Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
289
अध्याय 289 / 317

Book 3 - Adhyaya 1

91 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ91 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८९

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे मोक्षोपायनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः इति श्रीगारुडे महापुराणे द्वितीयो धर्मकाण्डः समाप्तः श्रीगरुडमहापुराणम् श्रीगणेशायनमः ।श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः ।श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।श्रीवेदव्यासाय नमः ।श्रीहयग्रीवाय नमः ।अथ गारुडे ब्रह्मकाण्डस्तृतीय आरभ्यते ।ॐ मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः ।मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe mokṣopāyanirūpaṇaṃ nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe dvitīyo dharmakāṇḍaḥ samāptaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam śrīgaṇeśāyanamaḥ / śrīlakṣmīnṛsiṃhāya namaḥ / śrīdattātreyāya namaḥ / śrīvedavyāsāya namaḥ / śrīhayagrīvāya namaḥ / atha gāruḍe brahmakāṇḍastṛtīya ārabhyate / oṃ mallānāmaśanirnṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitibhṛtāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ / mṛtyurbhojapatervidhātṛvihita stattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ ca patiḥ sadaiva śuśubhe raṅge 'cyutaḥ sāgrajaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकाण्ड' भगवान् श्रीहरिकी महिमा तथा उनके सर्वेश्वरत्वका प्रतिपादन, श्रीहरिको श्रीमदभागवत, विष्णु तथा गरुड--ये तीन पुराण विशेष प्रिय हैं, इनका निरूपण तथा

English

The lord of Yadavas,* accompanied by his elder brother Balarama, looked splendid in the battle-field—the lord who was a thunderbolt to the enemy, the best and the noblest among men, cupid incarnate to the women, kith and kin of the cowherds, chastiser of the wicked kings, a loving child to his parents, Yama to the lord of Bhojas as ordained by fate, the transcendental soul for meditation on the part of Yogins.*

अध्याय २८९

श्लोक 2

नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे ।नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

namo nārāyaṇāyeti tasmai vai mūlarūpiṇe / namaskṛtya pravakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

हिन्दी अर्थ

गरुडपुराणका माहात्म्य प्राचीन समयकी बात है जगत्के नेत्रस्वरूप उन विराजमान हें । वे भगवान् वेदव्यासजीके शिष्य हैं परमब्रह्म श्रीहरिका स्तवन करते हुए सभी शास्त्रोंके और यतियोंके ईश्वर हैं। वे आपकी जिज्ञासाविषयक तत्त्वज्ञ शौनक आदि ब्रह्मवादी ऋषिगण नैमिष नामक सभी बातोंको जानते हैं। इसलिये उन्हींके पास

English

Salutation to lord Narayana, the source of the universe. After paying due homage to the lord, I shall narrate his story.

अध्याय २८९

श्लोक 3

शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः ।नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम्

śaunakādyā mahātmāno hyṛṣayo brahmavādinaḥ / naimiṣākhye mahāpuṇye tapastepurmahattaram

हिन्दी अर्थ

महापुण्य-्षेत्रमें उत्तम तपस्यामें संलग्न थे। वे सभी चलकर हमलोग पूछें । शौनक मुनिके ऐसा कहनेपर जितेन्द्रि, भूख-प्यासको जीत लेनेवाले, सत्यपरायण वे सभी उस पुण्य सिद्धाश्रममें गये । नैमिषारण्यवासी तथा संत थे। वे विशिष्ट भक्तिके साथ समस्त संसारको उन ऋषियोंने सुखपूर्वक आसनपर बैठे हुए ज्ञान प्रदान करनेवाले भगवान् विष्णुकी निरन्तर पूजा सूतजीसे पूछा--

English

The great sages, aunaka and others preached spirituality and practised penance in the holy region of Naimisa.*

अध्याय २८९

श्लोक 4

जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः ।यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम्

jitendriyā jitāhārāḥ saṃtaḥ satyaparāyaṇāḥ / yajantaḥ parayā bhaktyā viṣṇumādyaṃ jagadgurum

हिन्दी अर्थ

करते थे। वहाँ कोई यज्ञोंके द्वारा यज्ञपतिकी, कोई ऋषियोंने कहा--हे सुव्रत! किस उपायके ज्ञानके द्वारा ज्ञानात्मक परमब्रह्मकी और कुछ ऋषिगण द्वारा भगवान् विष्णुको प्रसन्न किया जा सकता परम भक्तिके द्वार नायणकी पूजामें लगे रहते थे। है? और कैसे इनकी पूजा करनी चाहिए? इसे एक बारकी बात है धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्ष- आप बतायें साथ ही यह भी बतलानेकी कृपा करें

English

Vrfpfndm pati —lord of tUc descendents of Vrsni, an ancestor of lord Kr$na.

