Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
167
अध्याय 167 / 317

Book 1 - Adhyaya 168

54 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६७

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वातरक्तनि सप्तषष्ट्याधिकशततमोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६८ निदानं समाप्तम् ।धन्वन्तरिरुवाच ।सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् ।शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vātaraktani saptaṣaṣṭyādhikaśatatamodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 168 nidānaṃ samāptam / dhanvantariruvāca / sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham / śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! मिथ्या एवं विरोधी आहार-विहार करनेसे तथा सञ्जनोंको निन्दा एवं अपमान और वध या हत्या करनेसे, दूसरोंकी धन-सम्पत्तिके हरण एवं पाप-कृत्यसे,

English

When obstructed by the blood of such a nature the Vayu of the first variety (Prapa) vitiates the same blood and then produces foul wind through the antis or coos like a cuckoo and generates Vatarakta.

अध्याय १६७

श्लोक 2

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् ।चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्

kaṣāyakaṭutiktāmlarūkṣāhārādibhojanāt / cintāvyavayavyāyāmabhayaśokaprajāgarāt

हिन्दी अर्थ

पूर्वजन्मकृत पापका उदय होनेसे वातादि दोष कुपित होकर शिराओंमें जाकर त्वचा, लसीका, रक्त एवं मांसको दूषित और अङ्गोंकी क्रिया-हानि करके वे दोष बाहर आकर त्वचापर विविध

English

When piles grow due to the vitiated blood the Vayu courses through the body and generates vomiting and other symptoms slowly.

अध्याय १६७

श्लोक 3

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् ।वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये

uccairbhāṣātibhārācca karmayogātikarṣaṇāt / vāyuḥ kupyati parjanye jīrṇānne dinasaṃkṣaye

हिन्दी अर्थ

प्रकारके कुष्ठँको उत्पन्न करते हैं।

English

Sometimes it starts from the root of the feet and sometimes from the hands and getting aggravated courses through the-whole body like the poison of a mouse.

अध्याय १६७

श्लोक 4

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् ।तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्

uṣṇāmla lavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt / tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt

हिन्दी अर्थ

सामयिक उपेक्षा करनेपर यह रोग आभ्यन्तरिक

English

The Vayu (and the vitiated blood) located in the skin and the flesh tuts up and after some time becomes grave and acute and attacks all the fundamental constituents of the body (Dhatus).

अध्याय १६७

श्लोक 5

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये ।ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः

vidāhakāle bhuktasya madhyāhne jaladātyaye / grīṣmakāler'ddharātre 'pi pittaṃ kupyati dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

पसीनेके जलबिन्दुओंसे युक्त प्राणीके शरीरपर कुछ आर्द्रता होती है। इसमें अत्यन्त कष्टदायक बहुत ही छोटे-छोटे कीड़े होते हैं। इन सभी लक्षणोंसे युक्त यह रोग क्रमशः रोगीके रोम,

English

The Vayu located at the bones and marrow produces intumescence, knotty eruptions and suppurations. The Vayu located in the narrow constricted places like hips produces copper coloured or tawny or red colour in the skin.

अध्याय १६७

श्लोक 6

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् ।नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि

svādvamlalavaṇasnigdhaguruśītātibhojanāt / navānnapicchilānūpamāṃsādeḥ sevanādapi

हिन्दी अर्थ

त्वचा, स्नायु तथा धमनियोंपर आक्रमण करता है।

English

The Viyu located with blood produces tumour giving great pain and a piercing achu. It is copper coloured. It gives a very peculiar irritating sensation. Whether glossy or rough it never subsides. It is as it were like a bowl full of mucous substance.

अध्याय १६७

श्लोक 7

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः ।कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति

avyāyāma divāsvapnaśayyāsanasukhādibhiḥ / kaphapradoṣo bhukte ca vasante ca prakupyati

हिन्दी अर्थ

बाह्य भागमें फैला हुआ कुष्ठरोग प्राणीके उस आक्रान्तित शरीरको भस्मसे आच्छादित हुएके

English

Ailments caused by a single mcH*bid principle can be cured; those caused by two dosas can be alleviated by rnedi* cation though not cured completely A Kakta pitta caused by three dofas is terrible and should be avoided.

