Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
273
अध्याय 273 / 317

Book 2 - Adhyaya 34

146 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ146 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७३

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यमलोकविस्तृतिदृवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३४ श्रीकृष्ण उवाच ।शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं धर्माधर्म्स्य लक्षणम् ।सुकृतं दुष्कृतं नॄणामग्रे धावति धावताम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pratakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde yamalokavistṛtidṛvarṇanaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 34 śrīkṛṣṇa uvāca / śṛṇu tārkṣya yathānyāyaṃ dharmādharmsya lakṣaṇam / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ nṝṇāmagre dhāvati dhāvatām

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यदि आसक्ति छोड़ी न जा रही हो तो महापुरुषोंक साथ उस आसक्तिको जोड़ देना चाहिए, क्योंकि आसक्ति-रूपी व्याधिकी औषधि सज्जन पुरुष ही हैं--

English

O Tarksya, listen to the precise traits of virtue and sin. The merit and demerit go ahead of men.

अध्याय २७३

श्लोक 2

कृते तपः प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानसाधनम् ।द्वापरे यज्ञदाने च दानमेकं कलौ युगे

kṛte tapaḥ praśaṃsanti tretāyāṃ jñānasādhanam / dvāpare yajñadāne ca dānamekaṃ kalau yuge

हिन्दी अर्थ

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग॥

English

In the Krta age they extol penance; in the Treta they extol knowledge, in the Dvapara sacrifices and charities and in the Kali only gifts are extolled.

अध्याय २७३

श्लोक 3

गृहस्थानां स्मृतो धर्म उत्तमानां विचक्षणैः ।इष्टापूर्ते स्वशक्त्या हि कुर्वतां नास्ति पातकम्

gṛhasthānāṃ smṛto dharma uttamānāṃ vicakṣaṇaiḥ / iṣṭāpūrte svaśaktyā hi kurvatāṃ nāsti pātakam

हिन्दी अर्थ

महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्॥

English

Those who recite the mantras mentioned in the smrtis and perform IfdpSrtd and other rites as far as they can, are never assailed by sins.

अध्याय २७३

श्लोक 4

वृक्षस्तु रोपितो येन खनिकूपजलाशयाः ।यममार्गे सुखं तस्य व्रजतो नितरां भवेत्

vṛkṣastu ropito yena khanikūpajalāśayāḥ / yamamārge sukhaṃ tasya vrajato nitarāṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

सत्संग और विवेक--ये दो प्राणीके मलरहित, स्वस्थ दो नेत्र हैं। जिसके पास ये दोनों नहीं हैं, वह मनुष्य अन्धा है। वह कुमार्गपर कैसे नहीं जायगा ? अर्थात् वह अवश्य ही कुमार्गगामी होगा--

English

Men who grow trees by the roadside and who dig tanks and lakes, go along this highway very happily.

अध्याय २७३

श्लोक 5

अग्नितापप्रदातारे यैः शीतपीडिते द्विजे ।तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्व कामैः प्रपूरिताः

agnitāpapradātāre yaiḥ śītapīḍite dvije / tapyamānāḥ sukhaṃ yānti sarva kāmaiḥ prapūritāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम्।

English

Four ages: The ages are four: Kfta or Satya, Treti, Dv&para and

अध्याय २७३

श्लोक 6

सुवर्णमणिमुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च ।तेन सर्वमिदं दत्तं येन दत्ता वसुन्धरा

suvarṇamaṇimuktādi vastrāṇyābharaṇāni ca / tena sarvamidaṃ dattaṃ yena dattā vasundharā

हिन्दी अर्थ

अपने-अपने वर्णाश्रम-धर्मको माननेवाले सभी

English

Different sorts of dishes and foodstuffs whifSh the sons offer serve the purpose of the pitrs.

अध्याय २७३

श्लोक 7

यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः ।यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः

yāniyāni ca bhūtāni dattāni bhuvi mānavaiḥ / yamalokapathe tāni tiṣṭhantyeṣāṃ samīpataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ढोंगी व्यक्तिका अन्त्यजके समान परित्याग कर देना चाहिए । घरको वनके समान मानकर निर्वस्त्र और लज्जारहित जो साधु गधे अन्य पशुओंकी भाँति इस जगतूमें घूमते रहते हैं, क्या वे विरक्त होते हैं?

English

Hence, a son should perform Sraddha till his death. The dead man, moving about in his subtle body, will derive enjoyments thereby.

अध्याय २७३

श्लोक 8

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च ।ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति

vyañjanāni vicitrāṇi bhakṣyabhojyāni yāni ca / dadāti vidhinā putra prete tadu patiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

कदापि नहीं। यदि मिट्टी, भस्म तथा धूलका लेप करनेसे मनुष्य मुक्त हो सकता है तो क्या मिट्टी और भस्ममें ही नित्य रहनेवाला कुत्ता मुक्त नहीं हो

English

At the time of cremation in the funeral pyre if water libations are offered by the descendent, the dead man goes to Yama's abode in all pleasure.

अध्याय २७३

श्लोक 9

आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये ।तारयेत् पितरं घोरात् तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते

ātmā vai putranāmāsti putrastrātā yamālaye / tārayet pitaraṃ ghorāt tena puttraḥ pravakṣyate

हिन्दी अर्थ

जलका ही सेवन करते हैं, क्या इन्हींके समान वनमें

English

O bird, the dead man in his aerial form in the sky will be drinking the milk on the first, second and third day.

अध्याय २७३

श्लोक 10

अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि ।अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान् वै लभते हि सः

ato deyañca putreṇa śrāddhamājī vitāvadhi / ativāhastadā preto bhogān vai labhate hi saḥ

हिन्दी अर्थ

हो सकते हैं ? जन्मसे लेकर मृत्युपर्यनत गङ्गा आदि पवित्रतम नदियोंमें रहनेवाले मेढक या मछली आदि प्रमुख जलचर प्राणी योगी हो सकते हैं ? कबूतर, शिलाहार और चातक पक्षी कभी भी पृथ्वीका जल

English

Oh the fourth day, the bones should be collected by the son along with his nearest relatives. After that, he should give water-libation to the deceased.

अध्याय २७३

श्लोक 11

दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः ।दीयते प्रेतरूपो ऽसौ प्रीतो याति यमालये

dahyamānasya pretasya svajanairyo jalāñjaliḥ / dīyate pretarūpo 'sau prīto yāti yamālaye

हिन्दी अर्थ

नहीं पीते हैं, क्या उनका व्रती होना सम्भव है। अतः

English

The water-libation should be made in the first three- hour period, not later in the forenoon nor at midday nor in the afternoon nor during dawn or dusk.

अध्याय २७३

श्लोक 12

अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम् ।काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे

apakve mṛnmaye pātre dugdhaṃ dattaṃ dinatrayam / kāṣṭhatrayaṃ guṇairbaddhvā prītyai rātrau catuṣpathe

हिन्दी अर्थ

मानव दूसरेके धर्मको नहीं जानते हैं, किंतु वे दम्भके ये नित्यादिक कर्म लोकरञ्जनके कारक हैं। हे

English

The first water-libation should be performed by the son along with the members of the clan and kinsmen. It can be performed by the members of the same caste or even by those of other castes.

अध्याय २७३

श्लोक 13

प्रथमे ऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग ।आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः

prathame 'hni dvitīye ca tṛtīye ca tathā khaga / ākāśasthaṃ pibeddugdhaṃ preto vāyuvapurdharaḥ

हिन्दी अर्थ

वशीभूत हो जायँ तो अपना ही नाश करते हैं। ब्रतचर्यादिमें लगे हुए प्रयासरत कुछ लोगोंसे क्या बनेगा ? क्योंकि अज्ञानसे स्वयं अपने आत्मतत्त्वको ढके हुए लोग प्रचारक बनकर देश-देशान्तरमें

English

No brahmin should offer water libation to a Sudra. In that case, he will be violating the sacred code of conduct.

अध्याय २७३

श्लोक 14

चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके ।अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः

caturthe sañcayaḥ kāryaḥ caturthe?vāpi sāgnike / asthisañcayanaṃ kāryaṃ dadyādāpāñjaliṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

विचरण करते हैं। नाममात्रसे स्वयं संतुष्ट कर्मकाण्डमें लगे हुए मनुष्य तथा मन्त्रोच्चार एवं होमादिसे युक्त

English

At the death of a l§udra if a brahmin takes firewood to the funeral pyre or follows the corpse he becomes impure for three days.

अध्याय २७३

श्लोक 15

न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु ।याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन्

na pūrvāhne na madhyāhne nāparāhne na sandhiṣu / yāte prathamayāme tu dadyādāpajalāñjaṃlīn

हिन्दी अर्थ

खगेश्वर! मोक्षका कारण तो साक्षात् तत्त्वज्ञान है। हे खगेश्वर! षड्दर्शनरूपी महाकूपमें पशुके समान गिरे हुए मनुष्य पाशसे नियन्त्रित पशुकी भाँति परमार्थको नहीं जानते । वेद-शास्त्रादिके महासमुद्रमें

English

Atman as son Qfltf?! I

अध्याय २७३

श्लोक 16

पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः ।स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः

puttreṇa datte te sarve gotriṇo hitabāndhavāḥ / svajātyaiḥ parajātyaiśca deyo nadyāṃ jalāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

इधर-उधरसे अनुमान लगानेवाले इस षड्दर्शनरूपी तरंगसे ग्रस्त होकर कुतकी बन जाते हैं। जो वेद-

English

The son as the saviour of his father. Compare

अध्याय २७३

श्लोक 17

गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् ।निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत्

gantavyaṃ naiva vipreṇa dātuṃ śīghraṃ jalāñjalim / nivṛttāśca yadā nāryo lokācāraḥ sadābhavet

हिन्दी अर्थ

याज्ञिक यज्ञविस्तारके द्वारा भ्रमित हैं। मेरी आगम और पुराणका ज्ञाता परमार्थको नहीं जानता मायासे विमोहित मूढ़ लोग शरीरको सुखा देनेवाले है, उस कपटीका सब कथन कौवेका काँव-काँव ही एकभक्त तथा उपवासादि नियमोंसे अपने पुण्यरूप है। यह ज्ञान है, यह जाननेके योग्य है, ऐसी चिन्तासे अदृष्टकी कामना करते हैं। भलीभाँति बेचैन तथा परमार्थतत्त्वसे दूर प्राणी दिन-

English

After three days he should take bath in the river that joins the sea, perform hundred pranayamas and drink ghee in order to regain purity.

