Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
187
अध्याय 187 / 317

Book 1 - Adhyaya 188

12 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ12 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८७

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे आयुष्करयोगोदृसप्ताशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १८८ हरिरुवाच ।निर्व्रणः स्यात्पूयंहीनो प्रहारो घृपूरितः ।अपामार्गस्य वै मूलं हस्ताभ्याञ्च विमर्दितम् ।तद्रसेन प्रहारस्य रक्तस्त्रावो न पूरणात्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe āyuṣkarayogodṛsaptāśītyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 188 hariruvāca / nirvraṇaḥ syātpūyaṃhīno prahāro ghṛpūritaḥ / apāmārgasya vai mūlaṃ hastābhyāñca vimarditam / tadrasena prahārasya raktastrāvo na pūraṇāt

हिन्दी अर्थ

चक्रमर्दक (चकवड़)-का बीज एवं कुष्ठ लिंग, बाहु, स्तन और श्रवणशक्तिकी वृद्धि

English

O Sankara, pound the leaves of Hastikaroapalaia. O Siva, a hundred PaUs of this powder is a great cure for all ailments.

अध्याय १८७

श्लोक 2

रुद्र लाङ्गलिकामूलं चेक्षुदर्भस्तथैव च ।तेन व्रणमुखं लिप्तं शल्यं निः स रति व्रणात् ।चिरकालप्रविष्टो ऽपि तेन मार्गेण शङ्कर

rudra lāṅgalikāmūlaṃ cekṣudarbhastathaiva ca / tena vraṇamukhaṃ liptaṃ śalyaṃ niḥ sa rati vraṇāt / cirakālapraviṣṭo 'pi tena mārgeṇa śaṅkara

हिन्दी अर्थ

एरण्डमूल तथा अत्यन्त खट्टे कांजीके साथ पीसकर होती है। (अध्याय १७६)

English

Taken daily with curd it builds up the body as strong as adamant and makes the man endowed with keen power of memory and a great favourite young maidens.

अध्याय १८७

श्लोक 3

बालमूलं मेषशृङ्गीमूलं वा वारिघर्षितम् ।तेन लिप्तं चिरं जातं व्रणं नाड्याः प्रशाम्यति

bālamūlaṃ meṣaśṛṅgīmūlaṃ vā vārigharṣitam / tena liptaṃ ciraṃ jātaṃ vraṇaṃ nāḍyāḥ praśāmyati

हिन्दी अर्थ

शस्त्राघातादिजनित रोगोंकी चिकित्सा

English

Taken with sour gruel it enables a man to live even for a thousand years with thickly grown glossy hair.

अध्याय १८७

श्लोक 4

जग्धं माहिषपध्ना च युक्तं कोद्रवभक्तकम् ।हिङ्गुमूलस्य वै चूर्णं दत्तं नाडीव्रणापहम्

jagdhaṃ māhiṣapadhnā ca yuktaṃ kodravabhaktakam / hiṅgumūlasya vai cūrṇaṃ dattaṃ nāḍīvraṇāpaham

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--हे शंकर! मधुके सहित मिर्चको बकरीके मूत्रमें घिसकर अंजन बनाना शोभनक वृक्षकी पत्तियोंका रस आँखोंमें डालनेसे चाहिए । इस प्रकारका सिद्ध अंजन नेत्रोंमें होनेवाले निश्चित ही नेत्रका रोग नष्ट हो जाता है। तिल और पुष्प-दोष अर्थात् फुल्ला, रतौंधी, तिमिर-विकार चमेलीके अस्सी-अस्सी फूल, नीम, आँवला, तथा पटलरोगको नष्ट कर देता है।

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 5

ब्रह्मयष्टिफलं पिष्टं वारिणा तेनलेपितम् ।तेन घृष्टं रक्तदोषः प्रणश्यति न संशयः

brahmayaṣṭiphalaṃ piṣṭaṃ vāriṇā tenalepitam / tena ghṛṣṭaṃ raktadoṣaḥ praṇaśyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सोंठ, पीपल तथा चौलाईके शाकको चावलके शंखभस्म चार भाग, मैनसिल दो भाग एवं जलमें पीसकर उनकी वटी बनानी चाहिए। तदनन्तर सेंधा नमक एक भाग जलमें पीसकर बनायी और छायामें सुखाकर मधुके साथ उसका नेत्रोंमें अंजन छायामें सुखायी गयी वटीका नेत्रोंमे अंजन करनेसे करना लाभकारी है। ऐसा करनेसे तिमिरादिक तिमिर, पटल तथा सूजन नष्ट हो जाता है। यह

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 6

यवभस्म विडङ्गञ्च गन्धपाषाणमेव च ।शुण्ठिरेषाञ्चैव चूर्णं भ्वितं रुधिरेणवै

yavabhasma viḍaṅgañca gandhapāṣāṇameva ca / śuṇṭhireṣāñcaiva cūrṇaṃ bhvitaṃ rudhireṇavai