अध्याय १६७

श्लोक 8

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः ।तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्

dehapāruṣyasaṃkocatodaviṣṭambhakādayaḥ / tathā ca suptā romaharṣastambhanaśoṣaṇam

हिन्दी अर्थ

समान रूक्ष बना देता है। वात, पित्त, श्लेष्म,

English

The Vayu located In the extremities and joints attacks the blood and both permeating each other generate excruciating pain and take away the life.

अध्याय १६७

श्लोक 9

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् ।वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्

śyāmatvamaṅgaviśleṣabalamāyāsavardhanam / vāyorliṅgāni tairyuktaṃ rogaṃ vātātmakaṃ vadet

हिन्दी अर्थ

दोषजन्य प्रभावसे यह रोग सात प्रकारका होता है ।

English

Prana located on the top of the clavicle produces constriction of the throat, loose motions, vomiting, nonrelish for food, flowing of the nose and such diseases as goitre (Galagada), etc.

अध्याय १६७

श्लोक 10

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः ।कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः

dāhoṣmapādasaṃkledakoparāgapariśramāḥ / kaṭvamlaśavavaigandhyasvedamūrchātitṛṭbhramāḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त कोष्ठकोंके सहित शरीरमें व्याप्त होकर इन सभी प्रकारके कुष्ठ-भेदोंमें बात-पित्त तथा बाहर और भीतर रहनेवाली सभी धातुओंको कफज दोषके अन्तर्गत प्राप्त होनेवाली विकृति गलाकर अपना अधिकार कर लेता है। इस रोगमें अधिक रहती है।

English

Vyana (second type ofViyu) becomes vitiated and aggravated by too much of walking, bathing, playing, sexual exeicises, coarse and incompatible (foodstuffs) fright, delight, sorrow, etc.

अध्याय १६७

श्लोक 11

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः ।देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्

hāridraṃ haritatvañca pittaliṅgānvitairnaraḥ / dehe snigdhatvamādhuryacirakāritvabandhanam

हिन्दी अर्थ

वात-दोषसे कापाल, पित्त-दोषसे उदुम्बर, जो कुष्ठरोग उदुम्बर अर्थात् गूलर-फलके कफ-दोषसे मण्डल तथा विचर्चिका नामक कुष्ठ समान दिखायी देता हो, उसको औदुम्बर कुष्ठरोग उत्पन्न होता है । वातपित्तज दोषसे ऋक्ष, वातश्लेष्मजन्य कहना चाहिए। इसकी आकृति वर्तुलाकार होती दोषसे चर्म, एककुष्ठ, किटिम, सिध्म, अलसक है। इसमें अत्यधिक गीलापन, दाह और पीडा

English

It then impairs manliness, enthusiasm and strength, grief, confusion in the mind, fever, piercing pain all over the dy, horripilation, insensibility (somnolence), etc.

अध्याय १६७

श्लोक 12

स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् ।कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्

staimityatṛptisaṅghātaśothaśatilagauravam / kaṇḍūnidrābhiyogaśca lakṣaṇaṃ kaphasambhavam

हिन्दी अर्थ

तथा विपादिका नामक कुष्ठ होते है । श्लेष्मपित्तजन्य होती है। जिस प्रकार बिना छानी गयी मदिराका दोषसे दद्रु, शतारुषी, पुण्डरीक, विस्फोट, पामा वर्ण होता है, जिसमें छोटे-छोटे कीड़े भरे रहते हैं; और चर्मदल नामक कुष्ठोंकी उत्पत्ति होती है। इन वैसे ही सामान्य पके हुए उदुम्बरका फल पीत सभी दोषोंकी संनिपात-अवस्था आनेपर १८ प्रकारके और लाल होता है, उसी रूपमें इस कुष्ठरोगका

English

(Vyina produces) Kutha, Erysipelas, exhaustion of the whole body and other disorders. Samana (Third type of Viyu) is defiled by incompatible and undigested foodstuffs that are too cold and of assorted nature.

अध्याय १६७

श्लोक 13

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् ।सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvyādhiṃ dvidoṣajam / sarvahetusamutpannaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam

हिन्दी अर्थ

कुष्ठ-रोग उत्पन्न होते हैं।

English

They mention many enveloping factors for the Vkyu» If it is enveloped by pitta and its symptoms, the disorders

अध्याय १६७

श्लोक 14

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते ।तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः

doṣadhātumalādhāro dehināṃ deha ucyate / teṣāṃ samatvamārogyaṃ kṣayavṛddherviparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

इनमें पूर्वमें कहे--कापाल, उदुम्बर तथा मण्डल-ये तीन और दद्रु, काकण, पुण्डरीक तथा अरिजिह्ना नामक इन सात कुष्ठोंको महा कुष्ठ माना गया है। शेष ग्यारह क्षुद्र कुष्ठ कहलाते हैं ।

English

The patient falls down with an attack of fever and the food taken is assimilated. The defiled semen further afflict¬ ed by food is discharged slowly.

