Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
272
अध्याय 272 / 317

Book 2 - Adhyaya 33

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीदृ धर्मदृप्रेतदृश्रीकृष्णगरुडसंवादे जन्तूत्पत्तितद्गधात्वादिविभागभुवनादिविभागवर्णनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३३ गरुड उवाच ।उत्पत्तिलक्षणं जन्तोः कथितं मयि पुत्त्रके ।यमलोकः कियन्मात्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।विस्तरं तस्य मे ब्रूहि अध्वा चैव कियान् स्मृतः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dharmadṛpretadṛśrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde jantūtpattitadgadhātvādivibhāgabhuvanādivibhāgavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 33 garuḍa uvāca / utpattilakṣaṇaṃ jantoḥ kathitaṃ mayi puttrake / yamalokaḥ kiyanmātrastrailokye sacarācare / vistaraṃ tasya me brūhi adhvā caiva kiyān smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानकी रक्षा ध्यानयोगके लिये तथा ध्यानयोगकी रक्षा तत्काल मुक्तिप्राप्तिक लिये होती है। यदि आत्मा ही अहितकारी कार्योसे अपनेको दूर करनेमें समर्थ नहीं हो सकता है तो अन्य दूसरा कौन ऐसा

English

O lord, what are the merits or demerits, sins or virtues, as a result of which men go there. Please tell me all -concerning this.

अध्याय २७२

श्लोक 2

कैश्च पापैः कृतैर्देव केन वा शुभकर्मणा ।गच्छन्ति मानवास्तत्र कथयस्व विशेषतः

kaiśca pāpaiḥ kṛtairdeva kena vā śubhakarmaṇā / gacchanti mānavāstatra kathayasva viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

हितकारी होगा जो आत्माको सुख प्रदान करेगा। यहीं इसी लोकमें नरकरूपी व्याधिको चिकित्सा नहीं को गयी तो औषधिविहीन देश (परलोक )- में जाकर रोगी उससे मुक्तिका क्या उपाय

English

The distance between the mortal world and the region of Yama is eighty six thousand yojanas (one million thirty two thousand kilometres).

अध्याय २७२

श्लोक 3

श्रीभगवानुवाच ।षटशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ।यमलोकस्य चाध्वानमन्तरा मानुषस्य च

śrībhagavānuvāca / ṣaṭaśītisahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ / yamalokasya cādhvānamantarā mānuṣasya ca

हिन्दी अर्थ

करेगा? बुढ़ापा तो बाधिनके समान है। जिस प्रकारसे फूटे हुए घड़ेका जल धीरे-धीरे बह जाता है, उसी प्रकार आयु भी क्षीण होती रहती है। शरीरमें विद्यमान रोग शत्रुके सदृश कष्ट देते हैं,

English

There are many sharp thorns of awful appearance. The area is entirely covered by the burning fire.

अध्याय २७२

श्लोक 4

ध्मातताम्रमिवातप्तो ज्वलद्दुर्गो महापथः ।तत्र गच्छन्ति पापिष्ठा मानवा मूढचेतसः

dhmātatāmramivātapto jvaladdurgo mahāpathaḥ / tatra gacchanti pāpiṣṭhā mānavā mūḍhacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये कल्याण इसीमें है कि इन सभीसे मुक्ति प्राप्त करनेका सत्प्रयास किया जाय। जबतक शरीरमें किसी प्रकारका दुःख नहीं होता है, जबतक विपत्तियाँ सामने नहीं आती हैं और

English

Many arc oppressed by hunger and many by thirst on that High path. On that impassable path of Yama many shiver with chillness.

अध्याय २७२

श्लोक 5

कण्टकाश्च सुतीक्ष्णा वै विविधा घोरदर्शनाः ।तैस्तुवालुक्षितिर्व्याप्ता हुताशश्च तथोल्बणः

kaṇṭakāśca sutīkṣṇā vai vividhā ghoradarśanāḥ / taistuvālukṣitirvyāptā hutāśaśca tatholbaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जबतक शरीरकी इन्द्रियाँ शिथिल नहीं पड़ती हैं, तबतक ही आत्मकल्याणका प्रयास हो सकता है। जबतक यह शरीर स्वस्थ है, तबतक ही तत्त्वज्ञानकी प्रा्िके लिये सम्यक् प्रयत्न किया जा सकता है।

English

The wayfarers find the path difficult in accordance with the gravity of their sins. They are helpless, miserable and confounded as they plod on.