अध्याय २७३

श्लोक 18

पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम् ।अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

pañcatvañca gate śūdre yaḥ kāṣṭhaṃ nayate citām / anuvrajedyadā viprastrirātramaśucirbhavet

हिन्दी अर्थ

शरीरकी ताडना मात्रसे अज्ञानीजन क्या मुक्ति रात शास्त्रका अध्ययन करता है। वाक्य ही छन्द है प्राप्त कर सकते हैं क्या वामीको पीटनेसे महाविषधारी और उस छन्दसे गुम्फित काव्योंमें अलंकार सुशोभित सर्प मर सकता है? यह कदापि सम्भव नहीं है। होता है । इस चिन्तासे दुःखित मूर्ख व्यक्ति अत्यधिक जटाओके भार और मृगचर्मसे युक्त वेष धारण व्याकुल हो जाता है। उस परमतत्त्वका अन्य ही अर्थ

English

A Sudra can offer water-libation to the member of any caste; a Vaisya to the member of three castes. A Ksatriya to the member of two castes; but a brahmin to the member of his own caste.

अध्याय २७३

श्लोक 19

त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत् समुद्रगाम् ।प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति

trirātre ca tataḥ pūrṇe nadīṃ gacchet samudragām / prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati

हिन्दी अर्थ

करनेवाले दाम्भिक ज्ञानियोंकी भाँति इस संसारमें है; किंतु लोग उसका दूसरा अर्थ लगाकर दुःखित भ्रमण करते हैं और 'लोगोंको भ्रमित करते हैं। होते हैं। शास्त्रोंका सद्भाव कुछ और ही है; किंतु वे लौकिक सुखमें आसक्त “मैं ब्रह्मको जानता हूँ" ऐसा उसकी व्याख्या उससे भिन्न ही करते हैं। उपदेशादिसे कहनेवाले, कर्म तथा ब्रह्म--इन दोनोंसे भ्रष्ट, दम्भी रहित कुछ अहंकारी व्यक्ति उन्मनीभावकी बात

English

If they goto offer water-libation, the members of the clan should eschew the use of tooth-pick twigs for nine days, O son of Kasyapa.

अध्याय २७३

श्लोक 20

शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः ।गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम्

śūdro gacchati sarvatra vaiśyastriṣu dvayoḥ paraḥ / gacchati svīyavarṇeṣu dātuṃ prete jalāñjalim

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प भगवान् विष्णुद्वारा गरुडको दिये गये महत्त्वपूर्ण उपदेश ५९९

English

There must be sufficient water in the vessel to cover up the mustard seeds and the Durva grass should be strewn on the top. Those who took part in the cremation rites should chew mergosa leaves and take oil bath.

अध्याय २७३

श्लोक 21

दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम् ।त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

datte jalāñjalau paścādvidadhyāddantadhāvanam / tyajanti gotriṇaḥ sarve dināni nava kāśyapa

हिन्दी अर्थ

कहते हैं, किंतु स्वयं उसका अनुभव नहीं करते हैं। कोई सरोकार नहीं रह जाता है, वैसे ही तत्त्वको वे बेद-शास्त्रोंको पढ़ते हैं और परस्पर उसको जाननेवाले विद्वान्का शास्त्रसे कोई प्रयोजन नहीं जाननेका प्रयास करते हैं; किंतु जैसे कलछी रह जाता है। है विनतात्मज! वेदाध्ययनसे मुक्ति पाकका रसास्वाद नहीं कर पाती है, वैसे ही वे सम्भव नहीं है और न तो शास्त्रोंको पढ्नेसे वह

English

Members should cook food for the party, outside the house. They should not eat meals prepared inside the house. They should take food in earthen vessels, avoiding shallow vessels.

अध्याय २७३

श्लोक 22

जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः ।यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहे ऽपि वा ।विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः

jalāñjaliṃ tathā dātuṃ gacchanti dvijasattamāḥ / yatra sthāne mṛto yastu adhvanyapi gṛhe 'pi vā / viśleṣastu tataḥ sthānānna kvacidvihito budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

परमतत्त्वको नहीं जान पाते हैं। सिर पुष्पोंको ढोता है, प्राप्त हो सकती है, वह कैवल्य ज्ञानसे ही सुलभ है, परंतु उसकी सुगन्धका अनुभव नासिका ही करती किसी अन्य साधनसे नहीं। आश्रम उस मोक्षका है। बहुत-से लोग वेद-शास्त्र पढ़ते हैं; किंतु कारण नहीं हो सकता है। दर्शन भी उसको प्रासिके उनके भावको समझनेवाला दुर्लभ है। अपने ही कारण नहीं हैं। वैसे ही सभी कर्मोंको उसका

English

They should remember the virtue of the dead and recite Yama-Gatha.® They should realize that the auspicious and inauspicious is brought about by the actions alone.

अध्याय २७३

श्लोक 23

स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत् पृष्ठतो नवसञ्चयः ।आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः

strījanaścāgrato gacchet pṛṣṭhato navasañcayaḥ / ācamanaṃ vidhātavyaṃ pāṣāṇopari saṃsthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

भीतर विद्यमान उस परमतत्त्वको न पहचान कर कारण नहीं मानना चाहिए । उसका कारण ज्ञान है। मूर्ख प्राणी शास्त्रोंमें वैसे ही व्याकुल रहता है, जैसे मुक्ति देनेवाली गुरुकी एक वाणी है। अन्य सभी कछारमें आये हुए बकरी या भेंडके बच्चेको एक विद्याएँ विडम्बना करनेवाली हैं । हजार शास्त्रोंका गोप कुएँमें खोजता है। सांसारिक मोहको विनष्ट भार सिरपर होनेपर भी प्राणीको तो संजीवन

English

Even when he enters the new body the dead man is associated with the residual merits and demerits.

अध्याय २७३

श्लोक 24

यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् ।प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत्

yavāṃśca sarṣapān dūrvāḥ pūrṇapātre vilokayet / prāśayennimbapatrāṇi snehasnānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

करनेमें शब्दज्ञान समर्थ नहीं है; क्योंकि दीपककी देनेवाला वह परमतत्त्व अकेला ही है। सभी वार्तासे कभी अन्धकारको दूर नहीं किया जा प्रकारकी क्रियाओंसे रहित वह अद्वैत शिवतत्त्व सकता है । बुद्धिरहित व्यक्तिका पढ़ना वैसे ही है, कहा गया है। उसको गुरुके मुखसे प्राप्त करना जैसे अन्धेके हाथमें दर्पण हो। अतः प्रज्ञावान् चाहिए। वह करोड़ों आगम-शास्त्रोंका अध्ययन

English

After the ten days' rites are completed, the dead man's soul enters the new body. When the nava sraddhas to¬ gether with the sixteen others are performed, a new body is created for the soul.

अध्याय २७३

श्लोक 25

गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् ।भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत्

gotribhirna ca kartavyaṃ gṛhānnañca na bhojayet / bhuñjīta mṛnmaye pātre uttānañca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंके द्वारा अधीत शास्त्र तत्त्वज्ञानका लक्षण है। करनेसे मिलनेवाला नहीं है। यह ज्ञान है, यह जाननेके योग्य है, ऐसे विचारोंमें ज्ञान दो प्रकारका कहा जाता है। एक है फँसा हुआ मनुष्य सब कुछ जाननेकी इच्छा करता शास्त्रकथित ज्ञान और दूसरा है विवेकसे प्राप्त है, किंतु हजार दिव्य वर्षोतक पढ़नेपर भी वह हुआ ज्ञान। इसमें शब्द ही ब्रह्म है, ऐसा आगम-

English

The descendants help to shape a body for the soul, either with the gingelly seeds or the holy grass and put up the five jewels in the mouth for the body to grow.

अध्याय २७३

श्लोक 26

मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत् ।शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते

mṛtakasya guṇā grāhyā yamagāthāṃ samudgiret / śubhāśubhe ca dhyātavye pūrvakarmopasañcite

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंका अन्त नहीं समझ पाता है। शास्त्र तो शास्त्र कहते हैं। वह परमतत्त्व ही ब्रह्म है, ऐसा अनेक हैं, किंतु आयु बहुत ही कम है और उसमें विवेकी जन कहते हैं। कुछ लोग अद्वैतको प्राप्त भी करोड़ों विघ्न-बाधाएँ हैं । इसलिये जलमें मिले करनेकी इच्छा रखते हैं और कुछ लोग द्वैतको हुए क्षीरको जैसे हंस ग्रहण कर लेता है, वैसे ही चाहते हैं; किंतु वे सभी यह नहीं जानते हैं कि वह

English

But according to the custom prevalent in northern India, men precede women when the corpse is being taken to the cemetery while the process is reverie on return.

