Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
168
अध्याय 168 / 317

Book 1 - Adhyaya 169

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६८

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैद्यकशास्त्रपरिभाषा नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६९ धन्वन्तरिरुवाच ।हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे ।रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaidyakaśāstraparibhāṣā nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 169 dhanvantariruvāca / hitāhitavikekāya anupānavidhiṃ bruve / raktaśāli tridoṣaghnaṃ tṛṣṇāmedonivārakam

हिन्दी अर्थ

श्वित्र और कुष्ठ इन दोनों रोगोंकी उत्पत्तिका लक्षणोंके विपरीत होनेपर इसका उपचार करना कारण एक ही है और इनकी चिकित्सा भी एक ही चिकित्सकके लिये त्याज्य है, क्योंकि यह असाध्य है। इसीको किलास तथा दारुण भी कहते हैं। इनमें हो जाता है। रोगीके गुह्यभाग, करतल और ओष्ठ-

English

Crstsevs Rcxburiii.

अध्याय १६८

श्लोक 2

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा ।शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः

mahāśāli paraṃ vṛṣyaṃ kalamaḥ śleṣmapittahā / śītto gurustridoṣaghnaḥ prāyaśo gauraṣaṣṭikaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर यही है कि कुष्ठ संनिपातिक है और श्चित्र अलग-अलग दोषोंसे उत्पन्न होता है । कुष्ठ स्रावी है

English

Vitex negundo.

अध्याय १६८

श्लोक 3

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा ।तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः

śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣmapittahā / tadvatpriyaṅgunīvārakoradūṣāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

आक्रमण करता है और श्रित्र रक्त, मांस तथा मेद--इन तीन धातुओंका आश्रय ग्रहण करता है ।

English

Leaf of Assdirschots Indies.

अध्याय १६८

श्लोक 4

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः ।वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः

bahuvāraḥ sakṛcchītaḥ śleṣmapittaharo yavaḥ / vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādurgodhūmo vātanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

वातज और आभ्यन्तरिक रूक्षताके कारण उत्पन्न हुआ श्चित्र कुष्ठरोग अरुण वर्णका होता है। जब वह पित्तज दोषके कारण जन्म लेता है तो उसका वर्ण पद्मपत्रके समान या ताम्रवत् होता है ।

English

Edipta proeirau or E. Erecta.

अध्याय १६८

श्लोक 5

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः ।माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः

kaphapittāstrajinmudgaḥ kaṣāyo madhurolaghuḥ / māṣo bahubalo vṛṣyaḥ pittaśleṣmaharo guruḥ

हिन्दी अर्थ

यह दाहयुक्त और रोमविनाशक होता है। कफज दोषके कारण उभरा हुआ श्रित्र श्वेतवर्ण, सघन, भारी और खुजलीसे युक्त होता है।

English

Emblica offidanaUs.

अध्याय १६८

श्लोक 6

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषो ऽनिलार्तिनुत् ।कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः

avṛṣyaḥ śleṣmapittaghno rājamāṣo 'nilārtinut / kulatthaḥ śvāsahikkāhṛtkaphagulmānilāpahaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदेशमें तो यथाशीघ्र भी उत्पन्न हुआ यह रोग असाध्य बन जाता है। यश प्राप्त करनेके इच्छुक वैद्यको तो किलास नामक श्रित्र-भेदकी चिकित्साको सर्वथा त्याग देना चाहिए, क्योंकि उसका उपचार

English

Lippia Nodiflora.

अध्याय १६८

श्लोक 7

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः ।पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः

raktapittajvaronmātho śīto grāhī makuṣṭhakaḥ / puṃstvāsṛkkaphapittaghnaścaṇako vātalaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायः सभी रोग संक्रामक होते हैं। रोगीका स्पर्श करनेसे, उसके साथ बैठकर भोजन करनेसे, उसके साथ रहनेसे, एक शय्या और आसनपर उसके साथ सोने और बैठनेसे तथा उस रोगीके

English

Burning sensation, heat, wetness effect, anger with¬ out reason, lustfldness, exhaustion, pungent and acid (eructa¬ tion), foul smell in the sweat like that of a dead body, fainting, excessive thirst, vertig, yellow and green colour—these are the symptoms of Pitta affliction in men.

अध्याय १६८

श्लोक 8

मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा ।तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः

masūro madhuraḥ śīva saṃgrahī kaphapittahā / tadvatsarvaguṇāḍhyaśca kalāyaścātivātalaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा प्रयुक्त वस्त्र, माला एवं अनुलेप-पदार्थका प्रयोग करनेसे दूसरे प्राणीमें रोगोंका प्रादुर्भाव हो जाता है। (अध्याय १६४)

English

A Sannipataja ailment exhibits all the symptoms as it is caused by all the doas in combination. The body is the receptacle and base for all the doyas, dhitus (fundamental constituents of the body) and waste matter.