अध्याय २७२

श्लोक 6

वृक्षच्छाया न तत्रास्ति यत्र विश्रमते नरः ।गृहीतः कालपाशैश्च कृतैः कर्मभिरुल्बणैः

vṛkṣacchāyā na tatrāsti yatra viśramate naraḥ / gṛhītaḥ kālapāśaiśca kṛtaiḥ karmabhirulbaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः। गत्वा निरौषधं देशं व्याधिस्थः किं करिष्यति॥

English

Some bemoan piteously, some speak harshly. Agitat¬ ed by the effects of their actions they undergo endless distress.

अध्याय २७२

श्लोक 7

तस्मिन् मार्गे न चान्नाद्यं येन प्राणान् प्रपोषयेत् ।न जलं दृश्यते तत्र तृषा येन विलीयते

tasmin mārge na cānnādyaṃ yena prāṇān prapoṣayet / na jalaṃ dṛśyate tatra tṛṣā yena vilīyate

हिन्दी अर्थ

निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छेयः समभ्यसेत्॥

English

O bird, that pathway has some special characteristics. Those who have been devoid of convetousness in the world procceed along that path peacefully.

अध्याय २७२

श्लोक 8

क्षुधया पीडितो याति तृष्णया च महापथे ।शीतेन कम्पते क्वापि यममार्गे ऽतिदुर्गमे

kṣudhayā pīḍito yāti tṛṣṇayā ca mahāpathe / śītena kampate kvāpi yamamārge 'tidurgame

हिन्दी अर्थ

यावन्नेन्द्रियबैकल्यं तावच्छेयः समभ्यसेत्॥ यावत् तिष्ठति देहोऽयं तावत् तत्त्वं समभ्यसेत्। संदीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः॥

English

The various gifts that people make in the world stand them in good stead in the region of Yama. They go- ahead (and make everything comfortable).

अध्याय २७२

श्लोक 9

यद्यस्य यादृशं पापं स पन्थास्तस्य तादृशः ।सुदीनाः कृपणा मूढा दुः खैर्व्याप्तास्तरन्ति तम्

yadyasya yādṛśaṃ pāpaṃ sa panthāstasya tādṛśaḥ / sudīnāḥ kṛpaṇā mūḍhā duḥ khairvyāptāstaranti tam

हिन्दी अर्थ

मनुष्य नाना प्रकारके सांसारिक कार्योमें व्यस्त रहनेसे (बीतते हुए) समयको नहीं जान पाता है। वह दुःख-सुख तथा आत्महितको भी नहीं जानता है। पैदा होनेवालोंको, रोगियोंको, मरनेवालेको,

English

Sraddhas and water libations are of no avail to the sinner. These wretches hover here and there in their aerial form,

अध्याय २७२

श्लोक 10

रुदन्ति दारुणं केचित् केचिद्द्रोहं वदन्ति च ।आत्मकर्मकृतैर्देषैः पच्यमाना मुहुर्मुहुः

rudanti dāruṇaṃ kecit keciddrohaṃ vadanti ca / ātmakarmakṛtairdeṣaiḥ pacyamānā muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

आपत्तिग्रस्तको और दुःखी लोगोंको देखकर भी मनुष्य मोहरूपी मदिराको पीकर (जन्म-मरणादि दुःखसे युक्त संसारसे) नहीं डरता। सम्पदाएँ स्वप्नके समान हैं, यौवन पुष्पके सदृश है, आयु

English

O good one who are devoted to virtue, the pathway has been narrated to you thus. Now I shall tell you the hard¬ ships one has to undergo on the way to the region of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 11

ईदृग्विधः स वै पन्था विज्ञेयो दारुणः खग ।वितृष्णा ये नरा लोके सुखं तस्मिन् व्रजन्ति ते

īdṛgvidhaḥ sa vai panthā vijñeyo dāruṇaḥ khaga / vitṛṣṇā ye narā loke sukhaṃ tasmin vrajanti te

हिन्दी अर्थ

चञ्चल बिजलीके तुल्य नष्टप्राय है, ऐसा जानकर भी किसको धैर्य हो सकता है ? सौ वर्षका जीवन अत्यल्प है। बह भी निद्रा तथा आलस्यमें आधा चला जाता है। तदनन्तर बाल्यावस्था, रोग, वृद्धावस्था

English

The city extends over a thousand Yojanas (1200 km.) and is studded with gems resplendent like lightning, blazing fire and the sunshine.

