्

viṣamo viṣamārambhaḥ kṣapākālānusāravān / yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathāyatham

हिन्दी अर्थ

भीष्मके द्वारा दिये गये सदुपदेशोंसे आश्वस्त महात्मा युधिष्ठिर पुनः राज्यकार्यमें लग गये। अश्वमेध- यज्ञका अनुष्ठान करके उन्होंने भगवान् विष्णुका पूजन किया तथा विधिवत् ब्राह्मणोंको दक्षिणादि

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 67

कालेनाप्नोति सदृशान्स रसादींस्तथातथा ।दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च

kālenāpnoti sadṛśānsa rasādīṃstathātathā / doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca

हिन्दी अर्थ

देकर संतुष्ट किया। साम्बके पेटसे निकले हुए मूसलके द्वारा यदुवंशियोंके विनाशका समाचार सुनकर उन्होंने राज्यसिंहासनपर अभिमन्युके पुत्र परीक्षितृको बैठाकर भीमादि अपने सभी

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 68

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालं नैव प्रतीक्षते ।अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं भवेत्तथा

bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālaṃ naiva pratīkṣate / aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ bhavettathā

हिन्दी अर्थ

भाइयोंसहित विष्णुसहस्रनामका जप करते हुए स्वयं भी स्वर्गके मार्गका अनुगमन किया। वासुदेव कृष्ण असुरोंको व्यामोहित करनेके लिये बुद्धरूपमें अवतरित हुए। अब वे कल्कि होकर फिर

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 69

वेगं कृत्वाविषं यद्वदाशये नयते बलम् ।कुप्यत्याप्तबलं भूयः कालदोषविषन्तथा

vegaṃ kṛtvāviṣaṃ yadvadāśaye nayate balam / kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāladoṣaviṣantathā

हिन्दी अर्थ

सम्भल ग्राममें अवतार लेंगे और घोडेपर सवार होकर वे संसारके सभी विधर्मियोंका विनाश करेंगे। अधर्मको दूर करनेके लिये, सत्त्वगुण-प्रधान

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 70

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः ।उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गो ऽङ्गानां विजृम्भणम्

evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ / utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo 'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam

हिन्दी अर्थ

सका। तत्पश्चात् शल्य धर्मराजसे युद्ध करनेके देवता आदिकी रक्षा और दुष्टोंका संहार करनेके लिये गया। अपराहृकाल होनेके पूर्व ही धर्मराजके निमित्त भगवान् विष्णुका समय-समयपर वैसे ही

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 71

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन्रसगे ज्वरे ।रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रूक्षोष्णं पीडकोद्यमः

arocako vamiḥ śvāsaḥ sarvasminrasage jvare / raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā rūkṣoṣṇaṃ pīḍakodyamaḥ

हिन्दी अर्थ

तीक्ष्ण बाणोंसे वह भी चल बसा।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 72

दाहरागभ्रममदप्रलापो रक्तसंश्रिते ।तृड्ग्लानिः स्पृष्टवर्चस्कमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः

dāharāgabhramamadapralāpo raktasaṃśrite / tṛḍglāniḥ spṛṣṭavarcaskamantardāho bhramastamaḥ

हिन्दी अर्थ

अवतार होता है, जैसे समुद्रमन्थनके समय धन्वन्तरि

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 73

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते ।स्वेदो ऽतितृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णुता

daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite / svedo 'titṛṣṇā vamanaṃ daurgandhyaṃ vā sahiṣṇutā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर कालान्तक यमराजके समान क्रुद्ध दुर्योधन होकर उन्होंने देवता आदिकी रक्षाके लिये विश्वामित्रके गदा लेकर भीमसेनको मारनेके लिये दौड़ा, किंतु वीर पुत्र महात्मा सुश्रुतको आयुर्वेदका उपदेश किया।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 74

प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिगे त्वस्थिभेदनम् ।दोषप्रवृत्तिरुद्बोधः श्वासांगक्षेपकूजनम्

pralāpo glānirarucirasthige tvasthibhedanam / doṣapravṛttirudbodhaḥ śvāsāṃgakṣepakūjanam

हिन्दी अर्थ

भीमसेनने अपनी गदासे उसे गिरा दिया। उसके बाद

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 75

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्जमे ।तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता

antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hikkā hi majjame / tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā

हिन्दी अर्थ

इस तरह महाभारतको कथा एवं भगवानूके

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 76

शुक्रप्रवृत्तौ मृत्युस्तु जायते शुक्रसंश्रये ।उत्तरोत्तरदुः साध्याः पञ्चान्ये तु विपर्यये

śukrapravṛttau mṛtyustu jāyate śukrasaṃśraye / uttarottaraduḥ sādhyāḥ pañcānye tu viparyaye

हिन्दी अर्थ

द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने रात्रिमें सोयी हुई पाण्डवोंकी अवतारोंकी कथाका मैंने वर्णन किया, इसे सुनकर सेनापर आक्रमण कर दिया। अपने पिताके वधका मनुष्य स्वर्गको प्राप्त करता है। (अध्याय १४५)

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 77

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च ।मन्दज्वरप्रलापस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः

pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca / mandajvarapralāpastu saśītaḥ syātpralepakaḥ