अध्याय १६८

श्लोक 9

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता ।अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित्

āgkī kaphapittaghno śukralā ca tathā smṛtā / atasī pittalā jñeyā siddhārthaḥ kaphavātajit

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा--हे सुश्रुत! बाह्य और आभ्यन्तर भेदके कारण कृमियोंके दो प्रकार हैं। उनमें बाह्यगत जो कृमि (कीड़े) होते हैं, उनका जन्म बाहरी मल, कफ, रक्त और विष्ठासे होता

English

Equilibrium of do9a5 indicates nonnal health; if any of them increases or decreases it indicates sickness. Fat, blood, flesh, suet, bones, marrow and semen are the seven Dhatus.

अध्याय १६८

श्लोक 10

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः ।बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः

sakṣāramadhurasnigdho baloṣṇapittakṛttilaḥ / balaghnā rūkṣalāḥ śītā vividhāḥ sasyajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

है। जन्मगत भेदके कारण उनके चार भेद हो जाते हैं, किंतु नाम-भेदसे कृमियोंके बीस प्रकार माने गये हैं। बाह्य कृमि बाह्य मलसे उत्पन्न होते हैं। इनका परिमाण, आकार और वर्ण तिलके समान

English

Vyu, Pitta, and Kapha are the three doas. Faeces, urine etc. are called Malas (Waste matter). Vkyu is cool, light, subtle, cause of lots of voice, strong and unsteady.

अध्याय १६८

श्लोक 11

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः ।चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः

citrakeṅgudinālīkāḥ pippalīmadhuśigravaḥ / cavyācaraṇanirguṇḍītarkārīkāśamardakāḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। इनका निवास प्राणियोंकी केशराशि तथा उनके वस्त्रोमें होता है। अनेक पैरोंबाले उन कृमियोंको आकृति सूक्ष्म होती है। नामतः उन्हें जूँ और लीख कहा जाता है। इन दोनों प्रकारवाले

English

Things of pungent, bitter and stringent taste aggravate V8yu; things pungent, acid and saline in taste aravate Pitta; Things sweet, hot and saline aggravate Kapha.

अध्याय १६८

श्लोक 12

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः ।वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ

sabilvāḥ kaphapittaghnāḥ krimighnā laghudīpakāḥ / varṣābhūmārkarau vātakaphaghnau doṣanāśanau

हिन्दी अर्थ

कृमियोंके द्वारा प्राणियोंके बाह्य शरीरपर कोष्ठ (चकत्ते), पिडिका (फुसी), कण्डू (खुजली) तथा गण्ड (गाँठ)नामक रोग कहे जाते हैं।

English

These are administered in reverse order to quell the

अध्याय १६८

श्लोक 13

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत् ।चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम्

tiktarasaḥ syāderaṇḍaḥ kākamācī tridoṣahṛt / cāṅgerī kaphavātaghnī sarṣapaḥ sarvadoṣadam

हिन्दी अर्थ

कुष्ठरोगका एकमात्र कारण शरीरके आभ्यन्तरिक भागमें उत्पन्न होनेवाला श्लेष्मज कृमि है। यह प्राणीके बाह्य श्लेष्ममें भी उत्पन्न हो सकता है।

English

Sweet taste improves the power of vinon and in* creases lymph secretions and the Dhitus. An acid taste at the end is relishing, appetising and digestant.

अध्याय १६८

श्लोक 14

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला ।नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः

tadvadeva ca kausmasumbhaṃ rājikā vātapittalā / nāḍīcaḥ kaphapittaghnaḥ cucurmadhuraśītalaḥ

हिन्दी अर्थ

चावलका भात खानेसे प्राणीके आभ्यन्तरिक भागमें कफ उत्पन्न होता है, उसी कफसे उत्पन्न होकर कृमिवर्ग आमाशयमें पहुँच जाता है। उसीमें इस कृमिवर्गकी अभिवृद्धि होती है और उसीसे निकलकर

English

Physician, Medicine, Patient and plenty of nurses— these four are the impoitant constituents in the process of treatment. Any deficiency in them renders the process unfiniitful.

अध्याय १६८

श्लोक 15

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम् ।सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः

doṣaghnaṃ padmapatrañca tripuṭaṃ vātakṛtparam / sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstuko rocanaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरमें यह सब ओर फैल जाता है। उनमें कुछ चमड़ेकी मोटी ताँतके समान, कुछ केंचुएके सदृश, कुछ धान्याङ्करके समान छोटे-बड़े और कुछ अणुकी भाँति होते हैं । इनका वर्ण श्वेत तथा ताँबे-

English

A physician shall start his work after thoroughly understanding the habitation, season, age (of the patient), digestive power, physical temperament, nature of his constitu¬ tion, drug, physical strength and the ailment.