अध्याय २७२

श्लोक 12

यानियानि च दानानि दत्तानि भुवि मानवैः ।तानितान्युपतिष्ठन्ति यमलोके पुरः पथि

yāniyāni ca dānāni dattāni bhuvi mānavaiḥ / tānitānyupatiṣṭhanti yamaloke puraḥ pathi

हिन्दी अर्थ

एवं अन्यान्य दुःखोंमें व्यतीत हो गया और जो थोड़ा बचा वह भी निष्फल हो जाता है-- कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः।

English

The special palace of Yama with its golden splendour is very extensive and twentyfive yojanas in height.

अध्याय २७२

श्लोक 13

पापिनो नोपतिष्ठन्ति दाहश्राद्धजलाञ्जलि ।भ्रमन्ति वायुभूतास्ते ये क्षुद्राः पापकर्मिणः

pāpino nopatiṣṭhanti dāhaśrāddhajalāñjali / bhramanti vāyubhūtāste ye kṣudrāḥ pāpakarmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जातानार्तान् मृतानापदभ्रष्टान् दृष्टा च दुःखितान्। लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन॥ सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम्।

English

The wind blows there very gently. Many festivals are celebrated there. Many sages conduct discourses there. Different musical instruments are played.

अध्याय २७२

श्लोक 14

ईदृशं वर्त्म तद्रौद्रं कथितं तव सुव्रत ।पुनश्च कथयिष्यामि यममार्गस्य या स्थितिः

īdṛśaṃ vartma tadraudraṃ kathitaṃ tava suvrata / punaśca kathayiṣyāmi yamamārgasya yā sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

जिस कार्यको तुरंत आरम्भ कर देना चाहिए, (प्रलयाग्निके) प्रभावसे पृथ्वी दहकती है, सुमेरु पर्वत उसके संदर्भमें जो उद्योगहीन होकर बैठा है, जहाँ विशीर्ण हो जाता है तथा सागरका जल सूख जाता है । जागते रहना चाहिए, वहाँ जो सोता रहे तथा भयके फिर इस शरीरके सम्बन्धमें तो बात ही क्या ? पुत्र मेरा स्थानपर जो आश्वस्त होकर रहता है--ऐसा वह कौन हे, स्त्री मेरी है, धन मेरा है, बन्धु-बान्धव मेरे हें । इस

English

There, seated in his wonderful driving seat he calculates the age of human beings and others.

अध्याय २७२

श्लोक 15

याम्यनैरृतयोर्मध्ये पुरं वैवस्वतस्य तु ।सर्वं वज्रमयं दिव्यमभेद्यं तत् सुरासुरैः

yāmyanairṛtayormadhye puraṃ vaivasvatasya tu / sarvaṃ vajramayaṃ divyamabhedyaṃ tat surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य है, जो मारा नहीं जाता? जलके फेनके समान प्रकार 'में, में' चिल्लाते हुए बकरेकी भाँति कालरूपी इस शरीरको आक्रमण करके जीव स्थित है, यहाँ भेड़िया बलात् मनुष्यको मार डालता है-- जिन प्रिय वस्तुओंके साथ संनिवास है, वे अनित्य हैं। तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे। अतः जीव कैसे निर्भय होकर नितान्त अनित्य, शरीर, मृत्युरोगजराग्राहैरन कञ्चिदपि बुध्यते॥

English

To the north of the central seat, the abode of Cholera can be seen. To the north-east the abode of Head-ache and to the south-east the abode of Unconsciousness.

