Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
188
अध्याय 188 / 317

Book 1 - Adhyaya 189

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८८

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे व्रणाचि दृमाष्टाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १८९ हरिरुवाच ।श्वेतापराजितापुष्परसेनाक्ष्णोश्च पूरणे ।पटलं नाशमायाति नात्र कार्या विचारणा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vraṇāci dṛmāṣṭāśītyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 189 hariruvāca / śvetāparājitāpuṣparasenākṣṇośca pūraṇe / paṭalaṃ nāśamāyāti nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

बकरीके मूत्रमें घिसी गयी गुंजाकी जड्का अंजन तिमिररोगको दूर करता है। है रुद्र ! चाँदी, ताँबे तथा सोनेकी शलाकाको हाथपर घिसकर नेत्रोंमें उसका लगाया गया उबटन कामला नामक

English

A cut from a sharp instrument, filled with butter immediately gets healed without inflammation and pus-forma¬ tion. To stop excessive bleeding, roots of Apamarga must be squeezed with hands and the juice must be poured into tlie wound.

अध्याय १८८

श्लोक 2

मूलं गोक्षुरकस्यैव चर्वित्वा नीललोहित ।दन्तकीटव्यथा नश्येत्सुरासुरविमर्दन्

mūlaṃ gokṣurakasyaiva carvitvā nīlalohita / dantakīṭavyathā naśyetsurāsuravimardan

हिन्दी अर्थ

रोगका निवारक है। घोषाफल अर्थात् सौंफको सूँघने और सेवन करनेसे पीलिया नामक रोगका विनाश होता है। दूर्वा, अनारपुष्प, लोध्र और हरीतकीका रस

English

O Rudra, if the lip of any weapon or any other foreign matter gets embedded in any wound, roots of L&ngalikrl and Hijjala must be squeezed and poured over the wound. O

अध्याय १८८

श्लोक 3

नारी पुष्पादिने पीत्वा गोक्षीरेणोपवासतः ।श्वेतार्कस्य तु वै मूलं तस्यास्तद्गुल्मशूलनुत्

nārī puṣpādine pītvā gokṣīreṇopavāsataḥ / śvetārkasya tu vai mūlaṃ tasyāstadgulmaśūlanut

हिन्दी अर्थ

नासार्श तथा वातरक्तके दोषको दूर करता है। हे

English

Roots of Bala or of Mcfafh ground into paste with water and applied over sinuses make them subside even if they be of long duradon.

अध्याय १८८

श्लोक 4

श्वेतार्कपुष्पं विधिना गृहीतं पूर्वमन्त्रितम् ।ऋतुशुद्धा च ललना कटौ बद्ध्वा प्रसूयते

śvetārkapuṣpaṃ vidhinā gṛhītaṃ pūrvamantritam / ṛtuśuddhā ca lalanā kaṭau baddhvā prasūyate

हिन्दी अर्थ

केवाँचकी जडको भली प्रकारसे पीसकर उसका नस्य लेनेसे नासार्श-रोग नष्ट हो जाता है। है रुद्र! गोघृत, सर्जरस (राल), धनिया, सेंधा नमक, धतूर तथा गैरिकसे सिद्ध सिक्थ अर्थात् मोम

English

Powdered roots of Kau applied over sinuses quell them. The diet of the padent must be restricted to coed Kodrava rice with curd from buffaloes milk.

अध्याय १८८

श्लोक 5

हस्तबद्धं पलाशस्य अपामार्गस्य वा हर ।मूलं सर्वज्वरहरं भूतप्रेतादिनुद्भवेत्

hastabaddhaṃ palāśasya apāmārgasya vā hara / mūlaṃ sarvajvaraharaṃ bhūtapretādinudbhavet

हिन्दी अर्थ

तेलमें मिलाकर ओठोंपर लगानेसे ओठोंके घाव तथा ओठ फटनेका रोग दूर हो जाता है। चबाकर सेवन की जानेवाली चमेलीकी पत्तियोंका रस भी मुखरोग-विनाशक है।

English

Root of white Aparajita ground into paste in water with which rice has been washed can be used as an errhine to drive away malignant hosts of Bhutas (evil ghosts).

