Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
166
अध्याय 166 / 317

Book 1 - Adhyaya 167

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६६

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वातव्याधिनिदानं नाम षटूषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६७ धन्वन्तरीरुवाच ।वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vātavyādhinidānaṃ nāma ṣaṭūṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 167 dhanvantarīruvāca / vātaraktanidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu / viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ

हिन्दी अर्थ

स्नेहपान, स्वेदन, वमन, विरेचन करते समय जल एकत्र होने लगता है। ये सभी उदररोग एकाएक ठंडा जल अधिक पान करनेसे मन्दाग्नि जन्मसे ही कष्टसाध्य होते हैं। (अध्याय १६१ )

English

shall now explain the pathology of Pramehas (Diabetes), please listen O Susruta. Diabetes consists of twenty varieties. Ten are caused by Kapha, six are caused by Pitta and four are caused by Vayu. Fat, urine and phlegm are the seats of disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 2

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् ।स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम्

prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām / sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate vātaśoṇitam

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! अब मैं पाण्डु और शोथरोगका निदान कहता हूँ, सुनो! पित्त- प्रधान द्रव्योंसे सम्पूर्ण वातादि दोष कुपित करनेवाले हेतुओंसे पित्त एवं मल कुपित होकर पाण्डुरोग

English

A patient of Haridrameha passes hot faeces and urine having the colour of turmeric and smelling like saw flesh. A patient of Mafijithameha passes urine like the water with which Indian madder is washed (yellowish red).

अध्याय १६६

श्लोक 3

अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते ।वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः

agnighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite / vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ

हिन्दी अर्थ

इस रोगमें शिरा, नख, विष्ठा, मूत्र और नेत्र कृष्णवर्ण तथा अरुणवर्णके हो जाते हैं। इससे शोथ, नासिका और मुखमें विरसता, मलशोष, पार्थमें वेदना-ये सभी उपद्रव होने लगते हैं।

English

A patient of Raktameha discharges flesh smelling hot saline red urine. A patient of Vas&meba frequently discharges urine mixed with fat and having the colour of fat.

अध्याय १६६

श्लोक 4

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् ।तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम्

tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadaiva pradūṣayet / tathā vāto gude pīḍāṃ balāsaṃ vātaśoṇitam

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न करते हैं । इन तीनों कुपित दोषोंमेंसे बलवान् पित्तज पाण्डुरोगमें शिराएँ आदि हरित पित्त-जैसी

English

A patient ofMadhumeha discharges urine like honey. It is of two types.

अध्याय १६६

श्लोक 5

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति ।विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम्

saṃstabhya janayetpūrvaṃ paścātsarvatra dhāvati / viśeṣādvamanādyaiśca pralambastasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

वायु-पित्त हृदयस्थ दस धमनियोंका आश्रय लेकर सम्पूर्ण शरीरमें फैल जाता है। वह पित्तका आश्रयणकर श्लेष्मा, चर्म, रक्त, मांस आदिको दूषित कर देता है। इससे दूषित रक्त चमड़े और मांसके बीचमें

English

The common disorders in the Pramchas caused by Kapha are indigestion, nonrelish for food, vomiting, somno* lence, cough and catarrh.

अध्याय १६६

श्लोक 6

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् ।जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु

bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sāmbudasaṃjñakam / jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu

हिन्दी अर्थ

जाकर चमड़ेको भिन्न-भिन्न रंगका कर देता है। इस रोगमें चमड़ा हरिद्रादि अनेक रंगका हो जाता है, परंतु इसमें पीले रंगकी अधिकता रहती है। इसीसे इसे पाण्डुरोग कहते हैं । इस रोगमें धातुका

English

The Vayu afflicted person exhibits the following symptoms \—Udivarta (Prolapsus of the anus), shivering, pain in the heart, morbid longing (for bitter and astringent food*stuffs), Colic, sleeplessness withering up, dyspnea and cough.

अध्याय १६६

श्लोक 7

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः ।भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च

kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ / bhūtvā bhūtvā praśāmyanti muhurāvirbhavanti ca

हिन्दी अर्थ

गुरुत्व और स्पर्शमें शिथिलता होती है। अम्लजन्य

English

Ten types of abscesses caused by the neglect of Prameha are:—(1) Saraviki (2) Kacchapika (3) JvSlinl (4) Vinata (5) AlajI (6) Masurika (7) Sarjapika (8) Putrini (9) Vidiriki and (10) Vidradhi.