हिन्दी अर्थ

रोग नष्ट हो जाते हैं। बहेड़ेके गुठलीकी गूदी, नेत्ररोगोंकी महौषधि है। त्रिकटु, त्रिफला, कंजाके शंखनाभि, मैनसिल, नीमकी पत्ती एवं काली फल, सेंधा नमक और दोनों रजनी, हल्दी,

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 7

कृकलासस्य तल्लिप्तं विद्रधिं नाशयेच्छिव ।सौभाञ्जनस्य बीजानि त्वतसीमसिना सह

kṛkalāsasya talliptaṃ vidradhiṃ nāśayecchiva / saubhāñjanasya bījāni tvatasīmasinā saha

हिन्दी अर्थ

दारुहल्दीको भुंगराजके रसमें पीसकर उसका नेत्रों में अंजन देनेसे तिमिरादिक सभी रोग दूर हो जाते हैं। जंगली अडसाकी जड़को कांजीमें पीसकर नेत्रोंमें लगानेसे नेत्रशूल नष्ट होता है। तक्र अर्थात्

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 8

सौरसर्षपयुक्तानि सर्वाण्येतानि शङ्कर ।पिष्टान्यनम्लतक्रेण ग्रन्थिकं नाशयेद्धि वै

saurasarṣapayuktāni sarvāṇyetāni śaṅkara / piṣṭānyanamlatakreṇa granthikaṃ nāśayeddhi vai

हिन्दी अर्थ

मट्ठेके साथ बेरकी जड़को पीसकर पीनेसे भी नेत्रोंकी पीड़ा दूर होती है। सेंधा नमक, कड़आ तेल, अपामार्गकी जड़, दूध और कांजीको ताम्रपात्रमें घिसकर उसका नेत्रोंमें अंजन करनेसे पिंजट

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 9

श्वेतापराजितामूलं पिष्टं तण्डुलवारिणा ।तेन नस्यप्रदानात्स्याद्भूतवृन्दस्य विद्रवः

śvetāparājitāmūlaṃ piṣṭaṃ taṇḍulavāriṇā / tena nasyapradānātsyādbhūtavṛndasya vidravaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् कीचड़ निकलना बंद हो जाता है। बिल्व और नील-वृक्षकी जड़ पीसकर बनाये गये अंजनको नेत्रोंमें लगाने मात्रसे तिमिरादिक रोग निश्चित ही नष्ट हो जाते हैं। पिप्पली, तगर,

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 10

अगस्त्यपुष्पनस्यं वै समरीचं तु शूलहृत् ।भुजङ्गचर्म वै हिङ्गु निम्बपत्रं तथा यवाः ।गौरसर्षम एभिः स्याल्लेपो भूतहरः शिव

agastyapuṣpanasyaṃ vai samarīcaṃ tu śūlahṛt / bhujaṅgacarma vai hiṅgu nimbapatraṃ tathā yavāḥ / gaurasarṣama ebhiḥ syāllepo bhūtaharaḥ śiva

हिन्दी अर्थ

बत्तीका अंजन लगानेसे नेत्ररोग नष्ट होता है। जो मनुष्य नित्य प्रात: मुँहमें जल भरकर जलका ही छींटा देकर नेत्रोंको धोता है, वह नेत्रोंके सभी रोगोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 11

गोरोचना मरीचानि पिप्पली सैन्धवं मधु ।अञ्जनं कृतमेभिः स्याद्ग्रहभूतहरं शिव

gorocanā marīcāni pippalī saindhavaṃ madhu / añjanaṃ kṛtamebhiḥ syādgrahabhūtaharaṃ śiva

हिन्दी अर्थ

श्वेत एरण्डकी जड़ एवं पत्तियोंके रससे सिद्ध बकरीके दूधके उष्णपाकके सेंकसे आँखोंका वात- विकार दूर हो जाता है। चन्दन, सेंधा नमक, पुराने पलाशका पत्र और हरीतकी पटल, कुसुम, नीलीका

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

अध्याय १८७

श्लोक 12

गुग्गुलूलूकपुच्छाभ्यां धूपो ग्रहहरो भवेत् ।चातुर्थिकज्वरैर्मुक्तो कृष्णवस्त्रावगुण्ठितः

guggulūlūkapucchābhyāṃ dhūpo grahaharo bhavet / cāturthikajvarairmukto kṛṣṇavastrāvaguṇṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अंजन चक्रिका (चकाचौंधी) नामक नेत्ररोगोंका

English

Taken with Triphala it enables the man to live for a hundred years with a divme body free from wrinkles and grey hair and without any defect in the eyes.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 187
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.