अध्याय १६७

श्लोक 15

वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ।वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः

vasāsṛṅmāṃsamedo 'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ / vātapittakaphā doṣā viṇmūtrādyā malāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

कुष्ठरोग होनेके पूर्व रोगीकी त्वचामें अत्यन्त

English

When Samana b enveloped by Kapha the disorders are heaviness of limbs, obesity, loss of awareness of many functions, non perspiration and impaired digestion.

अध्याय १६७

श्लोक 16

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली ।पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्

vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ svaranāśīsthiro balī / pittamamlakaṭūṣṇañcāpaṅktī rogakāraṇam

हिन्दी अर्थ

दाह, खुजली, स्पर्शानुभूतिकी कमी, सुई चुभानेसे होनेवाली पीड़ाके समान कष्ट, पित्तीका उछलना और अनायास श्रमकी अनुभूति, रोगीके घावोंमें अत्यधिक पीड़ा, व्रणोंका यथाशीघ्र उद्धव, अधिक

English

If Apana b enveloped by Kapha the disorders are mucous discharges along with urine and faeces. Thus Vatarakta ailments are of twenty two types.

अध्याय १६७

श्लोक 17

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः ।गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्

madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣamātipicchilaḥ / gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam

हिन्दी अर्थ

समयतक उन व्रणोंका रहना, व्रण-भरावके समय रूक्षता, सामान्य तथा थोडेसे कारणपर रोगीको अत्यधिक क्रोध, रोमाञ्च तथा रक्तका काला होना-ये दोषपूर्ण कुलक्षण दिखायी देते हैं।

English

Each of the 6ve types of V'ayu can be enveloped by the other four. Thus twenty different enveloping factors are obtained.

अध्याय १६७

श्लोक 18

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः ।कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्

kaphasyāmāśayasthānaṃ kaṇṭho vā mūrdhasandhayaḥ / kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam

हिन्दी अर्थ

कापाल कुष्ठका वर्ण काला और लाल होता है अथवा आँबेंमें पकाये गये मिट्टीके खप्परके सदृश वह देखनेमें लगता है। उसमें रूक्षता और कठोरता होती है। इस कुष्ठ-रोगकी आकृति

English

The increase and decrease of the activities of the Vayus are based on their seats. Pitta can be the enveloping factor of all the live (Prina, etc).

अध्याय १६७

श्लोक 19

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् ।एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः ।भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः

kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādūṣṇalavaṇāḥ kapham / eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṃ prayojitāḥ / bhavanti rogiṇāṃ śāntyai svasthāne sukhahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्ण स्वीकार करना चाहिए । इसमें रोगजन्य कृमि रहते हैं, जिसके कारण उस व्रणमें खुजली भी

English

When Pitta and other doas are in combination,

अध्याय १६७

श्लोक 20

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः ।अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्

cakṣuṣyo madhuro jñeyo rasadhātuvivahddhanaḥ / amlottaro manohṛdyaṃ tathā dīpanapācanam

हिन्दी अर्थ

रक्त-वर्णवाला और मलसमन्वित हो, उसके वर्ण परस्पर मिले हों, उसमें अत्यधिक खुजलाहट उत्पन्न करनेवाले कृमि हों, उनसे पीब निकलता रहे तथा वह चिकने, पीत वर्णकी आभासे युक्त

English

Life and longevity depend on the Prua and strength depends on Ud&na* If the two are afflicted there is loss of life and strength.

अध्याय १६७

श्लोक 21

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः ।पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः

dīpanojvaratṛṣṇāghnastiktaḥ śodhanaśoṣaṇaḥ / pittalo lekhana stambhī kaṣāyo grāhiśoṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मण्डलके समान दिखायी देता हो तो उसको मण्डल कुष्ठरोग कहा गया है।

English

If the Vayus with their enveloping factors or their dislodgement from their seats are understood then even in¬ curable ailments can with effort be made harmless.