अध्याय १६८

श्लोक 16

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे ।मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम्

taṇḍukīyovipaharaḥ pālaṅkyāśca tathāpare / mūlakaṃ doṣakṛcchāmaṃ svinnaṃ vātakaphāpadam

हिन्दी अर्थ

जैसा होता है। नामतः इन कृमियोंके सात प्रकार हैं-अन्त्राद, उदरावेष्ट, हृदयाद, महागुद, च्युरव,

English

Kapha, Pitta and Viyu reipectively predominate in the three stages of life. All modes of treatment except those involving alkaline, surgical and fire operations are to be followed in a debilitated or aged person.

अध्याय १६८

श्लोक 17

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते ।कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम्

sarvadoṣaharaṃ hyadyaṃ kaṇṭhyaṃ tatpakvamiṣyate / karkoṭakaṃ savārtākaṃ padolaṃ kāravellakam

हिन्दी अर्थ

इन कृमियोंके उत्पन्न होनेसे प्राणीके हल्लास,

English

The strength of a patient should be understood from his steadiness, exercises, and gaiety of mind. An enthusi* aitic adventuresome man does not show signs of decline or decay.

अध्याय १६८

श्लोक 18

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् ।सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम्

kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham / sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam

हिन्दी अर्थ

रोगोंकी उत्पत्ति होती है। रक्तवाही शिराओंमें स्थित रक्तसे उत्पन्न होनेवाले कृमि अणुरूप, पादविहीन, वृत्ताकार और ताम्रवर्णके होते हैं। अपनी सूक्ष्मताके कारण उनमेंसे कुछ

English

Drink and diet though opposed to his temperament yet giving him relief and pleasure sire termed his Satmya or second nature.

अध्याय १६८

श्लोक 19

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी ।त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे

kaliṅgālābunī pittanāśinī vātakāriṇī / trapuṣorvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe

हिन्दी अर्थ

कृमि तो दृष्टिगोचर ही नहीं होते। इनके केशाद,

English

If the pregnant woman takes Kapha*generating Xoodstufis the child will be Kapha prakfti (Kapha*temperamen* ted). The same is the case with Viyu generating and Pitta generating foodstuffs. If a balanced diet is maintained the child shall be Samadhatu (having all fundamental constituents in proper proportion).

अध्याय १६८

श्लोक 20

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत् ।वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु

vṛkṣāmlaṃ kaphavātaghnaṃ jambīraṃ kaphavātanut / vātaghnaṃ dāḍimaṃ grāhi nāgaraṅgaphalaṃ guru

हिन्दी अर्थ

ये छः भेद हैं। इन सभी कृमियोंका एकमात्र कार्य कुष्ठरोग उत्पन्न करना है। पक्वाशयमें गुदा-भागसे बाहर निकलनेवाले बिष्ठाजन्य कृमियोंका उद्भव होता है। वहींपर

English

If a person exhibits the traits peculiar to two or three dofas he must be considered mixed*temperamented. The predominant traits will be those of the predominant do$a.

अध्याय १६८

श्लोक 21

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत् ।वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः

keśaraṃ mātuluṅgaṃ ca dīpanaṃ kaphavātanut / vātapittaharo māṣastvaksnigdhoṣṇānilāpahaḥ

हिन्दी अर्थ

बढ़कर जब ये आमाशयकी ओर उन्मुख होते हैं, तब प्राणियोंके डकार और श्वासमें विष्ठा-सदृश दुर्गन्ध आती है। वे कृमि लम्बे, गोल, छोटे और मोटे होते हैं। उनका वर्ण श्याम, पीत, श्वेत और

English

The normal one should be preserved; the irregular one is to be remedied by curbing Viyu; the sharp one by antidotes to Pitta and the sluggish one by eliminating Kapha.

अध्याय १६८

श्लोक 22

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत् ।भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा

saramāmalakaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ hṛdyamamlakṛt / bhuktaprarocakā puṇyā harītakyamṛtopamā

हिन्दी अर्थ

कृष्ण होता है। उन कृमियोंके ककेरुक, मकेरुक,

English

The Area sort of indigestion causes cholera, sluggish* ness of the heart, etc. The antidote for this is the ademnistra* tion of an emetic with the washings of the drug Vac& with salt.