अध्याय १६६

श्लोक 8

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि ।आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi / ākhoriva vilaṃ kruddhaḥ kṛtsnaṃ dehaṃ bidhāvati

हिन्दी अर्थ

हो जाती हैं एवं ज्वर, आँखोंके आगे अँधेरा, प्यास, शोष, मूर्च्छा, दुर्गन्ध, शैत्य-सेवनकी इच्छा, मुखमें कड्वाहट--ये सभी लक्षण व्यक्त होने लगते हैं। कफज पाण्डुरोगमें हृदयमें आर्द्रता,

English

Newly harvested grains, wine, dal soup, gravy, jaggery and milkproducts in excess cause sharing the bed or seat as a patient may also cause the same.

अध्याय १६६

श्लोक 9

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः ।कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत्

tvaṅmāṃsāśrayamattānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ / kālāntareṇa gambhīraṃ sarvadhātūnabhidravet

हिन्दी अर्थ

मलभेद, खट्टी डकार और दाह होता है। तन्द्रा मुखमें लबण-रसका स्वाद, श्वास, रोमाञ्च, स्वरभंग, कास, वमन, दुःसहता-ये सभी लक्षण व्यक्त होने लगते हैं। त्रिदोषज होनेपर इसके लक्षणोंको पहचानना

English

The defiled Kapha located in the urinary bladder first defiles the body, secretions like sweat, and the fat and flesh. Then it produces Framehas.

अध्याय १६६

श्लोक 10

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः ।श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु

kaṭyādisaṃyatasthāne tvaktāmraśyāvalohitāḥ / śvayathurgrathitaḥ pākaḥ sa vāyuścāsthimajjasu

हिन्दी अर्थ

कठिन हो जाता है और अतिशय असह्य हो जाता

English

The Kapha makes the blood mixed with urine when Kapha etc. are exhausted. When Kapha subsides V4yu brings the dhatus to the bladder.

अध्याय १६६

श्लोक 11

छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान् ।करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन्

chindanniva caratyantaścakīkurvaṃśca vegavān / karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīraṃ sarvataścaran

हिन्दी अर्थ

पाण्डुरोगमें शरीरके सभी प्रकारके गुण नष्ट हो है। मिट्टी खानेसे उत्पन्न पाण्डुरोगमें कसैली मिट्टी जाते हैं। इससे शरीरका रक्त क्रमशः कम हो जाता वायु, खारी मिट्टी पित्त और मीठी मिट्टी कफको

English

The curability or otherwise and the necessity to wait in the rase of Pramehas shall be decided by understanding the underlying cause. If the dosas are eliminated the disease can be cured, if they are aggravated the sickness penists.

अध्याय १६६

श्लोक 12

वाताधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् ।शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः

vātādhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam / śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatāvṛddhihānayaḥ

हिन्दी अर्थ

है, मेदा और अस्थि निस्सार हो जाते हैं। इस रोगमें सभी अङ्ग निर्बल हो जाते हैं, हृदयमें द्रवता आ जाती है एवं नेत्रॉंमें सूजन हो जाती है। मुँहमें लालायुक्त लारकी अधिकता हो जाती है। रोगीको

English

The general characteristic of all Pramehas is copious urination turbid in nature. By the combination of dosas diflferent disorders are observed. The different types of Prameha are classified according to the colour of the urine.

अध्याय १६६

श्लोक 13

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचोङ्गग्रहो तिरुक् ।शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkocoṅgagraho tiruk / śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्यास कम लगती है, ठंडक अच्छी नहीं लगती, रोमाञ्च और मन्दाग्नि हो जाती है एवं शरीरकी शक्ति घट जाती है तथा ज्वर, श्वास, कर्णशूल, चक्कर-ये सभी उपद्रव होने लगते हैं।

English

The patient of Udakameha (Polyuria) passes clear copiouscool odourless urine like water. It is slightly lubricious and turbid.

अध्याय १६६

श्लोक 14

रक्ते शोथो ऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते ।स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः

rakte śotho 'tiruktodastāmrāścimicimāyate / snigdharūkṣaiḥ samaṃ naiti kaṇḍukledasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डुरोग पाँच प्रकारके हैं-वातज, पित्तज, कफज, सन्निपातज एवं मृत्तिका-भक्षणजन्य । हृदयमें स्पन्दन, चमड़ेकी रूक्षता, अरुचि, मूत्रकी पीतवर्णता,

English

The patient of Surameha passes urine like wine transparent at the surface but leaving a sediment at the bottom. The patient of Pifameha passes copious urine white-like pasted rice. He has horripilation at the time of urination.