अध्याय २८९

श्लोक 5

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः ।सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने

gṛṇantaḥ paramaṃ brahma jagaccakṣurmahaujasaḥ / sarvaśāstrārthatattvajñāstepurnaimiṣa kānane

हिन्दी अर्थ

इन चार पुरुषार्थांकी प्राप्तिका उपाय जाननेकी इच्छासे कि मुक्तिका साधनभूत तत्त्व क्या है? वे महात्मागण एक स्थानपर एकत्र हुए। ऊर्ध्वरेता इसपर सूतजी महाराजने कहा-हे ऋषिगणो! वे मुनिगण संख्यामें छब्बीस हजार थे एवं उनके भगवान् विष्णु, देवी लक्ष्मी, वायु, सरस्वती, शेषनाग, शिष्य-प्रशिष्योंकी संख्या तो बहुत अधिक थी। गुरुश्रेष्ठ कृष्णद्वैपायन व्यासजीको नमस्कार कर मैं

English

Lord >s called the greatest of Yogins (Yoglsvara).

अध्याय २८९

श्लोक 6

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् ।केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन्

yajñairyajñapatiṃ kecijjñānairjñānātmakaṃ param / kecitparamayā bhaktyā nārāyaṇamapūjayan

हिन्दी अर्थ

संसारपर अनुग्रह करनेवाले, वीतराग एवं मात्सर्यरहित अपनी बुद्धिके अनुसार वर्णन करता हूँ, आप लोग वे महातेजस्वी मुनि आपसमें विचार करने लगे कि उन श्रेष्ठ तत्त्वस्वरूप भगवान् हरिके विषयमें सुनें। इस संसारमें दुःखित प्राणियोंकी भगवान् हरिके ऋषियो! नारायणके समान न कोई है, न हुआ प्रति अचल भक्ति कैसे हो सकेगी? और कैसे है और न भविष्यमें ही कोई होगा इस सत्यवाक्यके

English

They had conquered their senses, regulated their diet, were devoted to truth. They worshipped Vi?nu, the primeval preceptor of the universe with supreme devotion.

अध्याय २८९

श्लोक 7

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः ।धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः

ekadā tu mahātmānaḥ samājaṃ cakruruttamāḥ / dharmārthakāmamokṣāṇāmupāyaṃ jñātumicchavaḥ

हिन्दी अर्थ

आधिहैविक, आधिभौतिक तथा आध्यात्मिक सम्पूर्ण द्वारा आप सभीके प्रयोजनको सिद्ध कर रहा हूँ। कर्मोंकी सिद्धि हो सकेगी? उन ऋषियोंकी इस शौनकजीने पूछा- है मुनिश्रेष्ठ! सर्वप्रथम भगवान् जिज्ञासाको जानकर महामुनि शौनकने हाथ जोड़ते विष्णुको क्यों नमस्कार करना चाहिए? है विद्वन्! हुए बड़े ही विनयपूर्वक उनसे कहा- है सुव्रत! यह आप बतानेकी कृपा करें।

English

Versed in the knowledge of sastras, invested with supreme glory they meditated on brahman—the eye of the universe and practised penance in the Naimisa region.

अध्याय २८९

श्लोक 8

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते

ṣadviṃśatisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām / teṣāṃ śiṣyapraśiṣyāṇāṃ saṃkhyā vaktuṃ na śaṅkyate

हिन्दी अर्थ

शौनकजीने कहा--हे ऋषियो! पौराणिकोंमें सूतजी बोले--हे शौनक! सभी वेदोंके द्वारा एकमात्र उत्तम सूतजी महाराज इस समय पवित्र सिद्धाश्रममें वेद्य-जानने योग्य वे हरि ही हैं, वेदादि शास्त्रों तथा -गरुडपुराणके कई संस्करणोंमें “पूर्व” और “उत्तर” केवल दो ही खण्ड दिये गये हैं। ' ब्रह्मकाण्ड' वेंकटेश्वर प्रेसद्वारा

English

Some worshipped the lord of sacrifices with sacrifices. Some worshipped the lord incarnate of knowledge through knowledge. Some worshipped him with supreme devotion.

अध्याय २८९

श्लोक 9

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः ।लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः

munayo bhāvitātmāno militāste mahojasaḥ / lokānugrahakartāro vītarāgā vimatsarāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित संस्करणमें ही उपलब्ध है। इसका संक्षिप्त सारांश यहाँ प्रस्तुत किया गया है।

English

Once upon a time, the sages held a council with a desire to ascertain the means of Dharma, Artha, Kama and Moksa.