अध्याय १६८

श्लोक 23

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित् ।वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम्

straṃsanī kaphavātaghnī hyakṣastadvattridoṣajit / vātaśleṣmaharaṃ tvamlaṃ straṃsanaṃ tintiḍīphalam

हिन्दी अर्थ

हैं। जब ये प्रकुपित हो उठते हैं तो प्राणीके शरीरमें मलभेद, शूल, विष्टम्भ, कृशता, कर्कशता, पाण्डुता, रोमाञ्च, मन्दाग्नि और पाण्डु तथा गुदामें खुजलाहटका दोष उत्पन्न हो जाता है।

English

Due to Amla (acidity) the disorden, non secretion of semen, vertigo, Minting fits and excessive thirst are obierv<> ed. The remedy there, is drinking of unboiled cold water and inhaling chill air.

अध्याय १६८

श्लोक 24

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित् ।गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम्

doṣalaṃ lakucaṃ svādu bakulaṃ kaphavātajit / gulmavātakaphaśvāsakāsaghnaṃ bījapūrakam

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! अब मैं आपको

English

The two symptoms of acute pain and enlarged spleen indicate the Viytambha form of indigestion marked by suppression of faeces and urine. Diaphoretic measures and salt water for drinking are the antidote in this case.

अध्याय १६८

श्लोक 25

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम् ।कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्

kapitthaṃ grāhi doṣaghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham / kaphapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam

हिन्दी अर्थ

वातव्याधिका निदान सुना रहा हूँ, उसे आप सुनें।

English

The big five root drugs (Mahat Paftcamula) are

अध्याय १६८

श्लोक 26

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम् ।वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम्

pakvāmraṃ vātakṛnmāṃsaśukravarṇabalapradam / vātaghnaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam

हिन्दी अर्थ

शरीरमें विशेष रूपसे सर्वथा अनर्थ और विघ्नोंका एकमात्र कारण न दिखायी देनेवाला दुष्ट (प्रकुपित) पवन ही है । वह वायु ही विश्वकर्मा,

English

Acoruf calaxnuj.

अध्याय १६८

श्लोक 27

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत् ।विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम्

tindukaṃ kaphavātaghnaṃ badaraṃ vātapittahṛt / viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ priyālaṃ pavanāpaham

हिन्दी अर्थ

विष्णु, संहर्ता, मृत्यु और अन्तक-रूप है। इसलिये उस वायुको सम रखनेके लिये विशेष रूपसे प्रयत्न करना चाहिए ।

English

Asfoetida.

अध्याय १६८

श्लोक 28

राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम् ।शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च

rājādanaphalaṃ mocaṃ panasaṃ nārikelajam / śukramāṃsakarāṇyāhuḥ svādusnigdhagurūṇi ca

हिन्दी अर्थ

उस वातबाधित शरीरसे सम्बद्ध, कहे गये दोष-विज्ञानमें कर्म दो प्रकारका माना गया है । उनमें एक है प्राकृत कर्म और दूसरा है वैकृत कर्म । संक्षेपमें प्रतिपादित दोष-भेदोंका विचार

English

Aegle Marmeloa.

अध्याय १६८

श्लोक 29

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित् ।मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा

drākṣāmadhūkakharjūraṃ kuṅkumaṃ vātaraktajit / māgadhī madhurā pakvā śvāsapittaharā parā

हिन्दी अर्थ

करके प्रत्येक कर्मके पाँच-पाँच दोष सिद्ध किये गये हैं । इनमें वैकृत कर्म-दोष प्राकृतकी अपेक्षा

English

Bignonia indica.

अध्याय १६८

श्लोक 30

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत् ।शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः

ārdrakaṃ rocakaṃ vṛṣyaṃ dīpanaṃ kaphavātahṛt / śuṇṭhīmaricapippalyaḥ kaphavātajito matāḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिशाली और गतिमान् होता है। अब यहाँ

English

Gendina srborea.

अध्याय १६८

श्लोक 31

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम् ।गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम्

avṛṣyaṃ maricaṃ vidyāditi vaidyakasaṃmatam / gulmaśūlavibandhaghnaṃ hiṅguvātakaphāpaham

हिन्दी अर्थ

यथाविभाग लक्षणसहित उसके निदानको कहा जा

English

Bignonia suaveoleoffs

अध्याय १६८

श्लोक 32

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम् ।चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम्

yavānīdhanyakājājyaḥ vātaśleṣmanudaḥ param / cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaśamanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

शरीरकी धातुओंको क्षीण करनेवाले द्रव्य- पदार्थाके उपभोग तथा आचार-विचारसे क्रुद्ध वायु अत्यधिक समरूपमें प्रवहमान नहीं रहता। वह रस आदिके चारों स्रोतोंसे प्रवाहित होकर पुनः उनमें

English

Premna tpinosa.