अध्याय २७३

श्लोक 27

लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते ।वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति

labdhenaiva ca dehena bhuṅkte sukṛtaduṣkṛte / vāyurūpo bhramatyeva vāyurūrdhvaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

उनके सार-तत्त्वको ग्रहण करना चाहिए परमतत्त्व समभाववाला है । वह द्वैताद्वैतसे रहित है। अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विष्नकोटयः। बन्धन और मोक्षके लिये इस संसारमें दो ही तस्मात् सारं विजानीयात् क्षीरं हंस इवाम्भसि॥ पद हैं। एक पद है “यह मेरा है' और दूसरा पद (४९।८४) है “यह मेरा नहीं है'। “यह मेरा है' इस ज्ञानसे वह

English

RV. X, 14.

अध्याय २७३

श्लोक 28

दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम् ।नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः

daśāhakarmakriyayā kuṭī niṣpādyate dhruvam / navakaiḥ ṣoḍaśaśrāddhaiḥ prayāti hi kuṭīṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

हे ताक्ष्य! वेद-शास्त्रोंका अभ्यास करके जो बँध जाता है और “यह मेरा नहीं है' इस ज्ञानसे बुद्धिमान् व्यक्ति उस परमतत्त्वका ज्ञान प्राप्त कर वह मुक्त हो जाता है-- लेता है, उसको उन सभीका परित्याग उसी प्रकार द्वे पदे बन्धमोक्षाय न ममेति ममेति च। करना चाहिए, जिस प्रकार एक धान्यार्थी पुरुष ममेति बध्यते जन्तुर्न ममेति प्रमुच्यते॥

English

He may be born among the cattle or among the stable. Wherever he is bom the sraddha reaches him.

अध्याय २७३

श्लोक 29

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् ।पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

tilairdarbhaiśca bhūmyāṃ vai kuṭī dhātumayī bhavet / pañca ratnāni vaktre tu yena jīvaḥ prarohati

हिन्दी अर्थ

धान ग्रहण कर लेता है और पुआलको फेंक देता (४९1 ९३) है। जैसे अमृतके पानसे संतृप्त प्राणीका भोजनसे जो कर्म इस जीवात्माको बन्धनमें नहीं ले.

English

Just as the arrow discharged by the archer reaches the goal, so the sraddha reaches the person for whom it is performed.

अध्याय २७३

श्लोक 30

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् ।आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत्

yadā puṣpaṃ pranaṣṭaṃ hi tadā garbhaṃ na dhārayet / ādarācca tato bhūmau tiladarbhānviniḥ kṣipet

हिन्दी अर्थ

जाता है, वही सत्कर्म है। जो प्राणीको मुक्ति प्रदान करनेमें समर्थवती है, वही विद्या है । इसके अतिरिक्त दूसरा कर्म तो परिश्रम करनेके लिये होता है और दूसरी विद्या कलानैपुण्यको प्रदर्शित

English

No Sraddha can propitiate the soul so long it does not enter the body. If the soul is not propitiated duly during the ten days (after it leaves the body) it will have to wander in the ether without food, agitated by hunger.

अध्याय २७३

श्लोक 31

पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते ।तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति

paśutve sthāvaratve ca yatra kvāpi sa jāyate / tatraiva janturutpannaḥ śrāddhaṃ tatropatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये होती है । जबतक प्राणियोंको कर्म अपनी ओर आकृष्ट करते हैं, जबतक उनमें सांसारिक वासना विद्यमान है और जबतक उनकी इन्द्रियोंमें चञ्चलता रहती है, तबतक उन्हें

English

The soul (of the deceased) stays in the water for three days, in the fire for three days and in the ether for three days. For one day, it stays in Indra's heaven.

अध्याय २७३

श्लोक 32

धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् ।यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति

dhanvinā lakṣyamuddiśya mukto bāṇastadāpnuyāt / yathā śrāddhaṃ yamuddiśya kṛtaṃ tasyopatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

परमतत्त्वका ज्ञान कहाँ हो सकता है-- तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा। . आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्॥ यावत् कर्माणि दीप्यन्ते यावत् संसारवासना ।

English

When the body has been burnt in fire, the descen- dent should offer water libation to the departed soul. The mourners should take bath and feed upon the cake or the rice- meal.

अध्याय २७३

श्लोक 33

यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम् ।क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः

yāvannotpādito dehastāvacchrāddhairna prīṇanam / kṣudhāvibhramamāpanno daśāhena ca tarpitaḥ

हिन्दी अर्थ

जबतक व्यक्तिमें शरीरका अभिमान है, जबतक उसमें ममता है, जबतक उस प्राणीमें प्रयत्रकी क्षमता रहती है, जबतक उसमें संकल्प तथा कल्पना करनेकी शक्ति है, जबतक उसके मनमें स्थिरता नहीं

English

They should perform the Navaka sraddha on odd days, viz., the first, third, fifth, seventh, ninth and the eleventh.

अध्याय २७३

श्लोक 34

पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः ।दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम् ।आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके

piṇḍadānaṃ na yasyābhūdākāśe bhramate tu saḥ / dinatrayaṃ vasaṃstoye agnāvapi dinatrayam / ākāśe vasate trīṇi dinamekantu vāsake

हिन्दी अर्थ

है, जबतक वह शास्त्र-चिन्तन नहीं करता है एवं जबतक उसपर गुरुकी दया नहीं होती है, तबतक उसको परमतत्त्व-कथा कहाँसे प्राप्त हो सकती है?

English

Whether at the threshold of the house or at the cremation ground or in a holy place or in a temple, wherever the first day's rites are performed, the concluding rites too should be performed there.

अध्याय २७३

श्लोक 35

दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः ।स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे

dagdhe dehe ca vahnau ca jalenaiva tu tarpitaḥ / snehasnānaṃ jalenaiva pūpakaiḥ kṛśarairgṛhe

हिन्दी अर्थ

होमादिक कृत्य एवं वेद-शास्त्र तथा आगमकी

English

The sraddha should be performed for ten days, pronouncing the name and gotra of the dead but without mantras. Whosoever performs the Sraddha should enter the house discording the clothes he wore at the Sraddha.

अध्याय २७३

श्लोक 36

प्रथमे ऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे ऽपि वा ।नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते

prathame 'hni tṛtīye ca pañcame saptame 'pi vā / navamaikādaśe caiva śrāddhaṃ navakamucyate

हिन्दी अर्थ

तत्त्वनिष्ठो भवेत् ताक्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः॥ धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च। तापत्रयादिसंतप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्॥

English

Whether of the same lineage or of a different clan, a man or a woman, whosoever performs the first day's rites shall perform the concluding rites on the tenth day as well.

अध्याय २७३

श्लोक 37

गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालये ऽपि वा ।यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत्

gṛhadvāre śmaśāne vā tīrthe devālaye 'pi vā / yatrādyo dīyate piṇḍastatra sarvān samāpayet

हिन्दी अर्थ

हे गरुड! उस तत्त्वज्ञका अन्तिम कृत्य सुनो, जिसके द्वारा ब्रह्मपद या निर्वाण नामवाला मोक्ष प्राप्त होता है, अब मैं उसे कहूँगा। अन्त समय आ जानेपर पुरुष भयरहित होकर

English

With the offering of ten pindas by the descendant the soul acquires a new body just as the foetus does in the ten months in the womb.

अध्याय २७३

श्लोक 38

एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत् सामान्यमुदाहृतम् ।चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते

ekādaśāhe yacchrāddhaṃ tat sāmānyamudāhṛtam / caturṇāmekavarṇānāṃ śuddhyarthaṃ snānamucyate

हिन्दी अर्थ

असंगरूपी शस्त्रसे देहादिकी आसक्तिको काट दे। घरसे संन्यासी बनकर निकला धीरवान् पुरुष पवित्र तीर्थमें जाकर उसके जलमे स्नान करे। तदनन्तर वहींपर एकान्त देशमें किसी स्वच्छ एवं

English

The rite of pinda and water-libation shall continue as long as there is impurity accruing from death. I'his is applicable to the members of all castes.

अध्याय २७३

श्लोक 39

कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ।दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम्

kṛtvā caikādaśāhañca punaḥ snātvā śucirbhavet / dadyādviprāya yaḥ śayyāṃ yathoktaṃ pretamokṣadām

हिन्दी अर्थ

शुद्ध भूमिमें विधिवत् आसन लगाकर बैठ जाय तथा एकाग्रचित्त होकर गायत्री आदि मन्त्रोंके द्वारा उस परम शुद्ध ब्रह्माक्षरका ध्यान करे। ब्रह्मके बीजमन्त्रको बिना भुलाये वह अपनी श्वासको

English

Cheeks, mouth and neck are formed on the third day. Heart, sides and stomach are formed on the fourth day.

अध्याय २७३

श्लोक 40

न भवेत् यदा स गोत्रो परो ऽपि विधिमाचरेत् ।भार्या वा पुरुषः कश्चित् तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः

na bhavet yadā sa gotro paro 'pi vidhimācaret / bhāryā vā puruṣaḥ kaścit tuṣṭaśca kurute striyaḥ

हिन्दी अर्थ

रोककर मनको वशमें करे। मनरूपी घोडेको बुद्धिरूपी सारथीद्वारा सांसारिक विषयोंसे उसका

English

Waist, back and anus are formed on the fifth day. Thighs are formed on the sixth and ankles are formed on the seventh.

अध्याय २७३

श्लोक 41

प्रथमे ऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम् ।अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत्

prathame 'hani yaḥ piṇḍo dīyate vidhipūrvakam / annādyena ca tenaiva sarvaśrāddhāni kārayet

हिन्दी अर्थ

कथा है, जबतक व्यक्ति उस परमार्थ-तत्त्वको नहीं नियन्त्रण करे। अन्य कर्मोसे मनको रोककर जान जाता है। है तार्क्ष्य! यदि व्यक्ति अपना मोक्ष बुद्धिके द्वारा शुभकर्ममें मनको लगाये।

English

The calves are formed on the eighth day, O lord. Feet are formed on the ninth and hunger on the tenth.