अध्याय २८९

श्लोक 10

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी ।केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः

kathaṃ harau manuṣyāṇāṃ bhaktiravyabhicāriṇī / kena sidhyettu sakalaṃ karma trividhamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

इतिहास एवं पुराणोंमें उन्हींकी महिमा गायी गयी गरुडपुराणकी विशेषता कुछ अधिक ही है। है, इसलिये वे विष्णु सर्वप्रथम वन्दनीय हैं, वे। यह गरुडपुराण तीन अंशोंमें विभक्त है। इसके विष्णु ही सबमें ज्ञानरूपसे प्रकाशित हैं। इसलिये प्रथम अंशको कर्मकाण्ड, द्वितीय अंशको धर्मकाण्ड हरि प्रणामके योग्य हैं। वे सभीमें प्रधान हैं और और तृतीय अंशको ब्रह्मकाण्ड कहा जाता है। उन

English

The pure-souled sages of great lustre who were devoid of malice and attachment assembled there to devise ways for the welfare of the people.

अध्याय २८९

श्लोक 11

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः ।सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः

ityevaṃ praṣṭumātmānamudyatānprekṣya śaunakaḥ / sāṃja lirvākyamāha sma vinayāvanataḥ sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

सबसे बढ़कर हैं, इसलिये भी वे हरि सर्वप्रथम तीनों काण्डोंमें भी अन्तिम यह ब्रह्मकाण्ड श्रेष्ठ है। नमस्कार करने योग्य हैं। है विप्रो! इस तृतीयांश अर्थात् ब्रह्मकाण्डके श्रवणसे भगवान् विष्णुके समान न कोई देवता है और न जो पुण्य होता है उसे भागवत-श्रवणके समान पुण्य वायुके समान कोई गुरु। विष्णुपदीके समान कोई तीर्थ फलवाला कहा गया है इतना ही नहीं इस ब्रह्मखण्डके

English

How can we create the people's firm devotion for lord Hari? How could our threefold activity bear fruit for the welfare of the world?

अध्याय २८९

श्लोक 12

शौनक उवाच ।आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः ।स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः

śaunaka uvāca / āste siddhāśrame puṇye sūtaḥ paurāṇikottamaḥ / sa etadakhilaṃ vetti vyāsaśiṣyo yatīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है और विष्णुभक्तके समान कोई भक्त नहीं है। पारायणसे वेदपाठके समान फल प्राप्त होता है। इसमें कलियुगमें सभी पुराणोंमें तीन पुरण भगवान् हरिको संदेह नहीं है। है विप्रगणो! इसके पाठ करनेका जो फल प्रिय और मुख्य हैं। उनमें भी कलिकालमें मनुष्योंका कहा गया है वह केवल श्रवण करनेसे भी मिल जाता कल्याण करनेवाला श्रीमद्भागवत महापुराण मुख्य पुराण है। भगवान् हरिने ही व्यासरूपमें अवतरित होकर भागवत,

English

The sages were eager to put up such queries to Saunaka. He, the wise man, could very well guess their anxiety. With hands joined in reverence and head bent as a token of modesty he said in reply.

अध्याय २८९

श्लोक 13

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः ।अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः

tasmāttameva pṛcchāma ityevaṃ śaunako muniḥ / atha te ṛṣayo jagmuḥ puṇyaṃ siddhāśramaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसमें जिनसे सर्वप्रथम सृष्टि हुई है उन श्रीहरिका विष्णु, गरुड आदि पुराणोंकी रचना की है। विष्णु-धर्मका प्रतिपादन हुआ है, इसीलिये यह भागवत पुराण श्रेष्ठ प्रतिपादन करनेमें गरुडपुराणके समान कोई भी पुराण नहीं माना गया है। इस पुराणमें भगवान् विष्णुसे ही ब्रह्मा और है । जैसे देवोंमें जनार्दन श्रेष्ठ है, आयुधोंमें सुदर्शन श्रेष्ठ महेश आदिकी सृष्टि बतायी गयी है, है विप्र! इसी प्रकार है, यज्ञोंमें अश्वमेध श्रेष्ठ है, नदियोंमें गङ्गा श्रेष्ठ हैं, जलजोंमें

English

In the holy hermitage of the Siddhas* there abides Suta who is well versed in the Puranic lore. He, the best of

अध्याय २८९

श्लोक 14

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः ।ऋषय ऊचुः ।वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत

papracchuste sukhāsīnaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ / ṛṣaya ūcuḥ / vayaṃ tvatithayaḥ prāptāstvātitheyosi suvrata