अध्याय १६६

श्लोक 15

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा ।स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svādo mūrchā madastṛṣā / sparśāsahatvaṃ rugrāvaḥ śoṣaḥ pāko bhṛśoṣmatā

हिन्दी अर्थ

दूषित करके तथा रस आदिको सुखा करके शिराओंको रक्तसे भर देती है तथा उसे वहीं रोक देती है और पाण्डुरोग पैदा हो जाता है । पाण्डुरोगके बढ़ जानेपर नाभि, पैर, मुख और मूत्रमार्गमें शोथ

English

The patient of Sukrameha (Spermatorrhoea) passes une highly charged with semen resembling it in colour. The patient of Sikatameha passes urine with sediments like grains of sand.

अध्याय १६६

श्लोक 16

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता ।कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात्

kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatā / kaṇḍūrmandā ca rugdbandvaṃ sarvaliṅgañca saṃkarāt

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। कृमियुक्त तथा रक्तमिश्रित और कफसमन्वित मल निकलने लगता है।

English

The patient of Sitameha passes copious utine cold and sweet. The patient of 8anairmeha passes urine slowly in broken jets. The patient of L&Iameha passes slimy, shreddy urine like saliva.

अध्याय १६६

श्लोक 17

एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम् ।त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम्

ekadoṣañca saṃsādhyaṃ yāpyañcaiva dvidoṣajam / tridoṣajantyajedāśu raktapittaṃ sudāruṇam

हिन्दी अर्थ

जो पाण्डुरोगी पित्त उत्पन्न करनेवाले पदार्थांका सेवन करता है, उसका पित्तरक्त और मांसका दाह करके कोष्ठ शाखामें मिलकर कामलारोग उत्पन्न करता है। कामला-रोगमें रोगीका मूत्र, नेत्र,

English

The patient of Ksarameha passes urine alkaline in character in smell, colotir, taste and touch. The patient of Nllamcha paes bluish urine and the patient of KHlameha passes urine black like ink.

अध्याय १६६

श्लोक 18

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः ।निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्

raktamaṅge nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ / niveśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn

हिन्दी अर्थ

त्वक्, मुख और विष्ठा हल्दीके रंगका हो जाता है।

English

Abscesses usually occur in vulnerable joints and fleshy portions in the body. An abscess elevated at the extre¬ mities and dipped in the centre, producing no discharges nor giving ariypain ts called Saravika since it resembles a saucer in shape.

अध्याय १६६

श्लोक 19

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः ।अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः

vāyau pañcātmake prāṇe raukṣyāccāpalyalaṅghanaiḥ / atyāhārābhighātācca vegodīraṇacāraṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पसीना और मूत्रका कम होना--ये सभी पाण्डुरोगके रोगी दाह, अविपाक और तृषासे पीड़ित होकर पूर्वरूप हैं। वायुजन्य पाण्डुरोगमें तीव्र वेदना, शरीरमें मेढकके समान पीला और दुर्बल हो जाता है।

English

At the time of its incubation the abscess Jvalin! gives excruciating pain and a burning sensation. The abscess Alaj! is terrible. It is either red or white and is surrounded by blisters.

अध्याय १६६

श्लोक 20

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् ।पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते

kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ prakalpayet / pīnaso dāhatṛṭkāsaśvāsādiścaiva jāyate

हिन्दी अर्थ

चिपचिपाहट आदि लक्षण दिखायी देते हैं।

English

An abscess resembling a Masura dala (lentil seed) is called Masurika. Small clusters of abscesses resembling mustard seeds in the tongue are called Sarpika. They are very painful. They suppurate too.

अध्याय १६६

श्लोक 21

कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् ।कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः

kaṇṭharodhomalabhraṃśacchardyarocakapīnasān / kuryācca galagaṇḍadīṃstañjatrumūrdhvasaṃśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डुरोगीको पित्तज शोथ होने लगता है। इसकी

English

An abscess with the characteristics of Vidradhi (Erysipelas) is called Vidradhiki. The abscesses PutrinI and Vidirika give intolerable pain and are fatty.

अध्याय १६६

श्लोक 22

व्यानो ऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः ।विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः

vyāno 'tigamanasnānakrīḍāviṣayacoṣṭitaiḥ / viruddharūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

काण्ड विसर्परोगका निदान २९३

English

Many other abscesses occurring suddenly due to the deranged Pitta are less fatty. Their virulence is in accordance with the aggravation of the do.

