Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
162
अध्याय 162 / 317

Book 1 - Adhyaya 163

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पाण्डुसोथनिदानं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६३ धन्वन्तीररुवाच ।विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe pāṇḍusothanidānaṃ nāma dviṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 163 dhanvantīraruvāca / visarpādinidānante vakṣye suśruta tacchṛṇu / syādvisarpo vighātāttu doṣairduṣṭaiśca śothavat

हिन्दी अर्थ

पित्तं, व्यायाम, तीक्ष्ण और अम्लाहार तथा हो जाता है और उसमें गाढ़ापन भी आ जाता है। आध्मान (पेट फूलने) अथवा अन्य विकृतियोंके वस्तिभागमें दाहभरी जलन होती है। जो मूत्र द्वारा शरीरके आभ्यन्तरिक भागमें बढ़ा हुआ पित्त- निकलता है, उसका वर्ण सूखे गोरोचन तथा शंख- वायु-विकार वस्तिभागमें दाह उत्पन्न कर देता है, चूर्णके समान होता है। इस रोगको कृच्छमूत्रसाद

English

O Suiruta, I shall tell you the pathology of Pipiju (Chlorosis and Jaundice) and that of Sotha (Oedema and Anasarca). All the morbid humours with Pitta as their leader become aggravated due to various exciting factors mentioned before.

अध्याय १६२

श्लोक 2

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् ।यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम्

adhiṣṭhānañca taṃ prāhurbāhyaṃ tatra bhayācchramāt / yathāttarañca duḥ sādhyastatra doṣo yathāyatham

हिन्दी अर्थ

जिसके कारण रक्तयुक्त मूत्र निकलता है अथवा कहते हैं। इस प्रकार विस्तारपूर्वक मूत्रमें होनेवाले उष्ण रक्त ही उसकी मूत्र-प्रवाहिकासे बार-बार रोगोंको भी मैंने बता दिया है। (अध्याय १५८)

English

The more powerful of the doas lead (hem on and tou them about all over the body* Finally when they come to rest they permeate alPthe ten Dhamanls (Nerves).

अध्याय १६२

श्लोक 3

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः ।देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः

prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ / dehe śīghraṃ viśantīha te 'ntare hi sthitā bahiḥ

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! अब मैं होनेपर रक्तवर्णकी आभावाला कच्चे मांसकी गन्धसे आपको प्रमेह -रोगोंका निदान सुनाऊँगा, उसे सुनें।समन्वित उष्ण तथा लवण-तत्त्व-मिश्रित मूत्र होता प्रमेह बीस प्रकारके होते हैं। उनमें दस प्रमेह है । वसामेहमें चबी-मिला हुआ मूत्र अथवा केवल कफजन्य, छः प्रमेह पित्तजन्य और चार प्रमेह चर्बी ही बार-बार निकलती है । वसायुक्त मज्जामेही

English

The kapha, skin, blood and the flesh are defiled* Different colours are given to the slun.

अध्याय १६२

श्लोक 4

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् ।आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत्

tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamācca pravartanāt / āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ visarpayet

हिन्दी अर्थ

वातजन्य हैं। इन सभीमें मेद, मूत्र और व्यक्ति वर्ण और गन्धमें समानता रखनेवाले मज्जा-

English

Among the colours the colour of yellow*Hke tur* meric is predominant* Hence the ailment is called P&ndu. A sort of heaviness of the body is caused by V&yu.

अध्याय १६२

श्लोक 5

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ।शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान्

tatra vātātsa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ / śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān

हिन्दी अर्थ

कफकी संसृष्टि होती है। तत्त्वसे संश्लिष्ट मूत्रत्याग करता है।

English

The limbs get thinner and thinner; clammy sweats exude in the cardiac region. Pain in the eyes, rigidity in the face and salivation are observed.

अध्याय १६२

श्लोक 6

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः ।कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्

pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ / kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk

हिन्दी अर्थ

प्रमेहका सबसे पहला प्रकार हारिट्रमेह है।इस जब प्राणी मतवाले हाथीके समान असंयमित प्रमेहके होनेपर रोगीको कटु, रसमिश्रित मूत्र वेगसे अधिक समयतक मूत्र निकालता है, जिसके हल्दीके समान मल-मूत्र होता है। इस प्रमेहकासाथ एक चिपचिपा पदार्थ भी आता है और यह दूसरा प्रकार मंजिष्ठामेह है । मंजिष्ठामेहके होनेपर यदा-कदा बीच-बीचमें रुक भी जाता है तो उस

English

The patient does not feel much thirst. He abhors dullness. With his dishevelled hair fluttering in the air he patiently suffers from fever of equal intensity. He coughs, has pain in the ears and has vertigo.