हिन्दी अर्थ

इसमें अनेक प्रकारके अर्थोका तथा तत्त्वज्ञानका निरूपण कमल श्रेष्ठ है, वैसे ही पुराणोंमें यह गरुडपुराण हरिके हुआ है, इन्हीं सब विशेषताओंके कारण यह भागवत तत्त्वनिरूपणमें मुख्य कहा गया है। गरुडपुराणमें हरि ही श्रेष्ठतम पुराण माना गया है। इसी प्रकार विष्णुपुराण प्रतिपाद्य हैं, इसलिये हरि ही नमस्कार करने योग्य हैं तथा गरुडपुराणको श्रेष्ठ कहा गया है। कलियुगमें ये और हरि ही शरण्य हैं तथा वे हरि ही सब प्रकारसे सेवा

English

Siddhas: Some divine beings of great purity and holiness character¬ ized by eight super natural faculties (siddhis), viz. atimli, Ithimu, prapti, prakamya, mahimS, Isitva, Vas'itva and KSmavasiyitS.

अध्याय २८९

श्लोक 15

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि ।केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः

snānadānopacāreṇa pūjayitvā yathāvidhi / kena viṣṇuḥ prasannaḥ syātsa kathaṃ pūjyate naraiḥ

हिन्दी अर्थ

तीन पुराण मनुष्यके लिये प्रधान बताये गये हैं। उनमें भी करने योग्य हैं।' (अध्याय १)

English

Let us put our queries to him. Thus, iSaunaka, accompanied by the sages, went to the hermitage of the Siddhas.

अध्याय २८९

श्लोक 16

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् ।सूत उवाच ।शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम्

muktisādhanabhūtaṃ ca brūhi tattvavinirṇayam / sūta uvāca / śṛṇudhvamṛṣyaḥ sarve hariṃ tattvavinirṇayam

हिन्दी अर्थ

गरुडजीको श्रीकृष्णद्वारा भगवान् विष्णुकी महिमा बताना तथा प्रलयकालके अन्तमें योगनिद्रामें शयन कर रहे उन भगवान् विष्णुको सृष्टि-हेतु अनेक प्रकारकी स्तुति

English

Saunaka and the Naimisa-dwelling sages approach¬ ed Suta and put their queries to him when they found him in proper mood.

अध्याय २८९

श्लोक 17

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् ।द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति

natvā viṣṇuṃ śriyaṃ vāyuṃ bhāratīṃ śeṣasaṃjñakam / dvaipāyanaṃ guruṃ kṛṣṇaṃ pravakṣyāmi yathāmati

हिन्दी अर्थ

करते हुए जगाना सूतजीने पुनः कहा--हे शौनकजी ! एक बार ही अवतार ग्रहण करते हैं, अनेक रूपोंवाले इस गरुडजीने भगवान् विष्णु (कृष्ण)-से किस प्रकार दृश्य जगत्को वे एक रूप बनाकर प्रलयकालमें उन्होंने सृष्टिको रचना की इस विषयमें प्रश्‍न किया अपनेमें लीन करके शयन करते हैं। उनके गुण, रूप,

English

By what means and in what manner with sacred ablution, gifts, etc. shall lord Visnu be worshipped so that he may be gratified thereby.

अध्याय २८९

श्लोक 18

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्

nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / etena satyavākyena sarvārthānsādhayāmyaham

हिन्दी अर्थ

था, तब उन्होंने कहा था कि है सुव्रत! इस सृष्टिके अवयव तथा वैभवादि ऐश्वर्योमें भेदरूप दिखायी मूल कारण अव्यय विष्णु हैं और वे व्यापक तत्त्व पड़नेपर भी अभेदरूपमें उनका दर्शन करना चाहिए;

English

Please tell your conclusive answers to our query so that they may serve as the means of our final release.

अध्याय २८९

श्लोक 19

शौनक उवाच ।किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम ।कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत

śaunaka uvāca / kimarthaṃ namanaṃ viṣṇorgranthādau munisattama / kartavyaṃ brūhi me brahmankṛpayā mama suvrata

हिन्दी अर्थ

हैं, वे सर्वत्र व्याप्त रहते हैं। पूर्ण होनेके कारण वे क्योंकि भेदरूपमें दर्शन करनेपर शीघ्र ही अन्धकारके वे सर्वत्र व्याप्त रहते हैं। पूर्ण होनेके कारण वे क्योंकि भेदरूपमें दर्शन करनेपर शीघ्र ही अन्धकारके

English

Haying paid homage to lord Visnu, LaksmT, Vayu, Bbaratl, Sesa, the preceptor Vyasa and lord Krsna I shall answer your queries as far as I understand.