अध्याय २७३

श्लोक 42

अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः ।श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत्

amantraṃ kārayecchrāddhaṃ daśāhaṃ nāmagotrataḥ / śrāddhaṃ kṛtantu yairvastraistāni tyaktvā gṛhaṃ viśet

हिन्दी अर्थ

चाहता हो तो वह सभी अवस्थाओंमें प्रयत्नपूर्वक

English

The sixteen sraddhas to be performed on the eleventh day are in anticipation of the twelve monthly sraddhas, the eleventh day fraddha, the tripaksa, the six weekly iraddha and the two six monthly iraddhas, O bird.

अध्याय २७३

श्लोक 43

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् ।प्रथमे ऽहनि यः कुर्यात् स दशाहं समापयेत्

asagotraḥ sagotro vā yadi strī yadi vā pumān / prathame 'hani yaḥ kuryāt sa daśāhaṃ samāpayet

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म हूँ। मैं परम धाम हूँ। मैं ही ब्रह्म हूँ।

English

For all monthly sraddhas the tithi falling hn the day of death is the base. During the rikta days and tripaksa, tithi is not reckoned by scholars.

अध्याय २७३

श्लोक 44

जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम् ।वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत्

jīvasya daśabhiḥ piṇḍairdeho niṣpādyate dhruvam / vṛddhiśca daśabhirmāsairgarbhasthasya yathā bhavet

हिन्दी अर्थ

सहैव तत्त्वनिष्ठ होकर रहे। हैहिक, हैविक और परमपद मैं हूँ। इस प्रकारकी समीक्षा करके भौतिक--इन तीनों तापोंसे संतप्त प्राणीको धर्म आत्माको निष्कल आत्मामें प्रविष्ट करना चाहिए। और ज्ञान जिसका पुष्प है, स्वर्ग तथा मोक्ष “जो मनुष्य ' ॐ' इस एकाक्षर ब्रह्मका जप करता जिसका फल है, ऐसे मोक्षरूपी वृक्षको छायाका है, वह अपने शरीरका परित्याग कर परमपद प्राप्त

English

Since the eleventh day, a potful of com with water should be gifted to a worthy brahmana every day for a year.

अध्याय २७३

श्लोक 45

आशौचं यावदेतस्य तावत् पिण्डोदकक्रिया ।चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः

āśaucaṃ yāvadetasya tāvat piṇḍodakakriyā / caturṇāmapi varṇānāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रय करना चाहिए। अतः श्रीगुरुदेवके मुखसे करता है'--

English

The bones in human body number three hundred and sixty.

अध्याय २७३

श्लोक 46

यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत् ।चतुरस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च

yatra trirātramāśaucaṃ tatrādau trīn pradāpayet / caturastu dvitīye 'hni tṛtīye trīṃśtathaiva ca

हिन्दी अर्थ

प्राप्त ज्ञानके द्वारा आत्मतत्त्वको जानना चाहिए।

English

These bones are nurtured by gifting the water-pots. When the water-pot is gifted, the ghost obtains relief.

अध्याय २७३

श्लोक 47

पृथक् शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च ।एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थे ऽहनि कारयेत्

pṛthak śarāvayordadyādekāhaṃ kṣīramambu ca / ekoddiṣṭantu vai śrāddhaṃ caturthe 'hani kārayet

हिन्दी अर्थ

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्।

English

If a person dies in the forest or at an odd place, cremation may take place on any day but impurity will be counted from the day of death.

अध्याय २७३

श्लोक 48

प्रथमे ऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते ।चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीये ऽह्नि प्रजायते

prathame 'hani yaḥ piṇḍastena mūrdhā prajāyate / cakṣuḥ śrotrañca nāsā ca dvitīye 'hni prajāyate

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेसे जीव इस दुर्धर्ष संसारके बन्धनसे यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥

English

Three nights in three months, two fortnights in six months, the day before the year is complete, water-oblations should be made with the dead in view. By acting in this way the caste men obtain purity.

अध्याय २७३

श्लोक 49

गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीये ऽहनि जायते ।हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि

gaṇḍau vaktraṃ tathā grīvā tṛtīye 'hani jāyate / hṛdayaṃ kukṣirudaraṃ caturthe tadvadeva hi

हिन्दी अर्थ

सुखपूर्वक मुक्त हो जाता है'-

English

Since the eleventh day from the date of death, the pina should be given every day for a year after worshipping Vdeva.

अध्याय २७३

श्लोक 50

कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमे ऽहनि जायते ।षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः

kaṭipṛṣṭhaṃ gudañcāpi pañcame 'hani jāyate / ṣaṣṭhe ūrū ca vijñeye saptame gulphasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ ज्ञान-वैराग्यसे रहित अहंकारी प्राणी नहीं

English

As the rays of the sun cover the stars, so does the Piijicla cover the pitrs. Never one becomes a ghost, if the pina is given by the descendent.

अध्याय २७३

श्लोक 51

अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतो ऽण्डज ।पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा

aṣṭame divase prāpte jaṅghe ca bhavato 'ṇḍaja / pādau ca navame jñeyau daśame balavatkṣudhā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुद्वारा गरुडको दिये गये महत्त्वपूर्ण उपदेश

English

O foremost among birds, the deities extol the gift of a bed. Man's existence on the earth is not permanent. There Is no guarantee that after death the descendent wotild gift the bed.

अध्याय २७३

श्लोक 52

एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु ।सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः ।प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम्

ekādaśāhe yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu / siddhānnaṃ tasya dātavyaṃ kṛśarāḥ pūpakāḥ payaḥ / prakṣālya vipracaraṇāvarghyaṃ dhūpañca dīpakram

हिन्दी अर्थ

हे तार्क्ष्य! ज्ञान-वैराग्यसे युक्त यह सनातन

English

The relationship of ordinary kinsmen or even of father lasts as long as the man lives. After death seeing the gulf in between, love ceases to operate in a trice.

अध्याय २७३

श्लोक 53

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा ।त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश

dvādaśa pratimāsyāni śrāddhānyaikādaśe tathā / tripakṣañcāpi ṣaṇmāse dve śrāddhāni ca ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

जाते हैं वहाँ सुधीजन जाते हैं । उनके विषयमें मोक्ष-धर्म ऐसा ही है। इसको तुम्हें सुना भी दिया

English

"After my death who will be there to gift a bed of silk cloth.*' Thinking thus, he should gift things with his own hand while he is alive.

अध्याय २७३

श्लोक 54

प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् ।स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः

prati māsaṃ pradātavyaṃ mṛtāhe yā tithirbhavet / sa māsaḥ prathamo jñeya iti vedavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

मान-मोहसे रहित, आसक्ति-दोषसे परे, नित्य अध्यात्म-चिन्तनमें दत्तचित्त, सांसारिक समस्त कामनाओंसे रहित और सुख-दु:ख नामक द्वन्द्वसे मुक्त जो ज्ञानी पुरुष हैं, वे ही उस अव्ययपदको

English

They should be given ornaments for ears, neck, fingers and arms and vessels necessary for domestic use.

अध्याय २७३

श्लोक 55

शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने ।तदेव प्रथमं श्राद्धं तत् स्यादेकादशे ऽहनि

śavahaste ca yacchrāddhaṃ mṛtisthāne dvijāsane / tadeva prathamaṃ śrāddhaṃ tat syādekādaśe 'hani

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करते हैं-- निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामा: । द्वद्ैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥

English

With this prayer to lord Krsna the bed should be given to the Brahmin. The same procedure is prescribed even when the gift is made on the eleventh day.

अध्याय २७३

श्लोक 56

सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन् दिने नरः ।रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै

sā tithirmāsike śrāddhe mṛto yasmin dine naraḥ / riktayośca tripakṣe ca sā tithirnādriyeta vai

हिन्दी अर्थ

“जो व्यक्ति ज्ञानरूपी हृदमें राग-द्वेष नामवाले मलको दूर करनेवाले सत्यरूपी जलसे भरे हुए मानसतीर्थमें स्नान करता है, उसीको मोक्ष प्राप्त

English

Even if a kinsman makes this gift, the dead man wilt be happy in the other world, nourished by the articles of gift. O lord of birds, a special thing to be noted I mention now.

अध्याय २७३

श्लोक 57

पौर्णमास्यां मृतो यो ऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका ।चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका

paurṇamāsyāṃ mṛto yo 'sau caturthī tasya conakā / caturthyāntu mṛto yastu navamī tasya conakā

हिन्दी अर्थ

यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्॥

English

Compare: I

अध्याय २७३

श्लोक 58

नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी ।एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च

navamyāñca mṛto yaśca riktā tasya caturdaśī / etā riktāśca vijñeyā antyeṣṭau kuśalena ca

हिन्दी अर्थ

“प्रौढ् वैराग्यमें स्थित होकर अनन्यभावसे जो मनुष्य मेरा भजन करता है, वह पूर्ण दृष्टिवाला प्रसन्नात्मा व्यक्ति मोक्ष प्राप्त करता है '-- प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् ।

English

The wry-faced attendants of Yama will not torment him. He will never be oppressed by excessive heat or cold.

अध्याय २७३

श्लोक 59

एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत् प्रकीर्तितम् ।चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत्

ekādaśāhe yacchrāddhaṃ navakaṃ tat prakīrtitam / catuṣpathe tyajedannaṃ punaḥ snānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

पूर्णदृष्टि: प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्॥

English

The woman who performs nine or sixteen raddhas and the regfular monthly rites for the whole of year and also makes the gift of bed for her husband will have an everlasting welfare.