अध्याय २७२

श्लोक 16

चतुरश्रं चतुर्द्वारं सप्तप्राकारतोरणम् ।स्वयं तिष्ठति वै यस्यां यमो दूतैः समन्वितः

caturaśraṃ caturdvāraṃ saptaprākāratoraṇam / svayaṃ tiṣṭhati vai yasyāṃ yamo dūtaiḥ samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

भोग और पुत्र-कलत्रादिके साथ रहता है। जो प्रतिक्षणभयं काल: क्षीयमाणो न लक्ष्यते। अहितमें हित, अनिश्चितमें निश्चित और अनर्थमें आमकुम्भ इवाम्भःस्थो विशीर्णो न विभाव्यते॥ अर्थको विशेष रूपसे जानेवाला है, वह व्यक्ति अपने युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम्। मुख्य प्रयोजनको नहीं जानता। जो देखते हुए भी गिर ग्रथनञ्ज तरंगाणामास्था नायुषि युज्यते॥

English

Dysentery resides in the south-west and the Burning sensation in the north-west. Citragupta is ever surrounded by these. Whatever job is executed by them is immediately written down by Citragupta.

अध्याय २७२

श्लोक 17

योजनानां सहस्रं वै प्रमाणेन तदुच्यते ।सर्वरत्नमयं दिव्यं विद्युज्ज्वालार्कतैजसम्

yojanānāṃ sahasraṃ vai pramāṇena taducyate / sarvaratnamayaṃ divyaṃ vidyujjvālārkataijasam

हिन्दी अर्थ

जाता है, जो सुनते हुए भी सद्-ज्ञानको नहीं प्रात कर पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते। पाता है, जो सद्ग्रन्थोंको पढ़ते हुए भी उसे नहीं समझ शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा॥

English

O Tark§ya, the messengers stay in different places at the threshhold of the palace of Dharmaraja torturing the sin¬ ful wretches of evil human beings.

अध्याय २७२

श्लोक 18

तद्गुहं धर्मराजस्य विस्तीर्णं काञ्चनप्रभम् ।योजनानां पञ्चशतप्रमाणेन समुच्छ्रितम्

tadguhaṃ dharmarājasya vistīrṇaṃ kāñcanaprabham / yojanānāṃ pañcaśatapramāṇena samucchritam

हिन्दी अर्थ

पाता है, वह देवमायासे विमोहित है-- अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे। प्रारब्धये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः। जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्॥ विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते॥ (४९ ३५-३९) तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते। यह मैंने किया है, यह मुझे करना है, यह किया

English

Men are bound with nooses by the messengers of Yama and thrashed with heavy iron clubs. All that is in accordance with their own evil actions.

अध्याय २७२

श्लोक 19

वृतं स्तम्भसहस्रैस्तु वैदूर्यमणिमण्डितम् ।मुक्ताजालगवाक्षं च पताकाशतभूषितम्

vṛtaṃ stambhasahasraistu vaidūryamaṇimaṇḍitam / muktājālagavākṣaṃ ca patākāśatabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

अनित्यप्रियसंबासे कथं तिष्ठति निर्भयः॥ गया है या नहीं किया गया है--इस प्रकारकी भावनासे अहिते हितसंज्ञः स्यादश्चुवे धुवसंज्ञकः। युक्त मनुष्यको मृत्यु अपने वशमें कर लेती है। कल अनर्थे चार्थविज्चानः स्वमर्थं यो न वेत्ति स: ॥ किये जानेवाले कार्यको आज ही कर लेना चाहिए। पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति। जो दोपहरके बाद करना है, उसको दोपहरसे पहले

English

They are hit and beaten with various weapons and different mechanical devices. They are split with saws and scissors as though they were pieces of lumber.

अध्याय २७२

श्लोक 20

घण्टाशतनिनादाढ्यं तोरणानां शतैर्वृतम् ।एवमादिभिरन्यैश्च भूषणैर्भूषितं सदा

ghaṇṭāśataninādāḍhyaṃ toraṇānāṃ śatairvṛtam / evamādibhiranyaiśca bhūṣaṇairbhūṣitaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः॥ ही कर लेना चाहिए, क्योंकि कार्य हो गया है अथवा

English

Others are seen being dragged here and there on the ground and chopped with sharp knives. They are seen wailing and shouting. All this is due to their own evil actions.