अध्याय २८९

श्लोक 20

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् ।अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि ।सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च

tataḥ śriyaṃ tato vāyuṃ bhāratīṃ ca tataḥ param / ante vyāsaṃ kimarthaṃ ca tvaṃ namaskṛtavānasi / sūtasūta mahābhāga brūhi kāraṇamatra ca

हिन्दी अर्थ

१-गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने॥ (१। ७१) २-गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः। अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः॥ (१। ७४)

English

You have paid homage to lord Visnu, Lakrni, Vayu, Bharat! and Vyasa. Why this order in paying homage? O Suta of blessed virtue, let us know the reason thereof.

अध्याय २८९

श्लोक 21

सूत उवाच ।आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे ।सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि

sūta uvāca / ādau vandyaḥ sarvavedaikavedyo vede śāstre setihāse purāṇe / sattāṃ prāyo viṣṇurevaika eva prakāśate 'to namya eko harirhi

हिन्दी अर्थ

काण्ड गरुडजीको श्रीकृष्णद्वारा भगवान् विष्णुकी महिमा बताना ६०५

English

Viu shall be worshipped at the outset—He who is knowable through the Vedas, Sastras and Purinas. He alone

अध्याय २८९

श्लोक 22

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः ।नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च

sarvatra mukhyastvadhikonyatopi sa eva namyo na ca śaṅkarādyāḥ / namanti ye 'vinayācchaṅkaraṃ tu vināyakaṃ caṇḍikāṃ reṇukāṃ ca

हिन्दी अर्थ

गर्तमें पतन हो जाता है। पाठ करता है वह द्विजोंमें उत्तम है। उसे वेदपाठी कहा जिस समय प्रलयकालीन समुद्रमें व्यापक गया है, इससे विपरीत भाव रखनेवाला वेदवादी भगवान् सभी जीवोंको अपने उदरमें प्रविष्ट कराकर कहलाता है। शयन करते हैं, ब्रह्मा तथा इन्द्र, मरुत् आदि श्रीकृष्णजीने गरुडजीको विष्णुतत्त्व बतलाते

English

O lord of birds, these deities should neither be worshipped nor saluted by brahmins and other castes desirous of salvation, for they are the source of trouble here and here¬ after. They can grant the worshipper the dark, inferior regions.

अध्याय २८९

श्लोक 23

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च ।सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति

tathā sūryaṃ bhairavaṃ mātāraśva tathā vāṇīṃ girijāṃ vai śriyaṃ ca / sarvepi te vaiṣṇavā naiva loke na tadbhaktā veti cāryā vadanti

हिन्दी अर्थ

देवोंको, मुक्तोंको तथा मुक्तिके लिये सचेष्ट जनोंको हुए पुनः कहा--हे महात्मन्! संसारमें अज्ञानी जीवद्वारा भी वे अपनेमें अवस्थित करके कल्पपर्यन्त स्थित सैकड़ों-करोड़ों महान्-से-महान् अपराध बनते रहते होते हैं, उस समय सर्ववेदात्मिका लक्ष्मी भक्तिसे हैं, पर वे हरि बड़े ही दयालु हैं, कृपालु हैं, उनका समन्वित हो भगवानूकी स्तुति करती हैं। उस तीन बार नाममात्र लेनेसे ही वे उन्हें क्षमा कर देते हैं--

English

O great sages, I shall tell you an important secret which you should keep close to the heart and not divulge to any other. O brahmins, you should worship the image of Vayu® and not the image of Brahma, Rudra, or other deity.

अध्याय २८९

श्लोक 24

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन ।पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च

na pārthikyānnamanaṃ kāryameva prīṇanti naitā devatāḥ pūjanena / pūjāṃ gṛhītvā devatāścaiva sarvāḥ kiñciddatvā phaladānena tāṃśca

हिन्दी अर्थ

समय विष्णु और लक्ष्मीको छोड़कर कुछ भी नहीं रहता। पर्यङ्करूपमें वे ही देवी हो जाती हैं एवं वासरूपसे लक्ष्मीके रूपमें भी विराजमान रहती हैं; वे देवी उस समय बहुत रूपोंमें सुशोभित होती हें ।

English

This shows the sectarian character of this K&Qa.

अध्याय २८९

श्लोक 25

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव ।निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये

saṃtarpya tuṣṭaiḥ svamanonu sārāttaiḥ kāritāṃ kāmyapūjāṃ tathaiva / nivedayitvā paradevatāyāṃ viṣṇau harau śrīpuruṣādivandye

हिन्दी अर्थ

हे शौनक! गरुडको पुन: उन परम देवकी महिमाको बताते हुए श्रीकृष्णने कहा--हे विष्णो! आप सभीमें उत्कृष्ट हैं, सभी देवोंमें उत्तम होनेके कारण आप उत्कृष्ट हैं, आपके समान अथवा आपसे अधिक बड़ा और

English

The stupid who bow to the images of Siva, Vayu and others set up by the hypocrites, the followers of Tamasa god Rudra® for the attainment of desire suffer eternally.