अध्याय २७३

श्लोक 60

एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम् ।दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे

ekādaśāhādārabhya ghaṭasyānnaṃ jalānvitam / dinedine ca dātavyamabdaṃ yāvaddvijottame

हिन्दी अर्थ

“घर छोड़कर मरनेकी अभिलाषासे जो तीर्थमें निवास करता है और मुक्ति-क्षेत्रमें मरता है, उसे मुक्ति प्राप्त होती है। अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, काञ्ची, अवन्तिका तथा द्वारका-ये सात

English

While alive she will be of some benefit to her hus¬ band*. Adhering strictly to truth, she will lift up her husband from hell.

अध्याय २७३

श्लोक 61

मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः ।तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम्

mānuṣasya śarīre tu vidyate hyasthisañcayaḥ / tatsaṃkhyaḥ sarvadeheṣu ṣaṣṭyadhikaśatatrayam

हिन्दी अर्थ

पुरियाँ मोक्षप्रदा हैं '-- त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः। मुक्तिक्षेत्रेषु प्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्॥ अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्जी अवन्तिका।

English

For favour of the dead woman, a golden doll, saffron powder, collyrium, clothes, ornaments or bed can be gifted in the following manner.

अध्याय २७३

श्लोक 62

उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि ।एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते

udakumbhena puṣṭāni tānyasthīni bhavanti hi / etasmāddīyate kumbhaḥ prītiḥ pretasya jāyate

हिन्दी अर्थ

पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः॥

English

Then the performer of rites wears a white cloth after the ceremonial bath and takes a handful of flowers. He stands in front of the brahmin repeating the following mantra:

अध्याय २७३

श्लोक 63

यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमे ऽपि वा ।यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात्

yasmin dine mṛto janturaṭavyāṃ viṣame 'pi vā / yadā tadā bhaveddāhaḥ sūtakaṃ mṛtavāsarāt

हिन्दी अर्थ

है। दूसरा प्राणी भी ज्ञान-वैराग्यपूर्वक इसको सुनकर मोक्ष प्राप्त करता है।

English

"This is the idol of the dead (woman) with all the necessary requisites and gems. O brahmin, this is gifted to you.

अध्याय २७३

श्लोक 64

तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् ।एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत्

tilapātraṃ tathānnādyaṃ gandhadhapādikañca yat / ekādaśāhe dātavyaṃ tena śūddho dvijo bhavet

हिन्दी अर्थ

' तत्त्वज्ञ मोक्ष प्राप्त करते हैं, धर्मनिष्ठ स्वर्ग जाते हैं। पापी नरकमें जाते हैं। पक्षी आदि इसी संसारमें अन्य योनियोंमें प्रविष्ट होकर घूमते रहते हैं'--

English

Final Delugt —When the universe » destroyed at the end of a kalpa.

अध्याय २७३

श्लोक 65

क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा ।शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके

kṣattriyo dvādaśāhe tu vaiśyaḥ pañcadaśe tathā / śuddhiḥ śūdrasya māsena mṛtake jātasūtake

हिन्दी अर्थ

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नरा: । पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः॥

English

Elsewhere, the Purapa extols the self-immolation of woman by ascending the pyre of her husband.

अध्याय २७३

श्लोक 66

मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासेन तु पक्षिणी ।अहः संवत्सरादर्ब्वाक् पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः ।अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात् सार्ववर्णिकी

māsatraye trirātraṃ syāt ṣaṇmāsena tu pakṣiṇī / ahaḥ saṃvatsarādarbvāk pūrṇe dattvodakaṃ śuciḥ / anenaivā nusāreṇa śuddhiḥ syāt sārvavarṇikī

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे महर्षियो! अपने प्रश्नके उत्तरके रूपमें भगवान्के मुखसे इस प्रकार सिद्धान्तको सुनकर प्रसन्न शरीरवाले गरुडने जगदीश्वरको प्रणाम किया और कहा--प्रभो! आपके इन

English

The gift of bed should be made to the preceptor or to a brahmin burdened with a big family. After accepting the bed the brahmin shall exclaim with pleasure—''Ha! who has given me this."

अध्याय २७३

श्लोक 67

एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम् ।विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत्

ekādaśāhaprabhṛti purataḥ prativatsaram / viśvedevāṃstu sampūjya piṇḍamekañca nirvapet

हिन्दी अर्थ

आह्वादकारी वचनोंसे मेरा बहुत बड़ा संदेह दूर हो गया। ऐसा कहकर उन्होंने भगवान् विष्णुसे जानेकी आज्ञा ली और वे कश्यपजीके आश्रममें चले गये। हे ब्राह्मणो! जिस प्रकार प्राणी मृत्युके बाद

English

Then after bowing to the brahmin and circum¬ ambulating him he should be allowed to go. Thus, O bird, the gifts are made to the brahmin.

अध्याय २७३

श्लोक 68

यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः ।एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित्

yathā tārāgaṇāḥ sarve cchādyante raviraśmibhiḥ / evaṃ pracchādyate sarvaṃ na preto bhavati kvacit

हिन्दी अर्थ

तत्काल दूसरी योनिमें चला जाता है अथवा जैसे वह विलम्बसे देहान्तरको प्राप्त करता है, इन दोनों बातोंमें परस्पर कोई विरोध नहीं है। है तात! जैसा मैंने भगवानूसे सुना है, वैसा ही मैंने आपको सुना

English

Gifts of cow, house, bed or virgin should not be made to many simultaneously. If gifts are divided among brahmins they bring about the downfall of the giver.

अध्याय २७३

श्लोक 69

शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः ।अनित्यं जीवनं य्समात् पश्चात् को नु प्रदास्यति

śayyādānaṃ praśaṃsanti sarvadaiva dvijottamāḥ / anityaṃ jīvanaṃ ysamāt paścāt ko nu pradāsyati

हिन्दी अर्थ

दिया है। लक्ष्मीपति भगवान् नारायणके इन वाक्योंको सुनकर मरीचपुत्र कश्यप भी बहुत प्रसन्न हुए। ब्रह्मासे इस महापुराणको सुनकर मैंने आप लोगोंको भी वही सुनाया है। इससे आप सभीका संदेह भी

English

O Tarksya, listen to the benefit that accrues to one who makes a gift thus. For a hundred divine years or more he is honoured in heaven.

अध्याय २७३

श्लोक 70

तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः ।मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात् स्नेहो निवर्तते

tāvadvandhuḥ pitā tāvadyāvajjīvati mānavaḥ / mṛte mṛta iti jñātvā kṣaṇāt sneho nivartate

हिन्दी अर्थ

दूर हो गया। गरुडके द्वारा कहा गया यह महापुराण बड़ा ही विचित्र है।

English

The sun's passage, north and south of the equator,

अध्याय २७३

श्लोक 71

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः ।जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत्

ātmaiva hyātmano bandhurevaṃ jñātvā muhurmuhuḥ / jīvannapīti sañcintya svīyaṃ hitamanustamaret

हिन्दी अर्थ

इस महापुराणको गरुडने हरिसे प्राप्त किया था। उसके बाद गरुडसे भृगुको प्राप्त हुआ। तदनन्तर भृगुसे वसिष्ठ, वसिष्ठसे वामदेव, वामदेवसे पराशरमुनि, पराशरमुनिसे व्यास और व्याससे मैंने इसे सुना है।

English

DvArakd or Kuiasthall near the extreme western promonotory was the capital of the country Anarta in the peninsula of Gujarat.

अध्याय २७३

श्लोक 72

मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम् ।एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत्

mṛtānāṃ kaḥ suto dadyāddvijeśayyāṃ satūlikām / evaṃ jānannidaṃ sarvaṃ svahastenaiva dāpayet

हिन्दी अर्थ

हे ऋषियो! मेरे द्वारा अब आप सबको परम गोपनीय यह वैष्णव पुराण सुनाया गया है। जो

English

Modern Kurukletra (Panipat).

अध्याय २७३

श्लोक 73

तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम् ।दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम् ।तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम्

tasmācchayyāṃ samāsādya sāradārumaryo dṛḍhām / dantādirucirāṃ ramyāṃ hemapaṭṭai ralaṅkṛtām / tasyāṃ saṃsthāpya haimañca hariṃ lakṣmyā samanvitam

हिन्दी अर्थ

धर्मकाण्ड--प्रेतकल्प

English

Modern Mount Abu in Rajasthan.

अध्याय २७३

श्लोक 74

घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत् ।विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः

ghṛtapūrṇañca kalaśaṃ parikalpayet / vijñeyo garuḍa prītyai sa nidrākalaśo budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

निती त त त काहानी ता क कप मनुष्य इस महापुराणको सुने या जो इसको पढे, उदार वाणीसे उन मुनियोंने सूतजीको बार-बार वह इस लोक और परलोक सभीमें सुख प्राप्त धन्य हैं, आप धन्य हैं-कहकर धन्यवाद दिया।

English

Sapin(ikarana should be done at the end of the year after death. Soaii should be performed for the purifica¬ tion of the corpse.

अध्याय २७३

श्लोक 75

ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम् ।दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम्

tāmbūlakuṅkumakṣodakarpūrāgurucandanam / dīpikopānahacchatracāmarāsanabhājanam

हिन्दी अर्थ

करता है। संयमनी पुरीमें जाते हुए प्रेतको जो दुःख प्राप्त होता है, उसका जैसा निरूपण इस महापुराणमें किया गया है। इसे सुननेसे जो पुण्य होता है, उसके कारण वह प्रेत मुक्त हो

English

For the purification of the mane's lineage fifty (?) should be added. Further action may be taken by adding more. For the sudra, the same is done at will.

अध्याय २७३

श्लोक 76

पार्श्वेषु स्थापयेच्छक्त्या सप्तधान्यानि चैवहि ।शयनस्थस्य भवति यच्चान्यदुपकारकम्

pārśveṣu sthāpayecchaktyā saptadhānyāni caivahi / śayanasthasya bhavati yaccānyadupakārakam

हिन्दी अर्थ

जाता है। इस महापुराणमें कहे गये कर्म-विपाकादिको सुननेसे मनुष्यको यहींपर वैराग्य प्राप्त हो जाता है । अत: जिस प्रकारसे हो सके प्राणीको इसे अवश्य सुनना चाहिए ।

English

Presently, sapinana should be done within the period of twelve days accompanied by sacrifice. Until it is done the ghost hovers round the fire. Hence, sapin(;lana with fire shall be done within twelve days.