अध्याय २७२

श्लोक 21

तत्रस्थो भगवान् धर्म आसने तु समे शुभे ।दशयो जनविस्तीर्णे नीलजीमूतसन्निभे

tatrastho bhagavān dharma āsane tu same śubhe / daśayo janavistīrṇe nīlajīmūtasannibhe

हिन्दी अर्थ

(४९।३१-३४) नहीं हुआ है, इसकी मृत्यु प्रतीक्षा नहीं करती।

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 22

धर्मज्ञो धर्मशीलश्च धर्मयुक्तो हितो यमः ।भयदः पापयुक्तानां धार्मिकाणां सुखप्रदः

dharmajño dharmaśīlaśca dharmayukto hito yamaḥ / bhayadaḥ pāpayuktānāṃ dhārmikāṇāṃ sukhapradaḥ

हिन्दी अर्थ

कालके इस गहरे महासागरमें यह सम्पूर्ण जगत् वृद्धावस्था पथ-प्रदर्शक है, अत्यन्त भयंकर रोग डूबता-उतराता रहता है। मृत्यु, रोग और बुढ़ापारूपी सैनिक है, मृत्यु शत्रु है, ऐसी विषम परिस्थितिमें फँसा ग्राहोंसे जकडे जानेपर भी किसी व्यक्तिको ज्ञान नहीं हुआ मनुष्य अपने रक्षक भगवान् विष्णुको क्यों नहीं हो पाता है। मनुष्यके लिये प्रतिक्षण भय है, समय देखता है। तृष्णारूपी सूईसे छिद्रित, विषयरूपी घृतमें

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 23

मन्दमारु तसंयोगैरुत्सवैर्विविधैस्तथा ।व्याख्यानैर्विविधैर्युक्तः शङ्खवादित्रनिः स्वनैः

mandamāru tasaṃyogairutsavairvividhaistathā / vyākhyānairvividhairyuktaḥ śaṅkhavāditraniḥ svanaiḥ

हिन्दी अर्थ

बीत रहा है, किंतु वह उसी प्रकार दिखायी नहीं देता डूबे, राग-द्वेषरूपी अग्निकी आँचमें पकाये गये मानवको है, जैसे जलमें पड़ा हुआ कच्चा घडा गलता हुआ मृत्यु खा लेती है। बालक, युवा, वृद्ध और गर्भमें दिखायी नहीं देता। कदाचित् वायुको बाँधकर रखा स्थित सभी प्राणियोंको मृत्यु अपनेमें समाहित कर जा सकता है, आकाशका खण्डन हो सकता है, लेती है, ऐसा है यह जगत्। यह जीव अपने शरीरको

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 24

पुरमध्यप्रवेशे तु चित्रगुप्तस्य वै गृहम् ।पञ्चविंशतिसंख्यानां योजनानां सुविस्तरम्

puramadhyapraveśe tu citraguptasya vai gṛham / pañcaviṃśatisaṃkhyānāṃ yojanānāṃ suvistaram

हिन्दी अर्थ

तरंगॉको किसी सूत्रादिमें पिरोया जा सकता है; किंतु भी छोड़कर यमलोक चला जाता है तो भला स्त्री, आयुमें विश्वास नहीं किया जा सकता है। जिसके माता-पिता और पुत्रादिका जो सम्बन्ध है, वह किस

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 25

दशोच्छ्रितं महादिव्यं लोहप्राकारवोष्टितम् ।प्रतोलीशतसंचारं पतताकाशतशोभितम्

daśocchritaṃ mahādivyaṃ lohaprākāravoṣṭitam / pratolīśatasaṃcāraṃ patatākāśataśobhitam

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प भगवान् विष्णुद्वारा गरुडको दिये गये महत्त्वपूर्ण उपदेश ५९७

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 26

दीपिकाशतसङ्कीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् ।विचित्रचित्रकुशलैश्चित्रगुप्तस्य वै गृहम्

dīpikāśatasaṅkīrṇaṃ gītadhvanisamākulam / vicitracitrakuśalaiścitraguptasya vai gṛham

हिन्दी अर्थ

कारणसे प्रेरित होकर बनाया गया है। संसार मांसके लोभमें फँसी हुई मछली बंसीके काँटेको दुःखका मूल है, वह किसका होकर रहा है अर्थात् नहीं देखती है, वैसे ही सुखके लालचमें फँसा