अध्याय २८९

श्लोक 26

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च ।अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र

ihāparatrāpi sukhetarāṇi dāsyanti paścādadharaṃ vai tamaśca / ato hyete naiva pūjyā na namyā mokṣecchubhirbrāhmaṇādyairdvijendra

हिन्दी अर्थ

कोई नहीं है। आप ही एकमात्र अद्वितीय ब्रह्म हैं। आपमें ही ब्रह्म शब्दका मुख्य प्रयोग है। अन्य ब्रह्मा,

English

If the best of brahmins have set up an image of Vayu, one should pay homage to the same. If with the remains of o.ffering made to Visnu, Vayu is worshipped, there is not in the least any fault.

अध्याय २८९

श्लोक 27

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः ।श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान्

tathaiva sarvāśramibhiśca nityaṃ mahāvipattāvapi vipravaryāḥ / śrīkāmya yā ye tu bhajanti nityaṃ śrībrahmarudredrayamādidevān

हिन्दी अर्थ

महापराधाः सन्ति लोके महात्मन् सहस्त्रशः शतशः कोटिशश्च। हरिश्च तान् क्षमते सर्वहैव

English

Those who do not worship, even in adversity, any god other than Visny arc the true devotees of the lord. Those whose minds are diverted to other gods are not the real devotees in any sense. You should not entertain any doubt in this respect.

अध्याय २८९

श्लोक 28

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् ।नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः

iheva bhuñjanti mahacca duḥ khaṃ mahāpadaḥ kuṣṭhabhagandarādīn / namanti ye 'vaiṣṇavānbrahmarudravāyu pratīkānnaiva te viṣṇubhaktāḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पान्तमें शयन कर रहे उन विष्णुको इस प्रकार स्तुति करते हुए जगाया गया वेदोंके द्वारा जानने योग्य यज्ञस्वरूप है गोविन्द! आप शीघ्र ही प्रसन्न हो जायँ और जगत्की रक्षा

English

vs. 36.17.

अध्याय २८९

श्लोक 29

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि ।वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव

abhiprāyaṃ tvatra vakṣye munīndrāḥ paraṃ gopyaṃ hṛdi dhāryaṃ hi taddhi / vāyoḥ pratīkaṃ pūjyameveha viprā na brahmarudrādipratīkameva

हिन्दी अर्थ

करें। है केशव! अब आप अपनी योगनिद्राका

English

Rudra. Rudraa, eleven in number, are the inferior manifestations of Siva who is the head of the group. Emanated from tlie fire ttf fury of Brahm& he is possessed of Tamogoffa.

अध्याय २८९

श्लोक 30

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय ।अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक्

pūjākāle devadevasya viṣṇorvāyoḥ pratīkaṃ yogyabhāge nidhāya / antargataṃ tasya vāyorhariṃ ca lakṣmīpatiṃ pūjayitvā hi samyak

हिन्दी अर्थ

रुद्रादिमें अमुख्य है। अनन्त गुणोंसे परिपूर्ण होनेके परित्याग कर उठें। है आनन्दस्वरूप! आप सृष्टि

English

There are a number of Puranas which preach respective dharmas to the four castes. Stupid people accept their verdict and feel jealous of one another.

अध्याय २८९

श्लोक 31

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ् निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् ।पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः

paścādvāyoḥ supratīkaṃ ca samyaṅ nirmālyaśeṣeṇa hareḥ samarcayet / pṛthakca sragdhūpavilepanādipūjāṃ prakurvanti ca ye vimūḍhaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण आप हरिको ही ब्रह्म कहा जाता है। गुण आदिकी पूर्णताके अभावसे अन्यको ब्रह्म नहीं कहा जा सकता। गुण और कालसे देशका आनन्त्य होता है, किंतु देश-कालमें गुण या कार्यसे आनन्त्य नहीं

English

The Puranas devoted to Visnu are called sattvikas. These should be preached to the people but not others which cause suffering.

अध्याय २८९

श्लोक 32

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति ।प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः

teṣāṃ duḥ khamiha loke paratra bhaviṣyate nātra vicāryamasti / prāyaścittaṃ svasti viprāḥ kathañcittatkurvantu smaraṇaṃ nāma viṣṇoḥ

हिन्दी अर्थ

होता। है विष्णो ! आपमें गुणोंकी अनन्तता है। आपको न मैं जानता हूँ न ब्रह्मा तथा रुद्रादि देव ही जानते हैं। इन्द्र, अग्नि, यम आदि देव आपके गुणोंको जाननेमें असमर्थ हैं। देवर्षि नारद आदि ऋषि, गन्धर्व आदि

English

In the Kali age, only three principal puranas are devoted to Vi§nu. Among these the Bhagavata Purana renders more good to the people.