अध्याय २७३

श्लोक 77

भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम् ।शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत्

bhṛṅgārakarakādarśaṃ pañcavarṇaṃ vitānakam / śayyāmevaṃvidhāṃ kṛtvā brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

हे जितेन्द्रिय ऋषियो! आप लोग मुनीश भगवान् श्रीकृष्णका भजन करें, जिनके मुखसे निकली हुई सुधासारकी धाराके मात्र एक वर्णरूपी सीकरको श्रुतिपूरकरूपी चिल्लूसे पीकर परमात्माके

English

Gaya raddha or amavasya sraddha should not be done in the middle of the year without sapindikarana.

अध्याय २७३

श्लोक 78

सपत्नीकाय सम्पूज्य स्वर्लोकसुखदायिनीम् ।वस्त्रैः सुशोभनैः पूज्य चैलकं परिधापयेत्

sapatnīkāya sampūjya svarlokasukhadāyinīm / vastraiḥ suśobhanaiḥ pūjya cailakaṃ paridhāpayet

हिन्दी अर्थ

साथ ऐक्य प्राप्त हो जाता है।

English

If there be many co-wives and if only one has a son, all of them shall be deemed to have a son, by that son alone.

अध्याय २७३

श्लोक 79

कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः ।गृहोपकरणैर्युक्तं गृहं धेन्वा समन्वितम्

karṇakaṇṭhāṅgulībāhubhūṣaṇaiścitrabhūṣaṇaiḥ / gṛhopakaraṇairyuktaṃ gṛhaṃ dhenvā samanvitam

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--इस प्रकार सूतके मुखसे निकली हुई समस्त शास्त्रोंके अर्थसे सुशोभित भगवान् विष्णुको वाणीका अमृत पान करके ऋषिगण परम संतुष्ट हुए। परस्पर उन लोगोंके

English

Asapinda son should not perform mane's rites in fire. If he does so, he will incur the sin of slaying his father.

अध्याय २७३

श्लोक 80

ततोर्ऽघः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः

tator'ghaḥ sampradātavyaḥ pañcaratnaphalākṣataiḥ

हिन्दी अर्थ

बीच सर्वार्थदर्शी सूतजी महाराजकी प्रशंसा होने लगी। शौनक आदि ऋषियोंको भी अत्यन्त प्रसन्नता हुई। सूतजीके द्वारा कही गयी पक्षिराज गरुडके संदेहोंको विनष्ट करनेवाली भगवान् विष्णुकी

English

If a woman discards her life, after the death of her husband, her sapindana should be done along with that of her husband.

अध्याय २७३

श्लोक 81

यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया ।शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि

yathā na kṛṣṇaśayanaṃ śūnyaṃ sāgarakanyayā / śayyā mamāpyaśūnyāstu tathā janmanijanmani

हिन्दी अर्थ

वाणीको सुनकर जितेन्द्रिय मुनिराज शौनकने मन- ही-मन अपनेको धन्य माना। उस समय अपनी

English

Whosoever may be the father's wife—vaiSya or ksatriya, the son is entitled to perform sapindana for her.

अध्याय २७३

श्लोक 82

दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत् ।तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः

dattvaivaṃ talpamamalaṃ kṣamāpya ca visarjayet / tathā caikādaśāhe tu vidhireṣa prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर यज्ञ समाप्त होनेपर उन्हें विदाई दी। “यह गरुडमहापुराण बड़ा ही पवित्र और पुण्यदायक है। यह सभी पापोंका विनाशक एवं सुननेवालोंकी समस्त कामनाओंका पूरक है।

English

If a brahmana has married a sudra, then the son should perform ekoddUt sraddha for her (but not sapindana).

अध्याय २७३

श्लोक 83

ददाति यो हि धर्मार्थे बान्धवो बान्धवे मृते ।विशेषमत्र पक्षे तु कथ्यमानं मया शृणु

dadāti yo hi dharmārthe bāndhavo bāndhave mṛte / viśeṣamatra pakṣe tu kathyamānaṃ mayā śṛṇu

हिन्दी अर्थ

इसका सहैव श्रवण करना चाहिए '-- पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्। शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वहैव हि॥

English

The sons bom in four castes should be united with their respective mothers by the sapindana rite.

अध्याय २७३

श्लोक 84

उपयुक्तञ्च तस्यासीत् यत् किञ्चित् स्वगृहे पुरा ।तस्य यद्गात्रसं लग्नं वस्त्रं भाजनवाहनम् ।यदभीष्टञ्च तस्यासीत् तत् सर्वं परिकल्पयेत्

upayuktañca tasyāsīt yat kiñcit svagṛhe purā / tasya yadgātrasaṃ lagnaṃ vastraṃ bhājanavāhanam / yadabhīṣṭañca tasyāsīt tat sarvaṃ parikalpayet

हिन्दी अर्थ

इस महापुराणको सुननेके बाद वाचकको शय्यादि सभी प्रकारके विधिवत् दान देनेका विधान है अन्यथा कथा सुननेका लाभ उन्हें नहीं प्राप्त होता। श्रोताको सर्वप्रथम इस महापुराणकी

English

The sapii>da of the mother should be done with the grandmother and of father with the grandfather. This is what I think, to be proper, O Tarksya.

अध्याय २७३

श्लोक 85

स्थापयेत् पुरुषं हैमं शय्योपरि शुभं बुधः ।पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता

sthāpayet puruṣaṃ haimaṃ śayyopari śubhaṃ budhaḥ / pūjayitvā pradātavyā mṛtaśayyā yathoditā

हिन्दी अर्थ

पूजा करनी चाहिए। उसके बाद वस्त्र, अलंकार, गौ तथा दक्षिणा आदिसे वाचककी ससम्मान पूजा करनी चाहिए। अधिक पुण्य-लाभके लिये अधिकाधिक अन्नदान, स्वर्णदान और भूमिदानसे

English

According to this Pur&na, for a woman, ascending the pyre of her husband was optional.

अध्याय २७३

श्लोक 86

पुरन्दरगृहे सर्वं सूर्यपुत्रालये तथा ।उपतिष्ठेत् सुखं जन्तोः शय्यादानप्रभावतः

purandaragṛhe sarvaṃ sūryaputrālaye tathā / upatiṣṭhet sukhaṃ jantoḥ śayyādānaprabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

वाचककी पूजा करनी चाहिए। “जो मनुष्य इस महापुराणको सुने या जैसे भी हो, वैसे ही उसका पाठ करे तो वह प्राणी यमराजकी भयंकर यातनाओंको तोड़कर निष्पाप होकर स्वर्गको प्राप्त करता है'--

English

anvaf(olya —a ir&ddha performed on the ninth day of the dark

अध्याय २७३

श्लोक 87

पीडयन्ति न तं याम्याः पुरुषा भीषणाननाः ।न घर्मेण न शीतेन बाध्यते स नरः क्वचित्

pīḍayanti na taṃ yāmyāḥ puruṣā bhīṣaṇānanāḥ / na gharmeṇa na śītena bādhyate sa naraḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If a woman dies sonless, the husband should per¬ form sapindana and she should be duly united with three mothers.

अध्याय २७३

श्लोक 88

शय्यादानप्रभावेण प्रेतो मुच्यते बन्धनात् ।अपिः पापसमायुक्तः स्वर्गलोकं स गच्छति

śayyādānaprabhāveṇa preto mucyate bandhanāt / apiḥ pāpasamāyuktaḥ svargalokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If a woman has neither son, nor husband, then her sapindana should be done by her brother or husband's brother or in their absence by a successor.

अध्याय २७३

श्लोक 89

विमानवरमारूढः सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः ।आभूतसंप्लवं यावत् तिष्ठेत् पातकवर्जितः

vimānavaramārūḍhaḥ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ / ābhūtasaṃplavaṃ yāvat tiṣṭhet pātakavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If the woman has neither husband nor son nor a clansman nor the husband's brother, then her brother should perform ekoddista.

अध्याय २७३

श्लोक 90

नवकं षोडशश्राद्धं शय्या सांवत्सरं तथा ।भर्तुर्या कुरुते नारी तस्याः श्रेयो ह्यनन्तकम्

navakaṃ ṣoḍaśaśrāddhaṃ śayyā sāṃvatsaraṃ tathā / bharturyā kurute nārī tasyāḥ śreyo hyanantakam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A wise man will do all this after the cremation has taken place but not otherwise. (If the man has died unknown and hence not cremated) the descendents should make an effigy of grass and burn the same in fire.

अध्याय २७३

श्लोक 91

उपकाराय सा भर्तुर्जीवन्ती न मृता तथा ।उद्धरेज्जीवमाना सा सती सत्यवती प्रियम्

upakārāya sā bharturjīvantī na mṛtā tathā / uddharejjīvamānā sā satī satyavatī priyam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If there be many sons, only the elder should per¬ form the obsequial rite. Navaka sraddha, sapindana, §odasa sraddhas should be done by one only.

अध्याय २७३

श्लोक 92

स्त्रिया दध्यन्नशयने हेमकुङ्कुममञ्जनम् ।वस्त्रभूषा तथा शय्या सर्वमेतद्धि दापयेत्

striyā dadhyannaśayane hemakuṅkumamañjanam / vastrabhūṣā tathā śayyā sarvametaddhi dāpayet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If divided the others too can perform the rites separately, each of the sons doing the same rite himself.