अध्याय १६८

श्लोक 33

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम् ।उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम्

sauvarcalaṃ vibandhaghnamuṣṇaṃ hṛcchūlanāśanam / uṣṇaṃ śūlaharaṃ tīkṣṇaṃ viḍaṅgaṃ vātanāśanam

हिन्दी अर्थ

तज्जनित दोषोंको परिपूर्ण कर देता है। उसके बाद उन दोषपूर्ण स्रोतोंसे निकलकर वह संक्षुब्ध वायु उसके मुखको विधिवत् आच्छादित करके रोगीके शरीरमें शूल, आनाह, आन्त्रकूजन, मलावरोध,

English

The small Paficamuta drugs are SalaparP, Print* parn!, two types of BfhatP and Goksura and they dispel excess of Vayu and Pitta. They are aphrodisiac in character.

अध्याय १६८

श्लोक 34

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु ।हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारो ऽग्निदीपनः

romakaṃ vātalaṃ svādu rocanaṃ kledanaṃ guru / hṛtpāṇḍugalarogaghnaṃ yavakṣāro 'gnidīpanaḥ

हिन्दी अर्थ

खाँसी, विषूचिका, कण्ठावरोध तथा नाभिके ऊपरके भागमें अनेक व्याधियोंका जन्म होता है । कुपित वायु नेत्र-कान आदि इन्द्रियोंमें विघ्न तथा त्वचा- भागमें प्रविष्ट होकर पककर फूटनेवाले फोडे और

English

Both these two groups together are called Daiamula drugs. They cure all fevers of Sannip&taja type. They are very good in cough, asthma, tonmolence and pain in the sides.

अध्याय १६८

श्लोक 35

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः ।दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम्

dahano dīpanastīkṣṇaḥ sarjikṣāro vidāraṇaḥ / doṣaghnaṃ nābhasaṃ vārilaghu hṛdyaṃ viṣāpaham

हिन्दी अर्थ

रूक्षताका कारण बन जाती है। रक्तमें वायुके प्रविष्ट होनेसे रोगीको अत्यन्त कष्टदायक पीड़ा होती है, श्वास तथा गलेमें जलन और स्वरभेदका रोग होता है। आँतके मध्य प्रदूषित वायुके पहुँचनेपर

English

The gross body and the sense organs must be well thought of. If they are in their proper function that is called normalcy of health. A person destined for longevity must be properly attended to.

अध्याय १६८

श्लोक 36

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु ।वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम्

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ madura laghu / vātaśleṣmaharaṃ vārpyaṃ tāḍāgaṃ vātalaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

विष्टम्भ, अरुचि, कृशता और भ्रमके रोगोंको उत्पत्ति होती है। मांस और मेदामें प्रकुपित हुआ वायु शरीरमें ग्रन्थि, कर्कशता, भारीपन, लाठी एवं मुष्टि-प्रहारसे होनेवाली पीड़ाके समान पीड़ा उत्पन्नकर

English

A person whose activities of the sense organs are perverted hasten towards deaths door. A person who hates the physician friends and elders and he who loves enemies too follows suit.

अध्याय १६८

श्लोक 37

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् ।दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम्

raucyamagnikaraṃ rūkṣaṃ kaphaghnaṃlaghu nairjharam / dīpanaṃ pittalaṃ kaupamaudbhidaṃ pittanāśanam

हिन्दी अर्थ

रोगीको अत्यधिक कष्ट देता है। अस्थियोंमें प्रविष्ट हुए संक्षुब्ध वायुसे सक्थि तथा संधि-स्थानोंमे रहनेवाली अस्थियोंके अन्तर्गत तीव्र शूल उठनेसे रोगीको कष्ट होता है।

English

He whose heel bones, knees, forehead, jaw bones, cheek bones suffer from prolapsus, dies ere long.

अध्याय १६८

श्लोक 38

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं रात्रौ चैवेन्दुरश्मिभिः ।सर्वदोषविनिर्मुक्तं तत्तुल्यं गगनाम्बुना

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ rātrau caivenduraśmibhiḥ / sarvadoṣavinirmuktaṃ tattulyaṃ gaganāmbunā

हिन्दी अर्थ

मञ्जागत कुपित वायु रोगीकी अस्थियोमें क्षरण एवं अनिद्रा उत्पन्न करता है, जिससे रोगीको पीड़ा होती है। शुक्रगत कुपित वायु वीर्य और गर्भका शीघ्र पतन करता है अथवा वह विकृत हो

English

Left eye sinking in the socket; dark tongue, deranged nose, black lips dislodged from their seats, and a face turned black—all these indicate death and hence those patients must 'be given up.