हिन्दी अर्थ

आयुर्वेद-प्रकरण (गरुडपुराणका आयुर्वेद-प्रकरण अत्यन्त महत्त्वका है / इस प्रकरणके प्रथम बीस अध्यायोंगें निदान-स्थानके विषय वर्णित हैं। किस कारणसे रोग उत्पन्न हुआ है और रोगके लक्षण क्या हैं जिससे रोगका निर्णय हो सके इत्यादि विषय “निदान शब्दसे अभिप्रेत हैं। इसके बाद लगभग चालीस अध्यायोंमें रोगॉकी चिकित्सा-हेतु औषधियोका निरूपण हुआ है तथा उन

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 78

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतकृच्छ्रेण गच्छति ।स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेदङ्गबलाशकः

nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītakṛcchreṇa gacchati / stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedaṅgabalāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

औषधियोके निर्माणकी विधि बतायी गयी है। इस औषधिका यह अनृपान है; किस प्रकार इसका सेवन करना चाहिए आदि बताया गया है। एक ही रोगके लिये अनेक औषधिक योगोको भी बताया गया है; पर यह सब किसी सुयोग्य वैद्यके परामर्शसे

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 79

हरिद्राभेदवर्णाभस्तद्वल्लेपं प्रमेहति ।स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदो ऽन्तकः स्मृतः

haridrābhedavarṇābhastadvallepaṃ pramehati / sa vai hāridrako nāma jvarabhedo 'ntakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ही करना उचित है।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 80

कफवातौ समौ यत्र हीनपित्तस्य देहिनः ।तीक्ष्णो ऽथ वा दिवा मन्दो जायते रात्रिजो ज्वरः

kaphavātau samau yatra hīnapittasya dehinaḥ / tīkṣṇo 'tha vā divā mando jāyate rātrijo jvaraḥ

हिन्दी अर्थ

उपलब्ध गरुडपुराणका पाठ कहीं-कहीं अस्पष्ट तथा खण्डित भी प्रतीत होता है। आयुर्वेदके आर्षग्रन्थोंका आश्रय करके यथासम्भव अर्थ ठीक करनेकी चेष्टा की गयी है, पाठकोंको इससे लाभ उठाना चाहिए-सम्पादक

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 81

दिवाकरार्पितबले व्यायामाच्च विशोषिते ।शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात्पौर्वरात्रिकः

divākarārpitabale vyāyāmācca viśoṣite / śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syātpaurvarātrikaḥ

हिन्दी अर्थ

निदानका अर्थ तथा रोगोंका सामान्य निदान-निरूपण

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 82

आमाशये यदात्मस्थे श्लेष्मपित्ते ह्यधः स्थिते ।तदर्धं शीतलं देहे ह्यर्धं चोष्णं प्रजायते

āmāśaye yadātmasthe śleṣmapitte hyadhaḥ sthite / tadardhaṃ śītalaṃ dehe hyardhaṃ coṣṇaṃ prajāyate

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा--हे सुश्रुत ! प्राचीन कालमें आत्रेय आदि श्रेष्ठ मुनियोंने जिस प्रकार सभी रोगोंका निदान बताया है, वैसे ही मैं तुम्हें सुनाऊँगा। पाप्मा, ज्वर, व्याधि, विकार, दुःख, आमय, यक्ष्मा,

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 83

काये पित्तं यदा न्यस्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः ।उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः

kāye pittaṃ yadā nyastaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ / uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ

हिन्दी अर्थ

आतङ्क, गद और आबाध--ये पर्यायवाची शब्द हैं।

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 84

रसरक्ताश्रयः साध्यो मांस मेदोगतश्च यः ।अस्थिमज्जागतः कृच्छ्रस्तैस्तैः स्वाङ्गैर्हतप्रभः

rasaraktāśrayaḥ sādhyo māṃsa medogataśca yaḥ / asthimajjāgataḥ kṛcchrastaistaiḥ svāṅgairhataprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

रोगके ज्ञानके पाँच उपाय हैं--निदान, पूर्वरूप,

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 85

विसंज्ञो ज्रवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते ।सदोषमुष्णञ्च सदा शकृन्मुञ्चति वेगवत्

visaṃjño jravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate / sadoṣamuṣṇañca sadā śakṛnmuñcati vegavat

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय, उत्थान तथा कारण--इन पर्यायोंसे निदान कहा जाता है अर्थात् निमित्त आदि शब्दोंसे जिस वस्तुका निश्चय होता है वही निदान है। दोष- विशेषके ज्ञानके बिना ही उत्पन्न होनेवाला रोग

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

अध्याय १४६

श्लोक 86

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् ।स्वेदः क्षुवः प्रकृतियोगिमनो ऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगत्ज्वरलक्षणानि

deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam / svedaḥ kṣuvaḥ prakṛtiyogimano 'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatjvaralakṣaṇāni

हिन्दी अर्थ

जिन लक्षणोंसे जाना जाता है, उसे पूर्वरूप कहते हैं। यह पूर्वरूप सामान्य और विशिष्ट-भेदसे दो प्रकारका होता है। यह उत्पद्यमान रोग जिन लक्षणोंसे जाना जाता है, उन लक्षणोंको अल्पताके

English

Stale beverages and wine, dry vegetables and green, raw radish, etc., asafoetida, oilcakes, putrefying or dry meat—all these cause a jumbled upset of four humours.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 146
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.