अध्याय १६६

श्लोक 23

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान् ।सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम्

puṃstvotsāhabalabhraṃśaśokacittaplavajvarān / sarvākārādinistodaromaharṣaṃ suṣuptatām

हिन्दी अर्थ

उपेक्षा करनेपर जो अतिशय शोथ बढ् जाता है, पसीना, भ्रम, क्लेद, मद--ये सभी उपद्रव इसमें वह बहुत क्लेशप्रद होता है । इस रोगको कुम्भकामला होने लगते हैं। इस रोगमें रोगीको शीत वस्तुकी कहा जाता है । पित्त यदि हरित और श्यामवर्णका इच्छा होती है, मलभेद हो जाता है, दुर्गन्धि होती है तो उससे पाण्डुरोग होता है, उस स्थितिमें वात- है, स्पर्श नहीं सहा जाता और कोमलता होती है।

English

In a patient of defiled fat these abscesses occur even without Prameha. They are not recognized as long as the colour is not clearly developed*

अध्याय १६६

श्लोक 24

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात् सर्वाङ्गसादनम् ।समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः

kuṣṭhaṃ visarpamanyacca kuryāt sarvāṅgasādanam / samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ

हिन्दी अर्थ

पित्तके प्रभावसे चक्कर आना, तृष्णा, स्त्रियोंक कफज शोथमें खुजली होती है। रोम और चमड़ेमें

English

Without the characteristic symptoms of Prameha if a patient passes urine red in colour or resembling the wash* ings of tiumeric he is a victim of Raktapitta (urethral haemorrhage) •

अध्याय १६६

श्लोक 25

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः ।शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान्

karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ / śūlagulmagrahaṇyādīnyakṛtkāmāśrayāngadān

हिन्दी अर्थ

और अतिशय आलस्य--ये सभी रोगके लक्षण कोमलता, स्थिरता और पीड़ा होती है । इस रोगमें व्यक्त हो जाते हैं। इस रोगको हलीमक नामसे निद्रा, मन्दाग्नि, वमन--ये सभी उपद्रव हो जाते हैं। जाना जाता है । आघात--अस्त्र-शस्त्रादिकृत छेदन-भेदनसे क्षत पाण्डुरोगसे उत्पन्न सभी उपद्रवोंमें शोथ प्रधान होनेपर अभिघातज शोथ होता है। शीतल वायु

English

Thirst and sweetness of urine and similar disorders of various forms occur when the illness pitesses. When the symptoms are foil the type occurs. When the other dosas sub¬ side the Vltaja type may occur.

अध्याय १६६

श्लोक 26

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः ।यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः

apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ / yānapānasamutthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसलिये शोथका वर्णन किया जाता है । वायु तथा समुद्रीवायु और भल्लातक-रसके लग जाने कुपित होकर रक्त, पित्त और कफको दूषित एवं केंवाच इत्यादिके लग जानेसे जो सूजन होती करनेके कारण वह त्वक्, शिरा और मांसका है, वह फैल जाती है । यह अत्यन्त गरम लाल रंगका आश्रय लेकर ऊँचाई पैदा करता है। सभी शोथ और पित्तज शोथके लक्षणोंसे युक्त होती है।

English

Prameha caused by Pitta and Kapha exhibits the entire symptoms simultaneously and that caused by sexual in** dulgence exhibits them gradually. Pittaja Prameha can be checked or alleviated. If the Prameha is not fully developed it can be cured.

अध्याय १६६

श्लोक 27

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् ।मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून्

kupitaḥ kurute rogānkṛtsnān pakvāśayāśrayān / mūtrasukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn

हिन्दी अर्थ

त्रिदोषज होते हैं, क्योंकि सूजन वात, पित्त और विषधरे प्राणीके किसी अङ्गके ऊपरसे चलनेपर कफ--इन तीनोंसे होती है । इसलिये जैसे वातिक, अथवा किसी अङ्गमें मूत्र करनेपर और विषहीन पैत्तिक, श्लेष्मिक कारण-भेदसे शोथ नौ प्रकारका प्राणीके भी दाढ, दाँत एवं नखके द्वारा घात होता है--वातपैत्तिक, वातश्लेष्मिक, पित्तकफज, करनेपर उस स्थानमें जो शोथ उत्पन्न होता है, वही

English

The doas either severally or in combination produce on the surface of the body on different limbs knotty intumes¬ cences due to exuding contaminated blood.