अध्याय १६८

श्लोक 39

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदो ऽनिलकफापहम् ।शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम्

uṣṇaṃ vāri jvaraśvāsamedo 'nilakaphāpaham / śṛtaṃ śītatridoṣaghnamuṣitaṃ tacca doṣalam

हिन्दी अर्थ

जाता है । शिरागत वायु सिरमें पीड़ा और रिक्तताका अनुभव कराता है । स्नायु-स्थित क्रुद्ध वायु रोगीके शरीरमें शोथ उत्पन्न कर देता है, जिसके कारण उसको अधिक कष्ट होता है।

English

Desmodium Gaogeticum or Hedyiarum G.

अध्याय १६८

श्लोक 40

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम् ।गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष् वह्निनाशनम्

gokṣīraṃ vātapittagnaṃ snigdhaṃ gururasāyanam / gavyādgurutaraṃ snigdhaṃ māhiṣ vahnināśanam

हिन्दी अर्थ

शरीरके संधि-स्थानोंमें प्रवहमान प्रकुपित वायुके कारण रोगी जलसे परिपूर्ण दृति (गलगण्ड), स्पर्श

English

Flemionitii cordiia.

अध्याय १६८

श्लोक 41

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम् ।चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम्

chāgaṃ raktātisāraghnaṃ kāsaśvāsakaphāpaham / cakṣuṣyaṃ jīvanaṃ strīṇāṃ raktapitte canāvanam

हिन्दी अर्थ

स्वरभंग, दुष्टिभेद, पीठ तथा कटि-प्रदेशमें पीड़ादायक तथा शुष्कताके उपद्रवे ग्रस्त हो जाता है। शरीरके उपद्रवोंको जन्म देता है। उसीके प्रभावसे रोगीके समस्त आङ्गोंमें कुपित वायुके प्रविष्ट हो जानेपर

English

Solanum Indicura.

अध्याय १६८

श्लोक 42

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि ।दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम्

paraṃ vātaharaṃ vṛṣyaṃ pittaśleṣmakaraṃ dadhi / doṣaghnaṃ manthajātantu mastu srotoviśodhanam

हिन्दी अर्थ

शरीरमें अन्य ऐसे उपद्रवोंका जन्म होता है, जो कष्टसाध्य हैं । आमाशयमें वात-दोष होनेपर वमन, श्वास,

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 43

ग्रहण्यर्शो ऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम् ।विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः

grahaṇyarśo 'rditārtighnaṃ navanītaṃ navoddhṛtam / vikārāśca kilāṭādyā guravaḥ kuṣṭhahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

पीड़ा, टूटन और स्फुरणका दोष होता है। स्वप्नावस्थामें विकार होनेसे वायु-स्तम्भन, आक्षेपण, संधिभंग तथा कम्पनका दोष प्राणीके शरीरमें उत्पन्न कर

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 44

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत् ।त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः

paraṃ grahaṇīśothārśaḥ pāṇḍvatīsāragulmanut / tridoṣaśamanaṃ takraṃ kathitaṃ pūrvasūribhiḥ

हिन्दी अर्थ

देता है । जब क्रुद्ध वायु शरीरकी सम्पूर्ण धमनियोंमें तथा हनु, पृष्ठ और मस्तक जकड़ जाते हैं, तब

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 45

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् ।गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित्

vṛṣyañca madhuraṃ sarpirvātapittakaphāpaham / gavyaṃ medhyañca cākṣuṣyaṃ saṃskārācca tridoṣajit

हिन्दी अर्थ

बारम्बार प्रवाहित होने लगता है तो उस समय शरीरके अङ्ग विक्षिप्त हो उठते हैं । इस व्याधिको आक्षेपण नामसे कहा गया है ।

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 46

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् ।अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः ।कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम्

apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam / ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ / kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham

हिन्दी अर्थ

जब नीचेसे ताडित वायु कुपित होकर ऊपर चढता है और फिर ऊर्ध्वभागकी ओर प्रवाहित होने लगता है, तब वह रोगीके हृदयको पीडितकर सिर और मस्तककी अस्थिमें पीडा उत्पन्न कर

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 47

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् ।वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम्

pāṇḍutvodarakuṣṭhārśaḥ śothagulmapramehanut / vātaśleṣmaharaṃ balyaṃ tailaṃ kaśyaṃ tilodbhavam

हिन्दी अर्थ

देता है। वह चारों ओरसे शरीरपर प्रहार करता है, जिससे शरीर विक्षिप्त हो उठता है। वह हनु और मुखकी शक्तिको भी क्षीण करके रोगीको व्यथित करनेका प्रयास करता है। रोगी बड़े ही कष्टसे

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 48

सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदो ऽनिलापहम् ।क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम्

sārṣapaṃ kṛmipāṇḍughnaṃ kaphamedo 'nilāpaham / kṣaumaṃ tailamacakṣuṣyaṃ pittahṛdvātanāśanam