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 27

मणिमुक्तामये दिव्ये आसने परमाद्भुते ।तत्रस्थो गणयत्यायुर्मानुषेष्वितरेषु च

maṇimuktāmaye divye āsane paramādbhute / tatrastho gaṇayatyāyurmānuṣeṣvitareṣu ca

हिन्दी अर्थ

इसकी ओर जिसका मन अधिक रम गया है, वही हुआ शरीरी यमकी बाधाको नहीं देखता है--

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 28

न मुह्यति कदाचित् स सुकृते दुष्कृते ऽपि वा ।यद्येनोपार्जितं यावत् तावद्वै वेत्ति तस्य तत्

na muhyati kadācit sa sukṛte duṣkṛte 'pi vā / yadyenopārjitaṃ yāvat tāvadvai vetti tasya tat

हिन्दी अर्थ

दुःखित है । जिसने इस सांसारिक व्यामोहका परित्याग कर दिया है, वह सुखी है। उसके अतिरिक्त कहींपर भी अन्य कोई दूसरा सुखी नहीं है-- इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम्।

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 29

दशाष्टदोषरहितं कृत कर्म लिखत्यसौ ।चित्रगुप्तालयात् आच्यां ज्वरस्यास्ति महागृहम्

daśāṣṭadoṣarahitaṃ kṛta karma likhatyasau / citraguptālayāt ācyāṃ jvarasyāsti mahāgṛham

हिन्दी अर्थ

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्रिकम्।

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 30

दक्षिणे चापि शूलस्य लताविस्फोटकस्य च ।पश्चिमे काल पाशस्य अजीर्णस्यारुचेस्तथा

dakṣiṇe cāpi śūlasya latāvisphoṭakasya ca / paścime kāla pāśasya ajīrṇasyārucestathā

हिन्दी अर्थ

स्वदेहमपि जीवोऽयं मुक्त्वा याति यमालयम्। स्त्रीमातृपितृपुत्रादिसम्बन्धः केन हेतुना॥

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 31

मध्यपीठोत्तरे ज्ञेयो तथा चान्या विषचिका ।ऐशन्यां वै शिरो ऽर्तिश्च आग्नेय्याञ्चैव मृकता

madhyapīṭhottare jñeyo tathā cānyā viṣacikā / aiśanyāṃ vai śiro 'rtiśca āgneyyāñcaiva mṛkatā

हिन्दी अर्थ

यह जगत् सभी दुःखोंका जनक, समस्त आपदाओंका घर तथा सब प्रकारके पापोंका आश्रय है। अत: क्षणभरमें ही मनुष्यको इसका त्याग कर देना चाहिए। लौह और काष्ठके

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 32

अतिसारश्च नैरृत्यां वायव्यां दाहसंज्ञकः ।एभिः परिवृतो नित्यं चित्रगुप्तः स तिष्ठति

atisāraśca nairṛtyāṃ vāyavyāṃ dāhasaṃjñakaḥ / ebhiḥ parivṛto nityaṃ citraguptaḥ sa tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

जालमें फँसा हुआ पुरुष मुक्त हो सकता है; किंतु पुत्र एवं स्त्रीके मोहजालमें फँसा हुआ वह कभी मुक्त नहीं हो सकता। मनुष्य मनको प्रिय लगनेवाले जितने पदार्थोसे अपना सम्बन्ध स्थापित करता

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 33

यत् कर्म कुरुते कश्चित्तत् सर्वं विलखत्यसौ ।धर्मराजगृहद्वारि दूतास्तार्क्ष्य तथा निशि ।तिष्ठन्ति पापकर्माणः पच्यमाना नराधमाः

yat karma kurute kaścittat sarvaṃ vilakhatyasau / dharmarājagṛhadvāri dūtāstārkṣya tathā niśi / tiṣṭhanti pāpakarmāṇaḥ pacyamānā narādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है, उतनी शोककी कीलें उसके हृदयमें चुभती जाती हैं । विषयका आहार करनेवाले देहस्थित तथा सभी प्रकारके अशेष सामर्थ्यसे वञ्चित कर देनेवाले जिन इन्द्रियरूपी चोरोंके द्वारा लोक विनष्ट