अध्याय १६६

श्लोक 28

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः ।स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः

sarvāṅgamātataṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ / snigdhatvādbodha kālasya śaityaśothāgnihānayaḥ

हिन्दी अर्थ

सन्निपातिक, अविघातक, विषज और एकाङ्गज। विषज शोथ है । इसके अतिरिक्त विषधर प्राणीके निज और आगन्तुक-भेदसे यह दो प्रकारका होता विष्ठा, मूत्र, शुक्र आदिसे सने हुए वस्तुके सम्पर्कसे, है--सर्वाङ्गज और एकाङ्गज । विस्तृत, उन्नत, अग्रभाग विषवृक्षके वायुके सेवनसे, विषयुक्त वस्तु शरीरपर गाँठदार होनेसे इसके अवान्तर तीन भेद हैं। मलनेसे विषशोथरोग उत्पन्न होता है। विषजशोथ

English

Inside, they are in the form of inflammations very terrible, deep seated and exuding. They grow like anthills. They impair digestion.

अध्याय १६६

श्लोक 29

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च ।मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात्

kaṇḍūrūkṣātināśena tadvidhopaśamena ca / muktiṃ vidyānnirāmaṃ taṃ tandrādīnāṃ viparyayāt

हिन्दी अर्थ

पित्तज शोथ पीतवर्ण, कृष्णवर्ण या रक्तवर्णका कोमल, गतिशील, अवलम्बी, शीघ्र दाह और होता है एवं यह शोषणकारी होता है। यह बहुत शूलको उत्पन्न करनेवाला होता है। नये और जल्दी शान्त नहीं होता। इस शोथके उत्पन्न होनेसे उपद्रवरहित शोथ साध्य होते हैं और पहले कहे पूर्व शरीरमें दाह उत्पन्न होता है। तृष्णा, दाह, ज्वर, हुए असाध्य होते हैं। (अध्याय १६२)

English

They usually occur in the umbilical region, urinary bladder, liver, spleen lungs, heart, abdomen and the thigh joints. When there is palpication of the heart they give excru¬ ciating pain.

अध्याय १६६

श्लोक 30

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते ।पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः

vāyorāvaraṇaṃ vāto bahubhedaṃ pracakṣate / pittaliṅgāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ

हिन्दी अर्थ

विसर्परोगका निदान

English

Shivering, chill ness to touch, numbness of the affect* ed part, yawning, nonrelish for food and heaviness are the symptoms. The Sannipataja type is slow in growth and does not suppurate. It is irregular in formation.

अध्याय १६६

श्लोक 31

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता ।शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसो ऽधिकम्

kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaśītakāmatā / śaityagauravaśūlāgnikaṭvājyapayaso 'dhikam

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिने कहा--हे सुश्रुत! अब मैं विसर्पादि तथा पित्त, रक्त एवं कफके दूषित होनेसे शोथ- रोगोंके मूल कारणोंका वर्णन कर रहा हुँ, उसे आप सदृश विसर्परोग होता है। बाह्य, अन्तः, उभय--ये सुनें। उसके तीन अधिष्ठान हैं। इनमें अपने-अपने प्रकोपक चात, पित्त, कफ एवं अभिघात नामक दोषोंसे तथा विदाहकारी कारणोंसे शरीरमें शीघ्र विसर्पण

English

The external abscess due to contaminated blood is a sign of Pitta. Such abscess in the uuemal regions is peculiar to women. There is another V'idradhi due to wounds with a weapon, or hitting with something.

अध्याय १६६

श्लोक 32

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते ।कफावृते ऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः

laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte / kaphāvṛte 'ṅgamardaḥ syāddhṛllāso gurutāruciḥ

हिन्दी अर्थ

इसुम्डन्तंञ्अ० ४४, मागनिन्पाण्डुप्र० २२, २३। २-च०चि०अ० १२, च०्सू०अ० १८, सुशचिञ्अऽ २३।

English

An abscess in the spleen will cause difficulty in in* haling and exhaling and excessive thirst. An abscess In the lungs produces constriction in the throat. An abscess in the heart produces pain all over the body.