हिन्दी अर्थ

श्वास लेता और उसका परित्याग करता है। उसके दोनों नेत्र बंद होने लगते हैं। कण्ठसे कबूतरके समान ध्वनि होने लगती है और रोगी ज्ञानशून्य होने लगता है। चिकित्सा-क्षेत्रमें इसका नाम

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 49

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् ।त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम्

akṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ tvakśrotratarpaṇam / tridoṣaghnaṃ madhu proktaṃ vātalañca prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

उपतन्त्रक रोग है। हृदयमें स्थित दोषपूर्ण वायुके द्वारा प्रेरित वह रोग जब रोगीकी वाम नासिकाके छिद्रमें जाकर आश्रय लेता है, तब उसके कारण रोगी बार-बार स्वस्थता और बार-बार अस्वस्थताका

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 50

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् ।इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः

hikkāśvāsakṛmicchardimehatṛṣṇāviṣāmaham / ikṣavoraktapittaghno balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त दुश्चिकित्स्य है।

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 51

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः ।खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित्

phāṇitaṃ pittalaṃ tavriṃ surā matsyaṇḍikā laghuḥ / khaṇḍaṃ vṛṣyaṃ tathā snigdhaṃ svādvasṛkpittavātajit

हिन्दी अर्थ

जब कुपित वायु ग्रीवा और पार्श्वमें स्थित मन्या नामवाली दोनों शिराओंको जकड़कर और सम्पूर्ण धमनियोंका आश्रय लेकर सम्पूर्ण शरीरमें फैल जाती है, जिससे गर्दन तथा कक्षकी संधियाँ

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 52

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः ।स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणो ऽसृक्प्रसादनः

vātapittaharo rūkṣo vātaghnaḥ kaphakṛdguḍaḥ / sa pittaghnaḥ paraḥ pathyaḥ purāṇo 'sṛkprasādanaḥ

हिन्दी अर्थ

टेढ़ी पड़ जाती हैं और शरीर भीतरकी ओर

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 53

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा ।सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित्

raktipittaharā vṛṣyā sasnehā gaḍaśarkarā / sarvapittakaraṃ madyamamlatvātkaphavātajit

हिन्दी अर्थ

इसको अन्तरायाम वातरोग कहते हैं।

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 54

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः ।पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः

raktapittakarāstīkṣṇāstathā sauvīrajātayaḥ / pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaḥ

हिन्दी अर्थ

बहिरायाम रोगमें शरीर बाहरकी ओर धनुषके सदृश झुक जाता है । वक्षःस्थल ऊँचा हो जाता है और सिर तथा कंधा पीछेकी ओर झुक जाता है। दाँतों तथा मुखका रंग बदल जाता है, पसीना अधिक

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 55

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी ।सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली

vātānulomanī laghvī peyā vastiviśodhanī / satakradāḍimavyoṣā saguḍā madhupippalī

हिन्दी अर्थ

आता है, शरीर शिथिल हो जाता है । इस वातव्याधिको बाह्यायाम या धनुस्तम्भ कहा जाता है।

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 56

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः ।पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी

intīyaṃ sukṛtā peyā kāsaśvā sapravāhikāḥ / pāyasaḥ kaphakṛdbalyaḥ kṛśarā vātanāśinī

हिन्दी अर्थ

रोगीके मल, मूत्र और रक्तमें प्रविष्ट हुआ वात-दोष सम्पूर्ण शरीरमें व्याप्त होकर शरीरमें अनेक प्रकारके दोष उत्पन्न करता है। इस रोगको व्रणायाम कहते हैं। जिस व्रणायाम रोगमें रोगीको

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 57

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः ।कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः

sudhautaḥ prastrutaḥ snigdhaḥ sukhoṣṇo laghurocanaḥ / kandamūlaphalehaiḥ sādhito bṛṃhaṇoguruḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त तृषा हो और उसका शरीर पीला पड़ गया हो, वह असाध्य होनेसे वर्जित है। सभी प्रकारके आक्षेपक रोगोंमें वायुका वेग शान्त हो जानेपर रोगी स्वस्थ हो जाता है।

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 58

ईषदुष्णसेवनाच्च लघुः सूपः सुसाधितः ।स्विन्न निष्पीडितं शाकं हितं स्नेहादिसंस्कृतम्

īṣaduṣṇasevanācca laghuḥ sūpaḥ susādhitaḥ / svinna niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ snehādisaṃskṛtam

हिन्दी अर्थ

जिह्वाको अत्यधिक रगड़ने और उष्ण भोजन करनेसे हनु अर्थात् ठोड़ीमें स्थित वायु कुपित होकर हनुभागमें स्तम्भन-दोष उत्पन्न करके मुखको खोल देता है अथवा बंद कर देता है। इसीको