अध्याय १६२

श्लोक 7

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः ।स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः ।ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम्

sannipātasamutthāśca sarvaliṅgasamanvitāḥ / svadoṣaliṅgaiścīyante sarvaiḥ sphoṭairupekṣitāḥ / te 'pi svedānvimuñcati bibhrato vraṇalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

मंजिष्ठ (मजीठ)-वर्णके जलके सदृश होता है । रोगीको हस्तिमेही मानना चाहिए। हस्तिमेह प्राय

English

The Pitta cames greenish or yellow colour in the vein, etc., fever, vanish of vision of light (darkness), thirst, emaciation of the body, swooning, foul smell, fondness for cold things and bitter taste in the mouth.

अध्याय १६२

श्लोक 8

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः ।गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः

vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ / ganthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ

हिन्दी अर्थ

मूत्र होता है अर्थात् उस मूत्रमें शरीरके अंदर विद्यमान मधुर रसका तत्त्व आने लगता है तो उसे मधुमेही कहा जाता है। यह दो प्रकारका माना गया है। एक तो धातुके क्षीण होनेपर वायुके

English

The Kapha causes diarrhoea, acid erectations, burn* ing sensation, clamminess of the cardiac region, lethargy, saline taste in the mouth, horripilation and aphonia.

अध्याय १६२

श्लोक 9

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् ।यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः

karoti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat / yaṃyaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsasaḥ

हिन्दी अर्थ

कुपित होनेसे तथा दूसरा पित्तादि दोषसे वायुका मार्ग रुक जानेसे। इस प्रमेह से घिरा हुआ रोगी प्रायः अन्य सभी दोषजन्य प्रमेहोंके लक्षणोंसे संयुक्त हो जाता है।

English

Cough and Vomiting the symptoms of a combination arc very unbearable. The mucous expectorated is either bitter or sweet due to the prevalent Vayu or Pitta.

अध्याय १६२

श्लोक 10

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते ।अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च

śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāsu ca cīyate / agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca

हिन्दी अर्थ

ऐसे रोगीमें अन्य दोषोंके लक्षणोंका आगमन कोई कारण नहीं रखता। यह रोग तो अपनी प्रबलताके प्रभावसे उन्हें बिना निमित्तके ही रोगीके शरीरपर प्रकट कर देता है। यह ऐसा प्रमेह है कि

English

In Jaundice the navel, feet, face and the penis become thinner and thinner; the faeces are infested with germs, loose and mixed with blood and mucous matter.

अध्याय १६२

श्लोक 11

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः ।व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत्

marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ / vyathate 'ṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet

हिन्दी अर्थ

क्षणमात्रमें नष्ट हो सकता है और क्षणमात्रमें ही अपने पूर्ण बलके साथ उभर सकता है। अतः रोगीको चाहिए कि वह कष्ट उठाकर भी इस वर्गभेदवाले मधुमेहरोगका निदान कर ले। इसकी

English

A patient affected by jaundice continuing to cat pitta-generating foodstuffs is afflicted by Kamala (chlorois). The pitta, coming of its seat in the abdominal cavity scorches up the blood and the flesh.

अध्याय १६२

श्लोक 12

हिक्काञ्च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः ।क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु

hikkāñca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate naraḥ / kvacinmarmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu

हिन्दी अर्थ

सामयिक उपेक्षा कर देनेपर प्राणीके शरीरका सब

English

The colour of the urine, faeces, eyes, mouth and the face becomes yellow; the patient feels a burning sensation; indigestion sets in and the patient lies like a bloated toad weak in all his limbs and organs of sense.

अध्याय १६२

श्लोक 13

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् ।दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān / duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate

हिन्दी अर्थ

मलभेदका विकार होता है । वातज प्रमेहमें उदावर्तं,

English

The unabsorbed pitta of a jaundice patient gives rise to a kind of swelling and when these swellings are neglect* ed, the dreadful ailment of Kumbha Kamala sets in.

अध्याय १६२

श्लोक 14

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् ।रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम्

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvātaṃ bahudhā kapham / raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakchirāsnāyumāṃsagam

हिन्दी अर्थ

श्वास तथा खाँसीके विकार पैदा हो जाते हैं। शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी, विनता, अलजी, मसूरिका, सर्षपिका, पुत्रिणी, सविदारिका और विद्रधि नामक दस प्रकारकी फुंसियाँ प्रमेह-

English

The unassimilated Pitta produces greenness of com¬ plexion. The Vayu and Pitta in combination produce vertigo, thirst, desire for the company of women and slight rise in temperature.

अध्याय १६२

श्लोक 15

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् ।ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम्

dūṣayitvā tu dīrghānuvṛttasthūlakharātmikām / granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāntīvrarugjvarām

हिन्दी अर्थ

रोगोंकी उपेक्षा कर देनेपर उत्पन्न होती हैं। प्रायः कफजन्ये दोषसे संश्लिष्ट होनेके कारण खाया हुआ अन्न प्रमेहरोगके रूपमें परिणत हो जाता है। उसका रस मूत्रके मार्गसे निकल जाता

English

Moreover, there nuy be somnolence and impaired digestion. Sages call it Halimaka. A great lassitude is also observed. All these are the premonitory symptoms of this disease.