अध्याय १८८

श्लोक 6

पीतं वृश्चिकमूलञ्च प्रातः पर्युषिताम्बुना ।सार्धं विनाशयेद्दाहज्वरञ्च परमेश्वर

pītaṃ vṛścikamūlañca prātaḥ paryuṣitāmbunā / sārdhaṃ vināśayeddāhajvarañca parameśvara

हिन्दी अर्थ

केसरके बीजोंको खानेसे हिलनेवाले दाँत दृढ़ हो जाते हैं। मुष्टक (मोथा), कुष्ठ, इलायची, मुलेठी, वालक और धनियाको चबानेसे मुखको दुर्गन्ध दूर हो जाती है। कषाय द्रव्य या त्रिकटु

English

An errhine prepared with the flower of Agastya with Maiica removes colic, O 6iva. A paste with the slough of a serpent, Hingu, leaves of Nimba, Yava and white mustard removes malignant spin.

अध्याय १८८

श्लोक 7

शिखायाञ्चैव तद्बद्धं भवेदैकाहिकाहिनुत् ।पीतं पर्युषिताद्भिश्च भवेत्सर्वविषापहृत्

śikhāyāñcaiva tadbaddhaṃ bhavedaikāhikāhinut / pītaṃ paryuṣitādbhiśca bhavetsarvaviṣāpahṛt

हिन्दी अर्थ

अथवा तेलयुक्त तिक्त शाकके नित्य भक्षणसे भी मुखको दुर्गन्ध दूर हो जाती है। इससे सभी प्रकारके दाँतोंसे सम्बन्धित घाव भी नष्ट हो जाते हैं। है शिव! तेलमें सिद्ध कांजीका कुल्ला करनेसे

English

A coUyrium prepared with Gorocana, Marica, Pippall, Saindhava and honey wards oS the evil influences of planets and Bhutas, O Biva.

अध्याय १८८

श्लोक 8

यस्य लज्जालुकामूलं दीयते च स्वरेतसा ।सार्धं स वैरं संयाति पुमान्स्त्री वा न संशयः

yasya lajjālukāmūlaṃ dīyate ca svaretasā / sārdhaṃ sa vairaṃ saṃyāti pumānstrī vā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा उसको मुखमें रखनेसे ताम्बूलके साथ खाये गये चूनेके प्रभावसे हुए घाव या अन्य व्याधियोंका विनाश हो जाता है।

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 9

पिष्ट्वा गव्यघृतेनैव पाठामूलं पिबेत्तु यः ।सर्वं विषं विनश्येच्च नात्र कार्या विचारणा

piṣṭvā gavyaghṛtenaiva pāṭhāmūlaṃ pibettu yaḥ / sarvaṃ viṣaṃ vinaśyecca nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

सोंठको चबानेसे जिस प्रकार प्राणी कफके रोगसे मुक्ति प्राप्त कर लेता है, उसी प्रकार बिजौरा नीबूके बीज, इलायची, मुलेठी, पिप्पली और चमेलीकी पत्तियोंका चूर्ण (शहदमें) चाटनेसे

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 10

मूलं पर्युषितोदेन शिरीषस्य यथा तथा ।रक्तचित्रकमूलस्य रसस्य भरणाद्धर ।कर्णयोः कामलाव्याधिनाशः स्यान्नात्र संशयः

mūlaṃ paryuṣitodena śirīṣasya yathā tathā / raktacitrakamūlasya rasasya bharaṇāddhara / karṇayoḥ kāmalāvyādhināśaḥ syānnātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

भी कफ-विकारसे मुक्ति मिल जाती है । शेफालिका (सिन्धुवार) तथा जटामांसीका चूर्ण चबानेसे गलशुण्डि अर्थात् तालुभागकी शोथका विनाश

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 11

श्वेतकोकिलाक्षमूलं छागीक्षीरेण संयुतम् ।त्रिसप्ताहेन वै पीतं क्षयरोगं क्षयं नयेत्