अध्याय १६७

श्लोक 22

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् ।रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्

rasavīryavipākānāmāśrayaṃ dravyamuttamam / rasapākāntarasthāyi sarvadravyāśrayaṃ drutam

हिन्दी अर्थ

खुजलाहटसे भरी हुई फुंसियोंवाले धूसर वर्णसे युक्त और स्नाव-समन्वित कुष्ठका नाम विचर्चिका कुष्ठ है। जो कुष्ठ कर्कश होता है, जिसके किनारेपर लाल वर्ण और बीचमें काला वर्ण विद्यमान रहता

English

By nlecting the Viyus when enveloped these dis¬ orders occur:—Abscesses, enlarged spleen, palpitation of the heart, tumoun, impaired digestion, etc*

अध्याय १६७

श्लोक 23

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते ।रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च

śītoṣṇaṃ lavaṇaṃ vīryamatha vā śaktiriṣyate / rasānāṃ dvividhaḥ pāko kaṭureva ca

हिन्दी अर्थ

है, जिसकी आकृति ऊँची और रीछ अर्थात् भालूको जिह्वाके समान होती है, जिसमें बहुत-से कृमि भी होते हैं; उसको आयुर्वेदमें ऋष्यजिह्वा या क्रक्षजिह्वा कुष्ठके नामसे अभिहित किया गया है ।

English

O Suiruta, the pathology of the different ailments as narrated by the sage Atreya has been explained by me to distinguish the different ailments and to know the means of increasing the longevity of men*

अध्याय १६७

श्लोक 24

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः ।चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये

bhiṣagbheṣajarogārtaparicārakasampadaḥ / cikitsāṅgānicatvāri viparītānyasiddhaye

हिन्दी अर्थ

हाथीके चमडेके समान रोगीका खरखराहट-

English

Three fruits, viz., Terminslia Ghebula. T. BcUoriks and Emblics Oflicinalu.

अध्याय १६७

श्लोक 25

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् ।देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत् बहूदकनगो ऽनूपः कफमारुतकोपवान् ।जाङ्गलो ऽपरशाखी च रक्तपित्तगदोत्तरः

deśakālavayovahnisāmyaprakṛtibheṣajam / dehasattvabalavyādhīnbuddhvā karma samācaret bahūdakanago 'nūpaḥ kaphamārutakopavān / jāṅgalo 'paraśākhī ca raktapittagadottaraḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरके अधिक भागमें फैली रहती है। उन भरा चमड़ा होनेपर गजचर्मकुष्ठ कहा जाता है। जो

English

Combination of Zingiber officinale Piper longuoip F. nigrum.

अध्याय १६७

श्लोक 26

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः ।बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते

saṃsṛṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ / bāla ā ṣoḍaśānmadhyaḥ saptatervṛddha ucyate

हिन्दी अर्थ

स्थानोंमें रहनेवाले रोमसमूह भी दूषित हो जाते हैं। कुष्ठ पसीनेसे रहित मछलीके शल्क (अभ्रकवत्

English

Asparagus racemosus.

अध्याय १६७

श्लोक 27

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः ।क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः

kaphapittānilāḥ prāyo yathākramamudīritāḥ / kṣārāgniśastrarahitā kṣīṇe pravayasi kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

उन दूषित स्थानोंपर सूचिकाभेदनसे होनेवाली चर्म)-के सदृश होता है, उसे एककुष्ठ कहते हैं।

English

Cocculus oordifolius.

अध्याय १६७

श्लोक 28

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् ।रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

kṛśasya vṛṃhaṇaṃ kāryaṃsthūladehasya karṣaṇam / rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ

हिन्दी अर्थ

पीड़ाके समान अत्यधिक पीड़ा भी होती है। वह जो कुष्ठ रूखा, अग्निके समान वर्णवाला या

English

Identity not clear.

अध्याय १६७

श्लोक 29

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् ।अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः

sthairyavyāyāmasantoṣairboddhavyaṃ yatnato balam / avikārī mahotsāho mahāsāhasiko naraḥ

हिन्दी अर्थ

कुष्ठ विषम अर्थात् दुःसाध्य माना गया है। काला, स्पर्श करनेमें कष्टकारी, खुजलाहटसे युक्त

English

Perhaps citraka*plumbago aeyluiica or P. r«ea. {GVOB p ,

अध्याय १६७

श्लोक 30

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि ।श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते

pānāhārādayo yasya viruddhāḥ prakṛterapi / śvasukhāyopakalpyante tatsāmyamiti kathyate

हिन्दी अर्थ

कुष्ठरोगका निदान

English

Zingiber officinale.