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 59

दाडिमामलकैर्यूषो वह्निकृद्वातपित्तहा ।श्वासकासप्रतिश्यायकफघ्नो मलकैः कृतः

dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā / śvāsakāsapratiśyāyakaphaghno malakaiḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वातव्याधिमें हनुस्तम्भ-व्याधि कहते हैं। इसके कारण रोगीको खाने-चबाने तथा बोलनेमें अधिक कठिनाई होती है।

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 60

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्यो ऽनिलापहः ।मुद्गामलकजो ग्राही श्लेष्मपित्तविनाशनः

yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ / mudgāmalakajo grāhī śleṣmapittavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

कुपित वायु वाग्वाहिनी शिरामें स्थित होकर जिह्वाको स्तम्भित कर देता है। यह जिह्रास्तम्भ नामक वातव्याधिका भेद माना गया है। इसके दुष्प्रभावसे रोगीके मुखमें खाने-पीने तथा बोलने-

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 61

सगुडं दधि वातघ्नं सक्तवो रूक्षवातुलाः ।घृतपूर्णो ऽग्निकारी स्याद्वृष्या गुर्वो च शष्कुली

saguḍaṃ dadhi vātaghnaṃ saktavo rūkṣavātulāḥ / ghṛtapūrṇo 'gnikārī syādvṛṣyā gurvo ca śaṣkulī

हिन्दी अर्थ

चालनेकी सामर्थ्य नहीं रह जाती। सिरके द्वारा भार

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 62

बृंहणाः सामिषा भक्ष्यपिष्ट का गुखः स्मृताः ।तैलसिद्धाश्च दृष्टिघ्नास्तोयस्विन्नाश्च दुर्जराः

bṛṃhaṇāḥ sāmiṣā bhakṣyapiṣṭa kā gukhaḥ smṛtāḥ / tailasiddhāśca dṛṣṭighnāstoyasvinnāśca durjarāḥ

हिन्दी अर्थ

धनुषकी तरह झुक जाता है, रोगीके नेत्र स्तम्भित ढोने, अत्यन्त हँसने और बोलने, ऊबड़-खाबड़ हो जाते हैं, वह जँभाई लेने लगता है, दाँतोंको स्थानपर सोने तथा कठोर पदार्थोके चबानेसे वायु चबाने लगता है, कफयुक्त वमन करता है, दोनों विकारयुक्त होकर शरीरमें बढ़ता है और ऊर्ध्वभागमें पसलियोंमें वेदना होती है, वाणी रुक जाती है पहुँचकर आश्रित हो जाता है। इससे रोगीका मुख

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 63

अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुखो मताः ।अनुपानञ्च पानीयं श्रमतृष्णादिनाशनम्

atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā gukho matāḥ / anupānañca pānīyaṃ śramatṛṣṇādināśanam

हिन्दी अर्थ

टेढ़ा हो जाता है । वह ऊँचे स्वरमें अट्टहास करता है तथा किसी ओर अपने नेत्रोंको एकटक लगाकर ध्यानमग्न होकर देखता है। उसके बाद उसी दोषसे रोगीकी वाक्शक्ति शिथिल पड़ जाती है,

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 64

अन्नपानादिना रक्षा कृत्स्याद्रोगवर्जितः ।अनुष्णः शिखिकण्ठाभो विषञ्चैव विवर्णकृत्

annapānādinā rakṣā kṛtsyādrogavarjitaḥ / anuṣṇaḥ śikhikaṇṭhābho viṣañcaiva vivarṇakṛt

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंमें स्तब्धता छा जाती है, दाँत किटकिटाते हैं स्वरभंग हो जाता है, बहरापन तथा अन्धत्वका दोष आ जाता है। इन दोषोंके अतिरिक्त गन्धकी

English

Tribulus Lanuginotus.

अध्याय १६८

श्लोक 65

गन्धस्पर्शरसास्तीव्राभोक्तुश्च स्यान्मनोव्यथा ।आघ्राणे चाक्षिरोगः स्यादसाध्यश्च भिषग्वरैः ।वेपथुर्जृम्भणाद्यं स्याद्विषस्यैतत्तु लक्षणम्

gandhasparśarasāstīvrābhoktuśca syānmanovyathā / āghrāṇe cākṣirogaḥ syādasādhyaśca bhiṣagvaraiḥ / vepathurjṛmbhaṇādyaṃ syādviṣasyaitattu lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

एक नेत्रकी शक्तिका हास, दाढ़के ऊर्ध्वभागमें, शरीरके आधे भागमें या नीचेके भागमें प्रबल वेदना होती है। कुछ लोग इसे अर्दित और कुछ एकाङ्गदोष कहते हें ।

English

Tribulus Lanuginotus.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 168
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.