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 34

यमदूतैर्महापाशैर्हन्यमानाश्च मुद्गरैः ।वध्यन्ते विविधैः पापैः पूर्वकर्मकृतैर्नराः

yamadūtairmahāpāśairhanyamānāśca mudgaraiḥ / vadhyante vividhaiḥ pāpaiḥ pūrvakarmakṛtairnarāḥ

हिन्दी अर्थ

हो रहे हैं। हाय, यह बड़े कष्टकी बात है। जैसे

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 35

नानाप्रहारणाग्रैश्च नानायन्त्रैस्तथा परे ।छिद्यन्ते पापकर्माणः क्रकचैः काष्ठवद्द्विधा

nānāprahāraṇāgraiśca nānāyantraistathā pare / chidyante pāpakarmāṇaḥ krakacaiḥ kāṣṭhavaddvidhā

हिन्दी अर्थ

आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत् क्षणात्॥

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 36

अन्ये ज्वलद्भिरङ्गारैर्वेष्टिताः परितो भृशम् ।पूर्वकर्मविपाकेन ध्मायन्ते लोहपिण्डवत्

anye jvaladbhiraṅgārairveṣṭitāḥ parito bhṛśam / pūrvakarmavipākena dhmāyante lohapiṇḍavat

हिन्दी अर्थ

वञ्ब्रिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैदेहस्थेन्द्रियतस्करैः॥

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 37

क्षिप्त्वान्ये च धरापृष्ठे कुठारेणावकर्तिताः ।क्रन्दमानाश्च दृश्यन्ते पूर्वकर्मविपाकतः

kṣiptvānye ca dharāpṛṣṭhe kuṭhāreṇāvakartitāḥ / krandamānāśca dṛśyante pūrvakarmavipākataḥ

हिन्दी अर्थ

सुखलुब्धस्तथा देही यमबाधां न पश्यति॥

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 38

केचिद्गुडमयैः पाकैस्तैलपाकैस्तथा परे ।पीड्यन्ते यमदूतैश्च पापिष्ठाः सुभृशं नराः

kecidguḍamayaiḥ pākaistailapākaistathā pare / pīḍyante yamadūtaiśca pāpiṣṭhāḥ subhṛśaṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

हे खगेश! अपने हित-अहितको न जानते हुए जो नित्य कुपथगामी हें, जिनका लक्ष्य मात्र पेट भरना है, वे मनुष्य नारकीय प्राणी हैं । निद्रा, भय, मैथुन तथा आहारकी अभिलाषा सभी प्राणियोंमें

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 39

क्षणाह्नि प्रार्थयन्त्यन्ये देहिदेहीति कोटिशः ।यमलोके मया दृष्टा ममस्वं भक्षितं त्वया

kṣaṇāhni prārthayantyanye dehidehīti koṭiśaḥ / yamaloke mayā dṛṣṭā mamasvaṃ bhakṣitaṃ tvayā

हिन्दी अर्थ

समान रूपसे रहती है; उनमें ज्ञानीको मनुष्य और अज्ञानीको पशु माना गया है। मूर्ख व्यक्ति प्रातःकालमें मल-मूत्र, दोपहरमें भूख-प्यास तथा रातमें मैथुन और निद्रासे पीडित रहते हैं । बड़े दुःखकी बात है

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

अध्याय २७२

श्लोक 40

इत्येवं बहुशस्तार्क्ष्य नरकाः पापिनां स्मृताः ।कर्मभिर्बहुभिः प्रोक्तैः सर्वशास्त्रेषु भाषितैः ।दानोपकारं वक्ष्यामि यथा तत्र सुखं भवेत्

ityevaṃ bahuśastārkṣya narakāḥ pāpināṃ smṛtāḥ / karmabhirbahubhiḥ proktaiḥ sarvaśāstreṣu bhāṣitaiḥ / dānopakāraṃ vakṣyāmi yathā tatra sukhaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

कि अज्ञानसे मोहित होकर सभी प्राणी अपने शरीर, धन एवं स्त्री आदिमें अनुरक्त होकर जन्म लेते हैं और मर जाते हैं। अत: व्यक्तिको उनकी ओर बढ़ी हुई अपनी आसक्तिका परित्याग करना

English

Some are fettered. Some are fried in oil. Thus, the sinners are tortured by the messengers of Yama.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 272
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.