अध्याय १६७

श्लोक 31

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः ।वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्

garbhiṇyāḥ ślaiṣmikairbhakṣyaiḥ ślaiṣmiko jāyate naraḥ / vātalaiḥ pittalaistadvatsamadhāturhitāśanāt

हिन्दी अर्थ

तथा कठोर होता है, वह किटिम कुष्ठ माना छोटी असंख्य फुंसियोंसे भरा होता है। इसमें

English

A ecies of cblorophytum or curcieligo orchioides (OVDB p ,176}*

अध्याय १६७

श्लोक 32

कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः ।बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः

kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ / bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ

हिन्दी अर्थ

है। सिध्म कुष्ठ अन्तर्भागसे रूक्ष और बाह्मरूपमें स्निग्ध होता है। इसके आभ्यन्तरिक भागको रगड्नेसे बालूके कणके समान रज गिरता है । इस रोगके होनेपर शरीरका स्पर्श करनेसे चिकनाहटका

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 33

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः ।स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते

akālapalito gauraḥ prasvedī kopano budhaḥ / svapne 'pi dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate

हिन्दी अर्थ

अनुभव होता है । इसमें स्वच्छता होती है। इसकी वर्णाकृति काले पुष्पके समान दिखायी देती है, यह कुष्ठ प्रायः शरीरके ऊपरी भागमें होता है ।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 34

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः ।स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः

sthiracittaḥ svaraḥ sūkṣmaḥ prasannaḥ snigdhamūrdhajaḥ / svapne jalaśilālokī śleṣma prakṛtiko naraḥ

हिन्दी अर्थ

अलंशुका (अलसक) कुष्ठमें खुजली और लाल रंगकी पिडिका होती है। विपादिका कुष्ठमें हाथ और पाँव फट जाते हैं, अत्यन्त वेदना और खुजली होती है तथा लाल वर्णकी फुंसियाँ हो

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 35

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः ।दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः

saṃmiśralakṣaṇairjñeyo dvitridoṣānvayo naraḥ / doṣasyetarasadbhāve 'pyadhikā prakṛtiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

जाती हैं। जिस कुष्ठमें दद्रु या दाद दूर्वाके समान बहुत जगहमें फैल जाता हो तथा अलसीके फूलके सदृश कान्ति दिखायी देती हो और ऊँचे-ऊँचे गोल चकत्ते हों, ऐसा खुजलाहटसे परिव्याप्त कुष्ठ

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 36

मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः ।कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः

mandastīkṣṇo 'tha viṣamaḥ samaścaiti caturvidhāḥ / kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo 'nalaḥ

हिन्दी अर्थ

दद्रु या दाद कुष्ठ कहलाता है।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 37

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः ।तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्

samasya pālanaṃ kāryaṃ viṣame vātanigrahaḥ / tīkṣṇe pittapratīkāro mande śleṣmaviśodhanam

हिन्दी अर्थ

अपने मूलभागमें स्थूल, दाह और वेदनासे समन्वित रक्तस्राववाले प्रचुर ब्रणोंसे युक्त कुष्ठरोगका नाम शतारुषी है। इस प्रकारके कुष्ठरोगमें दाह, क्लेद और वेदना होती है। यह प्राय: अस्थिके

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 38

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् ।आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्

prabhavaḥ sarvarogāṇāmajīrṇaṃ cāgnināśanam / āmāmlarasaviṣṭambha lakṣaṇantaccaturvidham

हिन्दी अर्थ

जोडोंमें होता है । जिस कुष्ठमें कुष्ठ-स्थानका मण्डल रक्तसे भरा हुआ तथा पाण्डु वर्णका होता है, उसमें दाह और खुजलाहट-भरी पीड़ा भी होती है, खिले हुए रक्तवर्ण और जलसे संसिक्त पुण्डरीक-

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 39

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा ।वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्

āmādviṣūcikā caiva hṛdālasyādayastathā / vacālavaṇatoyena chardanaṃ tatra kārayet