अध्याय २८९

श्लोक 33

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् ।नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव

pāṣaṇḍarudrādikasaṃ pratiṣṭhitānharervāyoḥ śaṅkarasya pratīkān / namanti ye phalabuddhyā vibhūḍhāsteṣāṃ phalaṃ śāśvataṃ duḥ khameva

हिन्दी अर्थ

कोई भी आपको पूर्णरूपसे नहीं जानते; फिर सामान्य लोगोंकी तो बात ही क्या है? आपसे ही देवोंकी सृष्टि हुई है। आपकी ही शक्तिसे ब्रह्मा आदि सृष्टि करनेमें समर्थ होते है ब्राह्मणोंके द्वारा वेदादिके जितने अक्षरोंका

English

The Bhagavata Purana opens with the description of the origin of the universe, Visnu, Brahma, Rudra and others.

अध्याय २८९

श्लोक 34

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् ।नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः

vāyoḥ pratīkaṃ yadi vipravaryaiḥ pratiṣṭhitaṃ cennamanaṃ hi kāryam / naivedyaśeṣeṇa hareśca viṣṇoḥ pūjā kṛtā cenna hi doṣaleśaḥ

हिन्दी अर्थ

पाठ होता है, वे सभी आप हरिके नाम ही हैं, आपको वे अति प्रिय हैं। मेरे स्वामी भी आप हरि ही हैं, सभीके एकमात्र स्वामी आप ही हैं। वेदोमें आपकी स्तुतिका गान किया गया है, ऐसा जानकर जो वेदोंका

English

The wise declare knowledge to be manifold, consisting of various grades—high, low and middling. All that knowledge is found in the Bhagavata Purana. Hence, Bhagavata is the highest of all Puranas.

अध्याय २८९

श्लोक 35

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव ।एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः

gururhi mukhyo hanumajjanirmahānrāmāṅghribhakto hanumānsadaiva / evaṃ viditvā paramaṃ hariṃ ca putraṃ punarmukhyadevasya vāyoḥ

हिन्दी अर्थ

और प्रलय करनेमें समर्थ हैं। हे प्रभो! ब्रह्माको प्रादुर्भूत कर आप उन्हें सृष्टि करनेके लिये प्रेरित करें और रुद्रको सृष्टिके संहारके लिये प्रेरित करें। है हरे! है मुरारे!

English

The Visnu Purana comes next, then comes Garuda. The three are principal Puranas in the Kali age. Garuda contains some additional matter.

अध्याय २८९

श्लोक 36

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् ।ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव

namaskāro nānyathā vipravaryā ādhīyatāṃ hṛdi sarvai rahasyamam / ye vaiṣṇavā vaiṣṇa vadāsabhṛtyāḥ sarvepi te sarvadā viṣṇumeva

हिन्दी अर्थ

'कल्पादिका अन्त करनेके लिये आप उठेँ। है महात्मन्! यजुर्वेदके प्रिय ! है निदानमूर्त ! है साम तथा अथर्वप्रिय ! जो दुःखस्वरूप अन्धकार व्याप्त है उसे दूर करें। है देव! है मुरारे! आप पुराणमूर्ति हैं और स्तुतियाँ आपको

English

The Mah&purSas are classified into three categories—Vaisnava, Brahma and Saiva. The Purias glorifying Vinu are styled as Sattvika; those glorifying Brahma as Rajasa and those glorifying Agni and Siva as Tamasa. According to this description the eighteen MahapurAas can be classified into SSttvika, Rajasa and Tamasa as under.

अध्याय २८९

श्लोक 37

।नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि ।नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक् स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति

/ namanti ye vai pratipādayanti tathaiva puṇyāni ca sāttvikāni / namanti ye vāsudevaṃ hariṃ ca samyak svaśaktyā pratipādayanti

हिन्दी अर्थ

भक्तोंको दुःखी देखकर आप भी दुःखी हो जाते हैं।

English

The same as Acfirakada.

अध्याय २८९

श्लोक 38

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् ।ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः

pravṛttimārgeṇa na pūjayanti hyāpatkāle paradaivaṃ tadanyam / te vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsabhṛtyā anye ca sarve 'vaiṣṇavamātrakāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रिय हैं, इसलिये आप स्तुतिप्रिय कहलाते हैं। हे

English

The same as DharmakAnda.