अध्याय १६२

श्लोक 16

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः ।मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् ।इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः

śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ / mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgagnisadanairyutām / ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ

हिन्दी अर्थ

है। मधुर, अम्ल, लवण, स्निग्ध, भारी, चिकना

English

In the case of othen the intake of foodstuffs in large quantities especially such as are heavy, too cold, saline, acid or alkaline, green vegetables and water or excessive sleep or wakefulness may cause Sotha.

अध्याय १६२

श्लोक 17

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ।अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः

kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā / aṅgāvasādavikṣeṃpau pralāpārocakabhramāḥ

हिन्दी अर्थ

मसाला, मांस, इक्षुरस, गुड़, गोरसके सेवन, एक स्थान और एक आसनपर शयन इस मधुमेहरोगके उत्पादक हैं । इस प्रमेहरोगके होनेसे कफ वस्तिभागमें पहुँचकर उसको दूषित कर देता है। तदनन्तर वह

English

The morbid humours lodged in the upper, middle or lower parts of the body generate Sotha (oedematous swell* ing) in their seat or in the urinary bladder*

अध्याय १६२

श्लोक 18

मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ।आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam / āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

हिन्दी अर्थ

स्वेद, मेदा, बसा और मांससे युक्त शरीरको दूषित

English

Fever with thirst, burning sensation and perspira¬ tion, vertigo, pain, stupor, yearning for things, loose hiotion, foul smell and softness to the touch are characteristic symptoms.

अध्याय १६२

श्लोक 19

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ।पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः

prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk / pīḍakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ मधुमेहताको ही प्राप्त कर लेता है अर्थात् करके शिथिल बना देता है।

English

In the kaphaja type the swelling gives an itching sensation, has yellow and gray hairs, is hardskinned, cold, firm, glossy, smooth and painful; it produces sleep, vomiting,, sensation and indigestion.

अध्याय १६२

श्लोक 20

स्निध्नो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः ।गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्न्ॐऽवदीर्यते

snidhno 'sito mecakābho malinaḥ śothavānguruḥ / gambhīrapākaḥ prāyoṣmaspṛṣṭaḥ klinnoṃ'vadīryate

हिन्दी अर्थ

शरीरके समस्त स्रोतोंमें इसका विकार पहुँच जाता है और एक दिन मधुमेहके अतिरिक्त कुछ शेष ही नहीं रह जाता तथा उसकी असामयिक मृत्यु हो जाती है। इसका विस्तार हो जानेपर सभी प्रकारके

English

Somecsrptu snscardium.

अध्याय १६२

श्लोक 21

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः ।सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः ।शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्

pakvavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ / sarvago lakṣaṇaiḥ sarveḥ sarvagatvaksamarpaṇaḥ / śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam

हिन्दी अर्थ

मेहरोगोंमें रोगी प्रायः मधुके समान ही गाढ़ा मूत्र नलीसे निकालता है। शरीरमें जो मधुरता है, वह मधुरता इन सभी प्रमेहोंमें नष्ट होती है, इसलिये इन सभी प्रमेहोंको मधुमेह ही कहा जाता है। इस

English

Perhspi the same ai 8v«ymitifuptAMMueuna prurieop.

अध्याय १६२

श्लोक 22

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् ।वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्

bāhyahetoḥ kṣatātkruddhvaḥ saraktaṃ pittamīrayan / vīsarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam

हिन्दी अर्थ

प्रमेहरोगमें रोगी अपच, अरुचि, वमन, अनिद्रा,

English

Perhspi the same ai 8v«ymitifuptAMMueuna prurieop.

अध्याय १६२

श्लोक 23

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ।पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः

sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam / pathagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ

हिन्दी अर्थ

जब कफ पहले क्षीण हो जाता है तो वायु मूत्रके सहित पित्त, रक्त और धातुको वस्तिभागमें लाकर उसका वहींपर विनाश करता है। साध्य- असाध्य प्रतीत होनेवाले जो मेह हैं, वे सभी इसी

English

Perhspi the same ai 8v«ymitifuptAMMueuna prurieop.

अध्याय १६२

श्लोक 24

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः ।शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः

asādhyāḥ kṛtasarvotthāḥ sarve cākrāntamarmaṇaḥ / śīrṇasnāyuśirāmāṃsāḥ klinnāścaśavagandhayaḥ

हिन्दी अर्थ

वायु-विकारसे ही उत्पन्न होते हैं। जब वायु, पित्त और कफकी मात्रा निर्दुष्ट होकर समान रहती है, तब मेह भी समान-भावसे रहता है।

English

Perhspi the same ai 8v«ymitifuptAMMueuna prurieop.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 162
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.