हिन्दी अर्थ

दल अर्थात् श्वेत कमलकी पंखुड्योंके समान शरीरपर उभरा हुआ और व्रणके किनारे पद्मपत्रकी जल-विन्दुओंसे युक्त मांसवाले दिखायी देते हैं, उसे पुण्डरीक कुष्ठ कहते हैं। विस्फोटक कुष्ठ

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 40

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते ।अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्

śukrābhāvo bhramo mūrchā tarṣo 'mlātsaṃpravartate / apakvaṃ tatra śītāmbupānaṃ vātaniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

पतले चमड़ेसे ढका होता है तथा सफेद और लाल फुंसियोंसे व्याप्त होता है।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 41

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् ।तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्

gātrabhaṅgaṃ śirojāḍyaṃ bhaktadoṣādayo gadān / tasminsvāpo divā kāryolaṅghanaṃ ca vivarjanam

हिन्दी अर्थ

पामा नामक कुष्ठ पककर फूटनेवाली छोटी-

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 42

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ ।विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्

śūlagulmau ca viṇmūtrasthānaviṣṭambhasūcakau / vidheyaṃ svedanaṃ tatra pānīyaṃ lavaṇodakam

हिन्दी अर्थ

खुजली, मलस्राव और वेदना होती है। प्रायः इसका वर्ण श्याम और लाल होता है। इसमें रूक्षता होती है। यह रोगीके कूल्हे, चूतड़ और हाथके रोम-छिद्रोंमें होता है। चर्मदल नामक कुष्ठ फोड़ा-

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 43

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् ।आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः

āmamamlaṃ ca viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt / ālipya jaṭharaṃ prājño hiṅgutryūṣaṇasaindhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

फुंसीके रूपमें उभरकर फफोले पड़कर फूटता है, यह किये गये स्पर्शको सहन करनेमें समर्थ नहीं होता। इसमें खुजलाहट होती है, रक्तस्राव होता है, जलन भी होती है और मांस गलकर गिरता है।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 44

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् ।अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्

divāsvapnaṃ prakurvīta sarvājīrṇavināśanam / ahitānnai rogarāśirahitānnaṃ tatastyajet

हिन्दी अर्थ

काकण नामक कुष्ठमें अत्यन्त दाह और तीव्र वेदना होती है। गुंजाफलके समान यह पहले लाल और काले अनेक रंगका होता है। अपने-अपने कारणोंसे सब कुष्ठोंके लक्षण इसमें पाये जाते हैं।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 45

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् ।करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते

uṣṇāmbu vānupānaṃ ca mākṣikaiḥ pācanaṃ bhavet / karīradadhimatsyaiśca prāyaḥ kṣīraṃ virudhyate

हिन्दी अर्थ

दोषं -भेदके अनुसार त्रिदोषोंमें जो दोष कुष्ठमेँ अधिक विहित हो, उसीके लक्षण और कर्मके अनुसार त्रिदोषज कुष्ठका स्वरूप समझना चाहिए। जो कुष्ठ-भेद अपने ही दोषका अनुगमन करता है

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 46

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका ।दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्

bilvaḥ śoṇā ca gambhārī pāṭalā gaṇikārikā / dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ pañcamūlamidaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

अर्थात् वह द्वन्द्ज दोष या संनिपातज दोषसे सम्पृक्त नहीं होता तो उसकी चिकित्सा सम्भव है। किंतु जब वह सभी दोषोंसे परिव्याप्त हो जाता है तो उसकी चिकित्सा नहीं करनी चाहिए, वह

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 47

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् ।वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्

śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatīdvayagokṣuram / vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam

हिन्दी अर्थ

असाध्य हो जाता है। उपर्युक्त जितने भी कुष्ठ हैं, उनमेंसे जो कुष्ठ अस्थि, मज्जा और शुक्राणुओंमें प्रविष्ट हो गया है, वह कुष्ठ भी असाध्य है। जो कुष्ठ मेदागत है और

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 48

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् ।कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते

ubhayaṃ daśasūlaṃ syātsannipātajvarāpaham / kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate

हिन्दी अर्थ

जो स्नायु, अस्थि एवं मांसमें पहुँच गया है, वह अधिक कष्टसाध्य नहीं है। जिस कुष्ठका जन्म कफ और वातके कारण त्वचापर ही होता है, जिसमें विशेष दोष नहीं रहता, वह कष्टसाध्य नहीं होता।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 49

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् ।क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्

etaistailāni sarpoṣi pralepādalakāṃ jayet / kvāthāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam

हिन्दी अर्थ

सामान्य चिकित्सासे ही उसकी शान्ति हो सकती है। त्वचाभागपर ऐसे कुष्ठके उभर आनेसे शरीरका वर्ण बदल जाता है, उसमें रूक्षता आ जाती है।

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 50

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः ।संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः ।खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत्

snehañca tatsamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādakaḥ / saṃvartitauṣadhaiḥ pāko bastau pāne bhavetsamaḥ / kharo 'bhyaṅge mṛdurnasye pāko 'pi saṃprakalpayet

हिन्दी अर्थ

२९८ संक्षिस गरुडपुराण आचार-

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 51

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता ।आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्

sthūladehandriyāścintyā prakṛtiryā tvadhiṣṭhitā / ārogyamiti taṃ vidyādāyuṣmantamupācaret

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जब वह कुष्ठ रक्त और मांसमें प्रविष्ट हो ये श्चित्र क्रमशः रक्त, मांस और मेदामें जाता है तो रोगीके शरीरमें स्वेद, ताप तथा शोथके पहुँचकर आश्रय ग्रहण करते हैं अर्थात् वातज श्रित्र लक्षण उभर आते हैं। रोगीके हाथ और पैरोंमें रक्तमें, पित्तज श्चित्र मांसमें तथा कफज श्चित्र मेदमें फोड़े हो जाते हैं। शरीरके संधि-भागोंमें अधिक होता है। अरुण आदि वर्णके आधारपर ही श्चित्रके

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 52

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् ।भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्

yo gṛhṇātīndriyairarthānviparītānsa mṛtyubhāk / bhiṣaṅmitragurudveṣī priyārātiśca yo bhavet

हिन्दी अर्थ

पीड़ा होती है। दोषाधिक्य होनेपर वह मेदामें वातादिक दोष तथा रक्तादि आश्रय--दोनों ही पहुँच जाता है, जिसके कारण उसमें उपद्रव होने जाने जाते हैं। उत्तरोत्तर इनकी चिकित्सा कष्ट- लगता है। रोगीकी इन्द्रियोंमें संज्ञाशून्यता बढ़ साध्य होती है अर्थात् यह श्चित्ररोग जबतक जाती है अर्थात् वह चलने-फिरनेमें अशक्त हो रक्ताश्रित होता है, तबतक उसकी चिकित्सा

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 53

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च ।भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्

gulphajānulalāṭaṃ ca hanurgaṇḍastathaiva ca / bhraṣṭaṃ sthānacyutaṃ yasya sa jahātyacirādasūn

हिन्दी अर्थ

जाता है। रोगीके शरीरकी मज्जा और अस्थिमें जब सम्भव है। मांसगत होते ही यह कष्टसाध्य हो वह कुष्ठ पहुँच जाता है तो उसके नेत्रोंकी ज्योति जाता है और उसके बाद तो जब यह मेदामें पहुँच तथा वाणीके स्वरोंमें भेद उत्पन्न हो जाता है। जाता है, तब अत्यन्त कष्टसाध्य हो जाता है। कुष्ठरोगके कृमियोंके द्वारा रोगीके वीर्यमे विकार जो श्रित्र कृष्ण वर्णवाले रोमोंसे भरा हुआ

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

अध्याय १६७

श्लोक 54

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी ।कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्

vāmākṣimajjanaṃ jihvā śyāmā nāsā vikāriṇī / kṛṣṇau sthānacyutau coṣṭhau kṛṣṇāsyaṃ yasyataṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हो जानेपर वह दोष स्त्री और संतानके होता है, उसके दाग एक-दूसरेसे संश्लिष्ट नहीं लिये बाधायुक्त हो जाता है। रस-रक्तादि धातुगत होते। वह अधिक समयका न होकर नया ही होता कुष्ठोंमे अपने-अपने लक्षणोंके अतिरिक्त यथापूर्व है और उसका जन्म अग्निसे जलनेके कारण नहीं धातुगत कुष्ठोंके लक्षण भी हो जाते हैं। हो तो उसे चिकित्सा-साध्य समझना चाहिए। इन

English

The above medicine can be used in powder form, or in pills or in the form of Vajikis (tablets) or prepared in ghee or squeezed into oil or in decoction. The same removes every illness especially emaciaticm. The dosage is one pala, or half a paU» one Karfa or half a Karsa.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 167
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.