अध्याय २७३

श्लोक 93

उपकारकरं स्त्रीणां यद्भवोदिह किञ्चन ।भूषणं गात्रलग्नञ्च वस्तु भोग्यादिकञ्च यत्

upakārakaraṃ strīṇāṃ yadbhavodiha kiñcana / bhūṣaṇaṃ gātralagnañca vastu bhogyādikañca yat

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If the sixteen sraddhas are not performed for the deceased his ghosthood becomes permanent, even if hundreds of sraddhas are performed in his favour.

अध्याय २७३

श्लोक 94

तत् सर्वं मेलयित्वा तु स्वेस्वे स्थाने नियोजयेत् ।पूजयेल्लोकपालांश्च ग्रहान् देवीं विनायकम्

tat sarvaṃ melayitvā tu svesve sthāne niyojayet / pūjayellokapālāṃśca grahān devīṃ vināyakam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Fora sonless person, his brother, brother's son, sapinda, or disciple may do sapindana.

अध्याय २७३

श्लोक 95

ततः शुक्लाम्बरधरो गृहीतकुसुमाञ्जलिः ।इममुच्चारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतो बुधः

tataḥ śuklāmbaradharo gṛhītakusumāñjaliḥ / imamuccārayenmantraṃ viprasya purato budhaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For all sonless persons, the daughter can perform sapindana through rtvij or a purohita.

अध्याय २७३

श्लोक 96

प्रेतस्य प्रतिमा ह्येषा सर्वोपकरणैर्युता ।सर्वरत्नसमायुक्ता तव विप्रनिवेदिता

pretasya pratimā hyeṣā sarvopakaraṇairyutā / sarvaratnasamāyuktā tava vipraniveditā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If after the death of father, an eclipse takes place within a year, the sons should neither do parvana nor nandimukha.

अध्याय २७३

श्लोक 97

आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह ।तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु

ātmā śambhuḥ śivā gaurī śakraḥ suragaṇaiḥ saha / tasmācchayyāpradānena saiṣa ātmā prasīdatu

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Similarly, during great calamities within the year, Tirtha fraddha, or Gaya Sraddha or any other Iraddha for the manes should not be done at all.

अध्याय २७३

श्लोक 98

आचार्याय प्रदातव्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।गृहीते ब्राह्मणस्तत्र को ऽदादिति च कीर्तयेत्

ācāryāya pradātavyā brāhmaṇāya kuṭumbine / gṛhīte brāhmaṇastatra ko 'dāditi ca kīrtayet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

No pinla should be offered to the manes if* their sapindana has not taken place.

अध्याय २७३

श्लोक 99

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।विधिनानेन वै पक्षिन् दानमेकस्य दापयेत्

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya praṇipatya visarjayet / vidhinānena vai pakṣin dānamekasya dāpayet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

According to some, gifts for the Yajflapurusa and for the deities can be made even if the year is not complete.

अध्याय २७३

श्लोक 100

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ।विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि

bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ striyaḥ / vibhaktadakṣiṇā hyete dātāraṃ pātayanti hi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The manes of the deities are deities; the manes of the manes are sages; the manes of the sages are deities; father wins through them.

अध्याय २७३

श्लोक 101

एवं यो वितरेत् तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत् फलम् ।साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते

evaṃ yo vitaret tārkṣya śṛṇu tasya ca yat phalam / sāgraṃ varṣaśataṃ divyaṃ svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If the son performs the sraddha of his father within the year of his (father's) death he is absolved of the fruits of his sinful acts performed in several births previously.

अध्याय २७३

श्लोक 102

यत् पुण्यन्तु व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये ।द्वारकायान्तु यत् पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा

yat puṇyantu vyatīpāte kārtikyāmayanadvaye / dvārakāyāntu yat puṇyaṃ candrasūryagrahe tathā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If father obtains ghosthood, rites due to themanesare of no avail. If mother obtains ghosthood, the manes rites for the father do not cease to be.

अध्याय २७३

श्लोक 103

प्रयागे नैमिषे यच्च कुरुक्षेत्रे तर्थाबुदे ।गङ्गायां यमुनायाञ्च सिन्धुसागरसंगमे

prayāge naimiṣe yacca kurukṣetre tarthābude / gaṅgāyāṃ yamunāyāñca sindhusāgarasaṃgame

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

O bird, hear. I tell you the truth: For those dead persons whose pinda has not been united, no sraddha and no water-libation is fruitful even if offered a thousand times.

अध्याय २७३

श्लोक 104

तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकन्त्विदम् ।एतच्छय्याप्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम्

teṣu yaddīyate dānaṃ tasmādapyadhikantvidam / etacchayyāpradānasya nāpnoti ṣoḍaśīṃ kalām

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Even beyond the gifts given at those places is this one; those gifts do not equal a sixteenth part of this gift of a bed.

अध्याय २७३

श्लोक 105

यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत् फलम् ।कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः

yatrāsau jāyate prāṇī bhuṅkte tatraiva tat phalam / karmakṣaye kṣitau yāti mānuṣaḥ śubhadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Wherever that being is born, there he enjoys its fruit; when his karma is spent he comes to earth as a man of pleasing appearance,

अध्याय २७३

श्लोक 106

महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।पुनः स याति वैकुण्ठं मृतो ऽसौ नरपुङ्गवः

mahādhanī ca dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ / punaḥ sa yāti vaikuṇṭhaṃ mṛto 'sau narapuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

very wealthy, knowing dharma and skilled in all the scriptures; and when that best of men dies, he goes again to Vaikuntha.

अध्याय २७३

श्लोक 107

दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः ।अहो ऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते

divyaṃ vimānamāruhya apsarobhiḥ samāvṛtaḥ / aho 'sau havyakavyeṣu pitṛbhiḥ saha modate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Mounting a celestial car, surrounded by Apsaras, he rejoices with the ancestors in the offerings to gods and ancestors.

अध्याय २७३

श्लोक 108

अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा ।मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च

aṣṭakāsu kṛtaṃ śrāddhamamāvāsyādine tathā / maghāsu pitṛparvāṇi yāniyāni ca teṣu ca

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The shraddha performed on the Ashtaka days and on the new-moon day, under the Magha constellation, and on whatever days are sacred to the ancestors —

अध्याय २७३

श्लोक 109

शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि ।नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना

śṛṇu tārkṣya yathānyāyaṃ pretatve pitaro yadi / nopatiṣṭhanti śrāddhāni sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

hear, Tarkshya, as is proper: if the ancestors are in the state of ghosts, the shraddhas do not reach them without the sapindikarana rite.

अध्याय २७३

श्लोक 110

सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः ।आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम्

sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ pūrṇe varṣe na saṃśayaḥ / ādyantu śavaśuddhyarthaṃ kṛtvā caivākṣa ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The sapindikarana must be performed when the year is complete, without doubt; having first performed the sixteen rites for the purification of the corpse,

अध्याय २७३

श्लोक 111

पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत् ।वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि

pitṛpāṅktiviśurdhyaṃ śatārdhena? tu yojayet / vṛddhiṃ prāpyāgrataḥ kuryācchūdrasya svacchayaiva hi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

one should perform it for the purification of the line of ancestors; and on an occasion of prosperity one may perform it earlier; for a shudra, at his own discretion.

अध्याय २७३

श्लोक 112

साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम् ।न चासौ कुरुते यावत् प्रेत एव स वह्निमान् ।द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम्

sāmprataṃ sāgnike kāryaṃ dvādaśāhe sapiṇḍanam / na cāsau kurute yāvat preta eva sa vahnimān / dvādaśāhe tataḥ kāryaṃ sāgnikena sapiṇḍanam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Now, for one who keeps the sacred fires, the sapindana should be done on the twelfth day; until he does it he remains a ghost though a fire-keeper. So for the fire-keeper the sapindana should be done on the twelfth day.

अध्याय २७३

श्लोक 113

अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम् ।अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना

asthipokṣe gayāśrāddhaṃ śrāddhañcāparapakṣikam / abdamadhye na kurvīta sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The rite for the bones, the shraddha at Gaya and the shraddha of the dark fortnight should not be performed within the year without the sapindikarana.

अध्याय २७३

श्लोक 114

सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत् ।सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि

sapatnyo yadi bahvyaḥ syurekā putravatī bhavet / sarvāstāḥ putravatyaḥ syustenaikenātmajena hi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If there are many co-wives and one has a son, all of them become mothers of sons through that one son.

अध्याय २७३

श्लोक 115

नासपिण्डोग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् ।समाचाराद्भवेत् पापी पितृहा चापि जायते

nāsapiṇḍognimān putraḥ pitṛyajñaṃ samācaret / samācārādbhavet pāpī pitṛhā cāpi jāyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A son who keeps the fire should not perform the ancestral sacrifice without the sapindikarana; by doing so he becomes a sinner and even a slayer of his father.

अध्याय २७३

श्लोक 116

मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् ।भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम्

mṛte bhartari yā nārī prāṇāṃścaiva parityajet / bhartraiva hi samaṃ tasyāḥ prakurvīta sapiṇḍanam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The woman who gives up her life when her husband dies should have her sapindana performed together with her husband.

अध्याय २७३

श्लोक 117

अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा ।याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित् कुर्यात् पुत्रः सपिण्डनम्

asthānikāpi yā vyūḍhā vaiśyā vā kṣattriyāpi vā / yāḥ patnyo vai pituḥ kaścit kuryāt putraḥ sapiṇḍanam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For a wife married in any way — a vaishya or a kshatriya — whoever are the wives of the father, some son should perform the sapindana.

अध्याय २७३

श्लोक 118

विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः ।एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते

vipreṇaiva yadā śūdrā pariṇītā pramādataḥ / ekoddiṣṭantu tacchrāddha sā tu tenaiva yujyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

When a shudra woman has been married by a brahmin through negligence, the shraddha for her is the ekoddishta, and she is joined only with him.