अध्याय १६६

श्लोक 33

रक्तवृते सदाहार्तिस्तवङ्मांसाश्रयजा भृशम् ।भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च

raktavṛte sadāhārtistavaṅmāṃsāśrayajā bhṛśam / bhavetsarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca

हिन्दी अर्थ

कर बाहर एवं अंदर विकृत करके विसर्परोग हिचकी भी आने लगती है । इस प्रकारके रोगमें शरीरके बाहर तथा अंदर उत्पन्न करते हैं। रोगीकी ऐसी अवस्था हो जाती है कि वह पीड़ासे

English

An abscess in the abdomen or its side produces

अध्याय १६६

श्लोक 34

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा ।हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते ।चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः

śotho māṃsena kaṭhino hṛllāsapiṭikāstathā / harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate / calalagrano mṛduḥ śītaḥ śotho gātreṣu rocakaḥ

हिन्दी अर्थ

आन्तरिक विसर्पसे हृदय आदिमें उपताप ग्रस्त हो उठता है तो उसको अत्यन्त व्याकुलताकी होनेके कारण अत्यन्त मोह तथा कर्ण-नासा आदिमें अनुभूति होती है। भूमि, शय्या तथा आसन विघटन होता है। प्यासको अधिकता और मलमूत्रादिमें आदिपर उठने-बैठने और लेटनेसे उसको तनिक विषमता होती है। कफजन्य विसर्परोगमें अत्यधिक भी शान्ति प्राप्त नहीं होती। इस रोगसे ग्रस्त रोगी

English

The state of incubation, that of ripening and that of fully ripened tumour in the inside arc to be known as very like those of any swelling. An internal abscess occurring above the umbilical ron sends out the exudation after suppuration through the mouth and the others through the anus.

अध्याय १६६

श्लोक 35

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः ।स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते ।मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम्

āḍhyavāta iva jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvataḥ / sparśa ācchāditetyuṣṇaśītalaśca tvanāvṛte / majjāvṛte tu viṣamaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam

हिन्दी अर्थ

खुजलाहट होती है। उसमें स्निग्धता बनी रहती है उससे विमुक्त होनेके लिये विभिन्न प्रकारकी चेष्टा और कफजन्य ज्चरके समान इस रोगमें भी करता है, किंतु उस कष्टसे विमुक्त नहीं हो पाता।

English

In a vidradht formation in rectum mouth or uiii* bilical region the dou can be known from its suppuration. A sannipataja vidradhi shows alteration from its seat.

अध्याय १६६

श्लोक 36

शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् ।शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते

śūlañca paḍyimānaśca pāṇibhyāṃ labhate sukham / śukrāvṛte tu śothe vai cātivego na vidyate

हिन्दी अर्थ

रोगीको कष्ट भोगना पड़ता है।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 37

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम् ।मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्

bhukte kukṣau rujā jīrṇe nikṛttirbhavati dhruvam / mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet

हिन्दी अर्थ

ऐसा रोगी मन और शरीर दोनोंसे शिथिल होकर

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 38

छिद्रावृते विबन्धो ऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति ।पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः

chidrāvṛte vibandho 'tha svasthānaṃ parikṛnta ti / patatyāśu jvarākrānto mūrchāṃ ca labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

संनिपातज विसर्प होनेपर रक्त-वातादि सभी ऐसी गम्भीर मूर्च्छाको प्राप्त कर लेता है, जिससे

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 39

सकृत् पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् ।सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्

sakṛt pīḍitamanyena duṣṭaṃ śukraṃ cirātsṛjet / sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk

हिन्दी अर्थ

दोषोंके लक्षण प्रकट हो जाते हैं। इन सभी प्रकारके विसर्प-भेदोंकी उपेक्षा कर देनेपर वे यथाक्रम अपने-अपने दोषोंके लक्षणोंसे समन्वित होकर फुंसियोंके रूपमें उभर आते हैं। ये जब

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 40

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते ।भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते

vilome mārute caiva hṛdayaṃ paripīḍyate / bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte

हिन्दी अर्थ

पककर फूट जाते हैं, तब अपने-अपने लक्षणोंमें उक्त व्रणका रूप धारण कर लेते हैं। वात-पित्तज विसर्परोगमें रोगीको ज्वर, वमन,

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 41

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः ।क्रम्ॐ गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः

rujā tandrā svarabhraṃśo dāho vyāne tu sarvaśaḥ / kramoṃ gaceṣṭābhaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ

हिन्दी अर्थ

तमक, श्वास और अरुचिका उपद्रव ग्रस्त कर लेता है। यह रोग प्रज्वलित अग्निके अंगारेके समान रोगीके सम्पूर्ण अङ्गको संतप्त कर देता है। यह विसर्प शरीरके जिन-जिन स्थानोंपर फैलता है, वे

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 42

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् ।दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता

samāna ūṣmopahatiḥ sasvedoparatiḥ sutṛṭ / dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā

हिन्दी अर्थ

स्थान बुझे हुए अंगारेके समान काले, नीले तथा रक्तवर्णके हो जाते हैं। अपने स्फुटित व्रणोंके द्वारा यथाशीघ्र ही अग्निसे दग्ध हुए स्थानके सदृश विस्तृत क्षेत्रमें यह फैल जाता है । शीघ्रगामी होनेके

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 43

रजोवृद्धिस्तापनञ्च तथा चानाहमेहनम् ।श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्नोतो ऽवरोधनम्

rajovṛddhistāpanañca tathā cānāhamehanam / śleṣmaṇā prāvṛte prāṇe nādaḥ snoto 'varodhanam

हिन्दी अर्थ

कारण विसर्प मर्मस्थलतक पहुँच जाता है। इस रोगमें वायु प्रबल हो जाता है और वह प्रकुपित होकर सम्पूर्ण अङ्गोंको पीडित करता है तथा

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 44

ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः ।उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः

ṣṭhīvanañcaiva sasvedaśvāsaniḥ śvāsasaṃgrahaḥ / udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनः चेतनामें उसको लौटना बड़ा ही दुस्साध्य होता है। इन लक्षणॉंसे युक्त विसर्पको अग्निविसर्प कहा जाता है।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 45

बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः ।गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम्

balavarṇapraṇāśaścā pāne parvāsthisaṃgrahaḥ / gurutāṅgeṣu sarveṣu sthūlatvañcāgataṃ bhṛśam

हिन्दी अर्थ

कफसे अवरुद्ध वायु उस अवरोधक कफका बहुत प्रकारसे भेदन कर देती है, तब ग्रन्थिमाला तैयार हो जाती है अथवा जिस रोगीका रक्त बढ़ जाता है, उसके त्वचा, शिरा, स्नायु तथा मांसगत

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 46

समाने ऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता ।अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम्?

samāne 'tikriyājñatvamasvedo mandavahnitā / apāne sakalaṃ mūtraṃ śakṛtaḥ syātpravartanam?

हिन्दी अर्थ

रक्तको दूषित करके वह वायु लम्बी, छल्लेदार, स्थूल और खरदरी ग्रन्थियोंकी रक्तभरी मालाकी सृष्टि करती है। इसके कारण रोगीको तीव्र पीडादायक ज्वर होता है। यह रोग होनेपर रोगी श्वास, खाँसी,

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 47

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः ।प्राणादयस्तथान्यो ऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम्

iti dvāviṃśatividhaṃ vātaraktāmayaṃ viduḥ / prāṇādayastathānyo 'nyaṃ samākrāntā yathākramam

हिन्दी अर्थ

अतिसार, मुखशोष, हिचकी, वमन, भ्रम, मोह, वर्णभेद, मूर्च्छा, अङ्गभेद और अग्निमान्द्यके दोषसे भी घिर जाता है। इस प्रकार कफ और वायुके संक्षोभसे उत्पन्न इस रोगको ग्रन्थिविसर्प कहते हैं।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 48

सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत् ।हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः

sarve 'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇañca yat / hṛllāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ

हिन्दी अर्थ

कफ और पित्तके प्रकुपित होनेसे रोगीमें

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 49

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते ।उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः

hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenāpāna āvṛte / udānenāvṛte prāṇe bhaveddhai balasaṃkṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

रोगीको चेतनाशून्य कर देता है। उसके प्रभावसे रसादिक स्रोतोंका लेप--ये लक्षण दिखायी देते रोगीकी निद्रा भी समाप्त हो जाती है। उसकी हैं। प्रायः यह दोष आमाशयके एक देशमें होता है श्रसन-क्रियामें विकार आ जाता है। ऐसे रोगीको और धीरे-धीरे अन्य भागोंमें फैलता जाता है, परंतु

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 50

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् ।स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम्

vicāraṇena vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak / sthānānyapekṣya vātānāṃ vṛrdhihāniṃ ca karmaṇām

हिन्दी अर्थ

इसमें दर्द नहीं होता। यह अत्यन्त पीला, लोहित और पाण्डु रंगकी पिडिकाओंसे भर जाता है। इसके स्वरूपकी कान्ति कृष्ण और मलिन मानी गयी है । यह रोग शोथसे युक्त और भारी होता है।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 51

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः ।पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः

prāṇādīnāñca pañcānāṃ pittamāvaraṇaṃ mithaḥ / pittādīnāmāvasatirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ

हिन्दी अर्थ

यह स्पर्श करनेमें अधिक ऊष्मासे समन्वित अनुभूत होता है। इसमें पसीने-जैसी चिपचिपाहट होती है। जब यह पककर फूरता है तो इसमें मांस गल- गलकर नये रूपमें निकलने लगता है। शरीरको

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 52

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा ।तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्

miśraiḥ pittādibhistadvanmiśrāṇyapitvanekadhā / tāṃllakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt

हिन्दी अर्थ

स्नायु तथा शिराएँ स्पष्ट रूपसे दिखायी देने लगती हैं। इस प्रकार सभी लक्षणोंसे युक्त हुआ यह विसर्परोग अन्ततोगत्वा शरीरको त्वचासे सम्पृक्त हो जाता है, जिसके कारण यह बाह्य भागमें

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 53

शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः ।विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते ।स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषञ्च बलस्य च

śanaiḥ śanaiścopaśayāndṛḍhānapi muhurmuhuḥ / viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate / syāttayoḥ pīḍanāddhanirāyuṣañca balasya ca

हिन्दी अर्थ

कुष्ठरोगका निदान

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 54

आवृता वायवो ऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः ।प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः

āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā sthānavicyutāḥ / prayatnenāpi duḥ sādhyā bhaveyurvānupadravāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धवायु पित्तको रक्तसमन्वित करता हुआ कुल्थीके दानोंके समान स्फोटजनित विसर्पको जन्म देता है। इसमें शोथ, ज्वर, पीड़ा, दाहाधिक्य, श्याम और रक्तवर्णताका लक्षण भी दिखायी पड़ता है।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 55

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः ।भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया

vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ / bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣayā

हिन्दी अर्थ

पृथक्-पृथक् वात, पित्त तथा कफजनित दोषसे उत्पन्न उक्त तीनों प्रकारका विसर्परोग साध्य है। इतना ही नहीं, वात-पित्त आदि द्वन्द्रजनित दोषसे समन्वित विसर्प यदि उपद्रवसे रहित हैं तो वे भी

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 56

निदानं सुश्रुत ! मया आत्रेयोक्तं समीरितम् ।सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये

nidānaṃ suśruta ! mayā ātreyoktaṃ samīritam / sarvarogavivekāya narādyāyuḥ pravṛddhaye

हिन्दी अर्थ

यथापेक्षित चिकित्सासे दूर किये जा सकते हैं, किंतु जो विसर्प समस्त दोषोंसे युक्त हो जाते हैं और जिनका आक्रमण रोगीके मर्मस्थलको आहत करनेमें सफल हो जाता है, जिसके दुष्प्रभावसे

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 57

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् ।त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता

evaṃ vijñāya rogādīṃścikitsāmatha vai caret / triphalā sarvarogaghnī madhvājyaguḍasaṃyutā

हिन्दी अर्थ

दिखायी देने लगता है। इस रोग-स्थानसे शवके रोगीके शरीरका स्नायु, शिरा और मांस गल जाता समान दुर्गन्ध निकलती है। विद्वानोंने इसको कर्दम है और जिनसे शवके समान दुर्गन्ध आने लगती

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 58

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी ।शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा

savyoṣā triphalā vāpi sarvarogapramardinī / śatāvarīguḍūcyagniviḍaṅgena yutāthavā

हिन्दी अर्थ

विसर्परोगके नामसे अभिहित किया है।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 59

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला ।पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम्

śatāvarī guḍūcyagniḥ śuṇṭhīmūṣalikā balā / punarnavā ca bṛhatī nirguṇḍī nimbapatrakam

हिन्दी अर्थ

बाह्य आघात आदिके कारण क्षत हुए शरीरसे चिकित्सा सम्भव नहीं है।

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 60

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा ।भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा

bhṛṅgarājaścāmalakaṃ vāsakastadrasena vā / bhāvitā triphalā saptavāramekhamathāpivā

हिन्दी अर्थ

है--वे विसर्परोग असाध्य हो जाते हैं, उनकी

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

अध्याय १६६

श्लोक 61

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः ।वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत् ।पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा

pūrvoktaśca yathālābhayuktaiścūrṇañca modakaḥ / vaṭikā ghṛtatailaṃ vā kaṣāyo śoṣaroganut / palaṃ palārdhakaṃ vāpi karṣaṃ karṣārdhameva vā

हिन्दी अर्थ

कुष्ठरोगका निदान

English

The Vidradhi ia the umbilical region or in the urinary bladder, externally or internally when ripe, bunU. That which U fully grown suppurates but under-developed is infested with disorders.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 166
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.