śvetakokilākṣamūlaṃ chāgīkṣīreṇa saṃyutam / trisaptāhena vai pītaṃ kṣayarogaṃ kṣayaṃ nayet

हिन्दी अर्थ

गुंजा अर्थात् घुँघचीकी जड़को चबानेसे दाँतमें लगे हुए कीड़ोंका विनाश होता है। है शिव! मधुसहित काकजंघा (घुँघची), स्नुही (सेंहुड) और नीलका क्वाथ, दन्ताक्रान्त (दन्ताघात) तथा

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 12

नारिकेलस्य वै पुष्पं छागक्षीरेण संयुतम् ।पिबेच्च त्रिविधस्तस्य रक्तवातो विनश्यति

nārikelasya vai puṣpaṃ chāgakṣīreṇa saṃyutam / pibecca trividhastasya raktavāto vinaśyati

हिन्दी अर्थ

दाँतके कीट-रोगोंका विनाशक है।

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 13

कुर्यात्सुदर्शनामूलं माल्येन सुसमाहृतम् ।कण्ठबद्ध त्र्याहिकादिग्रहभूतविनाशनम्

kuryātsudarśanāmūlaṃ mālyena susamāhṛtam / kaṇṭhabaddha tryāhikādigrahabhūtavināśanam

हिन्दी अर्थ

वृषध्वज! है नीललोहित! जाङ्गलिकमूल अर्थात् कर्कटपाद (कमलकी जड़)-से सिद्ध घृतपाकका

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 14

पुष्पं धवलगुञ्जाया गृहीतं मूलमेव च ।मुखे तु निहितं रुद्र हरेन्नानाविषं बहु

puṣpaṃ dhavalaguñjāyā gṛhītaṃ mūlameva ca / mukhe tu nihitaṃ rudra harennānāviṣaṃ bahu

हिन्दी अर्थ

मंजन करनेसे दाँतोंकी कटकटाहट दूर हो जाती है। है शिव! कर्कटपादका दूधके साथ लेप करनेसे भी इस रोगका विनाश हो जाता है ज्योतिष्मती (मालकँगनी)-के फलोंको जलमें पीसकर उसके

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 15

हस्ते बद्धं काण्डयुक्तं कण्ठे बद्धं ग्रहादिहृत् ।कृष्णायान्तु चतुर्दश्यां कटिबद्धं समाहृतम् ।सिंहादिश्वापदाद्भीतिं हरेच्च नीललोहित

haste baddhaṃ kāṇḍayuktaṃ kaṇṭhe baddhaṃ grahādihṛt / kṛṣṇāyāntu caturdaśyāṃ kaṭibaddhaṃ samāhṛtam / siṃhādiśvāpadādbhītiṃ harecca nīlalohita

हिन्दी अर्थ

द्वारा तीन सप्ताहतक कुल्ला करनेसे भी इस रोगमें लाभ होता है। विदारीकन्द और हरीतकीके चूर्णका मंजन करनेसे दाँतोंका कालापन विनष्ट होता है ।

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

अध्याय १८८

श्लोक 16

विष्णुक्रान्तामूलमीश कर्णबद्धन्तु धारयेत् ।पट्टसूत्रेण भूतेश मकरादिभयं न वै

viṣṇukrāntāmūlamīśa karṇabaddhantu dhārayet / paṭṭasūtreṇa bhūteśa makarādibhayaṃ na vai

हिन्दी अर्थ

यव, चावल तथा मुलेठीको जलमें पीसकर तैयार किया गया मुखलेप स्त्रियोके मुखको शोभा- सम्पन्न बनाता है। दो प्रस्थ बकरीका दूध, एक प्रस्थ तिलका तेल, एक-एक कर्ष रक्तचन्दन,

English

Fumigating with Guggulu and the tail of the owl wards off the influence of evil planets. A patient of Caturthaka fever shall be wrapped with a black cloth and fumigated thus. He will be cured.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 188
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.