अध्याय २७३

श्लोक 119

अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये ।ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा

anye tu daśa ye putrā jātā varṇa catuṣṭaye / te tāsutāsu yoktvayāḥ sapiṇḍīkaraṇe sadā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The other ten kinds of sons born in the four classes should always be joined with their respective mothers in the sapindikarana.

अध्याय २७३

श्लोक 120

अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम् ।पितुः पृथक् प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने

anvaṣṭakāsu yacchrāddha yacchrāddhaṃ vṛddhihetukam / pituḥ pṛthak pradāvyaṃ striyāḥ piṇḍaṃ sapiṇḍane

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

In the shraddha on the Anvashtaka days and in the shraddha for prosperity, the rice-ball for the father should be given separately, and for a woman in her sapindana.

अध्याय २७३

श्लोक 121

पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः ।सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम

pitāmahyā samaṃ mātuḥ pituḥ sahapitāmahaiḥ / sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryamiti tārkṣya mataṃ mama

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The mother should be united with the grandmother and the father with the grandfathers in the sapindikarana — this, Tarkshya, is my view.

अध्याय २७३

श्लोक 122

अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात् सपिण्डनम् ।मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत्

aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryāt sapiṇḍanam / mātrāditisṛbhiḥ sārdhamevaṃ dharmeṇa yojayet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

When a woman without sons dies, her husband should perform the sapindana, joining her with the three beginning with the mother according to dharma.

अध्याय २७३

श्लोक 123

पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम् ।कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः

putro nāsti na bhartā ca strīṇāṃ tārkṣya sapiṇḍanam / kārayedvṛddhisamaye bhrātṛdāyādadevaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If a woman has neither son nor husband, Tarkshya, her sapindana should be performed at a time of prosperity by her brother, an heir or her brother-in-law.

अध्याय २७३

श्लोक 124

पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः ।एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः

patiputravihīnānāṃ gotrī nāsti na devaraḥ / ekoddiṣṭena dātavyaṃ pareṇa saha bhrātṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For women without husband or son, and without any kinsman or brother-in-law, it should be given by the ekoddishta rite by someone else along with the brothers.

अध्याय २७३

श्लोक 125

अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत् सपिण्डनम् ।नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत् ततः

ajñānādvighnato vāpi na kṛtañcet sapiṇḍanam / navakaṃ ṣoḍaśaśrāddhamābdikaṃ kārayet tataḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If the sapindana has not been done through ignorance or some obstacle, then the nine, the sixteen shraddhas and the annual rite should be performed.

अध्याय २७३

श्लोक 126

अदाहे न च कर्तव्यं सदाहे कारयेद्बुधः ।दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना दाहयेच्छवम्

adāhe na ca kartavyaṃ sadāhe kārayedbudhaḥ / darbhaputtalakaṃ kṛtvā vahninā dāhayecchavam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Where there has been no cremation it should not be performed; the wise should have it done after cremation. Making an effigy of darbha grass, one should burn it with fire as the corpse.

अध्याय २७३

श्लोक 127

पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते ।अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते

pituḥ putreṇa kartavyaṃ na kurbvīta pitā sute / atisnehānna kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ sate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

It is to be done for the father by the son; the father should not do it for the son. Out of excessive affection one should not perform the sapindikarana for a son.

अध्याय २७३

श्लोक 128

बहवो ऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत् ।नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश

bahavo 'pi yadā putrā vidhimekaḥ samācaret / navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyanyāni ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Even when there are many sons, only one should perform the rite: the nine shraddhas, the sapindana and the other sixteen shraddhas

अध्याय २७३

श्लोक 129

एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि ।अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम्

ekenaiva tu kāryāṃṇi avibhaktadhaneṣvapi / antyeṣṭiṃ kurute hyeko munibhaiḥ samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

are to be done by one alone, even when the wealth is undivided; one alone performs the last rites, as the sages have declared.

अध्याय २७३

श्लोक 130

विभक्तैश्च पृथक् कार्या क्रिया सांवत्सरादिका ।एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम्

vibhaktaiśca pṛthak kāryā kriyā sāṃvatsarādikā / ekaikena ca kartavyā putreṇa ca svayaṃsvayam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

But when the sons have divided the property, the annual and other rites should be performed separately, each son doing it himself.

अध्याय २७३

श्लोक 131

यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश ।पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि

yasyaitāni na dattāni pretaśrāddhāni ṣoḍaśa / piśācatvaṃsthiraṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaśatairapi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For one for whom these sixteen shraddhas for the departed have not been given, the state of a pishacha is fixed, even if hundreds of shraddhas are performed.

अध्याय २७३

श्लोक 132

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा ।सपिण्डीकरणं कुर्यात् पुत्रहीने खगेश्वर

bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaḥ śiṣya eva vā / sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryāt putrahīne khageśvara

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A brother, a brother's son, a sapinda kinsman or a disciple should perform the sapindikarana for one who has no son, O lord of birds.

अध्याय २७३

श्लोक 133

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात् सपिण्डनम् ।ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा

sarveṣāṃ putrahīnānāṃ patrī kuryāt sapiṇḍanam / ṛtvijaṃ karāyedvātha purohitamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For all who have no sons the wife should perform the sapindana, or else have it done by an officiating priest or the family priest.

अध्याय २७३

श्लोक 134

मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत् ।पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च

mṛte pitaryabdamadhye hyuparāgo yadā bhavet / pārvaṇaṃ na sutaiḥ kāryaṃ śrāddhaṃ nāndīmukhaṃ na ca

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If an eclipse occurs within the year after the father's death, the sons should not perform the parvana shraddha, nor the nandimukha shraddha.

अध्याय २७३

श्लोक 135

तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम् ।अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु

tīrthaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhamanyacca paitṛkam / abdamadhye na kurvīta mahāguruvipattiṣu

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The tirtha shraddha, the Gaya shraddha and other ancestral shraddhas should not be performed within the year after the death of a great elder.

अध्याय २७३

श्लोक 136

यमके च गजच्छायामन्वादिषु युगादिषु ।पितृपिण्डो न दातव्यः सपिण्डीकरणं विना

yamake ca gajacchāyāmanvādiṣu yugādiṣu / pitṛpiṇḍo na dātavyaḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

On a Yamaka day, in the Gajacchaya, on the Manvadi and Yugadi days, the rice-ball for the ancestors should not be given without the sapindikarana.

अध्याय २७३

श्लोक 137

यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत् तथा ।अपूर्णे ऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न

yajñapuruṣasya yaddānaṃ devādīnāñca yat tathā / apūrṇe 'pyabdamadhyepi kartavyamiti ke ca na

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Some say that the gift to the Person of Sacrifice and to the gods and others should be made even within the incomplete year.

अध्याय २७३

श्लोक 138

पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम् ।कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः

pitṛbhyopi hi yaddattamarghapiṇḍavivarjitam / kartavyaṃ tacca vai sarvameṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

And whatever is given to the ancestors without the arghya and rice-ball should all be done; this alone is the prescribed rule.

अध्याय २७३

श्लोक 139

देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा ।ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै

devānāṃ pitaro devā pitṝṇāmṛṣayastathā / ṛṣīṇāṃ pitaro devāḥ pitā jayati tena vai

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The ancestors are gods to the gods, and the sages to the ancestors; the gods are ancestors to the sages — by this the father prevails.

अध्याय २७३

श्लोक 140

पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत् ।यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम्

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ yajñanatho vibhurbhavet / yajñanāthasya yaddattaṃ taddattaṃ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The Lord of Sacrifice is the master of ancestors, gods and men; what is given to the Lord of Sacrifice is given to all embodied beings.

अध्याय २७३

श्लोक 141

मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत् सुतः ।सप्तजन्मकृता धर्मात् हीयते नात्र संशयः

mṛte pitaryabdamadhye yaḥ śrāddhaṃ kārayet sutaḥ / saptajanmakṛtā dharmāt hīyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A son who has a shraddha performed within the year after his father's death loses the merit earned in seven births; there is no doubt.

अध्याय २७३

श्लोक 142

प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः

pretībhūtāstu pitaro luptapiṇḍodakakriyāḥ / bhramanti vāyunā sarve kṣuttṛḍbhyāṃ paripīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Ancestors who have become ghosts, their rice-ball and water rites neglected, all wander on the wind, tormented by hunger and thirst.

अध्याय २७३

श्लोक 143

पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया ।अथ मातुर्विपत्तिः स्यात् पितृकार्यं न लुप्यते

pitari pretatāpanne lupyate paitṛkī kriyā / atha māturvipattiḥ syāt pitṛkāryaṃ na lupyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

When the father has entered the state of a ghost, the ancestral rite lapses; but if the mother dies, the ancestral rite does not lapse.

अध्याय २७३

श्लोक 144

मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही ।सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु

mṛtā mātā pitā tiṣṭhejjīvantī ca pitāmahī / sapiṇḍanantu kartavyaṃ pitāmahyā sahaiva tu

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If the mother has died while the father lives and the paternal grandmother is still living, the sapindana should be performed together with the grandmother.

अध्याय २७३

श्लोक 145

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम ।न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि

satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ śrūyatāṃ vacanaṃ mama / na piṇḍo milito yeṣāṃ mṛtānāntu nṛṇāṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Truly, truly, and again truly, hear my word: for men who have died on earth and whose rice-ball has not been joined with the ancestors,

अध्याय २७३

श्लोक 146

उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा ।हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः

upatiṣṭhenna ve teṣāṃ putrairdattamanekadhā / hantakārastaduddeśe śrāddhaṃ naiva jalāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

whatever their sons give in many ways does not reach them — neither the hantakara offering in their name, nor the shraddha, nor the handful of water.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 273
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.