अध्याय २८९

श्लोक 39

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति ।तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे

upakramairupasaṃhārasya liṅgairhariṃ guruṃ hyantareṇaiva yānti / tānevāhuḥ satpurāṇāni viprāḥ kalau yuge nābhyasūyanti sarve

हिन्दी अर्थ

हे नारायण! है वासुदेव! है कृष्ण! है अच्युत! विचित्रमूर्ते! आप कमला (लक्ष्मी)-के पति हैं, तथा है माधव! अब आप उठें है वैकुण्ठ! है दयामूर्ते! आप शीघ्र ही उठें, इस योगनिद्राका परित्याग कर

English

The same as MokakAda.

अध्याय २८९

श्लोक 40

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् ।अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि

yato hitānye pratipādayanti pravṛttidharmānsvasvavarṇānurūpān / ato hyasūyanti sadā vimūḍhāḥ kalau hi viprāḥ pracurā hi tepi

हिन्दी अर्थ

हे लक्ष्मीपते! आपको बार-बार नमस्कार है।

English

O brahmins, by listening to the third part of the Pura one obtains merit equal to that one obtains by reciting and understanding the same. Mere recitation awards one-tenth of the merit which accrues to the person who listens to and understands the same.

अध्याय २८९

श्लोक 41

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च ।न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः

na cāsti viṣṇoḥ sadṛśaṃ ca daivataṃ na cāsti vāyoḥ sadṛśo guruśca / na cāsti tīrthaṃ sadṛśaṃ viṣṇupadyāḥ na viṣṇubhaktena samosti bhaktaḥ

हिन्दी अर्थ

हे सरस्वतीके ईश! है रुद्रेश! है अम्बिकेश! हे

English

Among the Sattvika Puranas, Matsya and Kurma are inferior, Vayu is middling. Visnu and Bhagavata are superior.

अध्याय २८९

श्लोक 42

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः ।श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि

anyāni viṣṇoḥ pratipādakāni sarvāṇi te sāttvikānīti cāhuḥ / śrāvyāṇi tānyeva manuṣyaloke śrāvyāṇi nānyāni ca duḥ khadāni

हिन्दी अर्थ

संसारमें व्याप्त अन्धकारको दूरकर जगत्की रक्षा करें। “इस प्रकार स्तुति करनेपर अजन्मा विष्णु

English

Skanda, Padma, Vimana, Varaha, Agni and Bhavisya are Rajasa Puranas. Each of these contains sections on the Rajasa and Tamasa material.

अध्याय २८९

श्लोक 43

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि ।मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम्

kalau yuge sarva purāṇamadhye trīṇyeva mukhyāni haripriyāṇi / mukhyaṃ purāṇaṃ hi kalau nṛṇāṃ ca śreyaskaraṃ bhāgavataṃ purāṇam

हिन्दी अर्थ

चन्द्रेश! है शचीपते! आप ब्राह्मणों तथा गौओंके योगनिद्राका परित्याग कर शीघ्र ही जाग गये।

English

They are Rajasa, Rajas being prominent in them. Those seeking for release should not listen to these sections. Only the Sattvika part among these Puranas should be listened to—that provides merit equal to that of listening to Garuda.

अध्याय २८९

श्लोक 44

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् ।यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम्

pūrvaṃ hi sṛṣṭiḥ pratipādyate tra yato hyato bhāgavataṃ paraṃ smṛtam / yasminpurāṇe kathayanti sṛṣṭiṃ hyādau viṣṇorbrahmarudrādikānām

हिन्दी अर्थ

स्वामी हैं, आपका नाम शास्त्रप्रिय है। है हे ऋवेद और

English

Brahma, Brahmanda, Brahmavaivarta, Liiiga, Markandeya and Aditya are the Tamasa Puranas. Parts of these Puranas are sattvika and rajasa.

अध्याय २८९

श्लोक 45

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः ।तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम्

nānārthamevaṃ kathayanti vipra nīcoccarūpaṃ jñānamāhurmahāntaḥ / tenaiva siddhaṃ pravadanti sarvaṃ hyataḥ paraṃ bhāgavataṃ purāṇam

हिन्दी अर्थ

नारायणसे सृष्टिका प्रादुर्भाव तथा तत्त्वाभिमानी देवोंका प्राकट्य

English

They should not be listened to by the seekers of truth, for they are Tasa. O best of sages, there are Sattvika portions in them, listening to which accords merit equal to the merit of listening to Garuda (in part).

अध्याय २८९

श्लोक 46

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च ।त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति

tataḥ paraṃ viṣṇupurāṇamāhustataḥ paraṃ gāruḍasaṃjñakaṃ ca / trīṇyeva mukhyā ni kalau nṛṇāṃ tu tathā viśeṣo gāruḍe kiñcidasti

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--हे विनतासुत गरुड! दो रूप हैं, एक स्त्रीरूप है और दूसरा पुरुषरूप। योगनितद्रासे जागनेपर भगवान् विष्णुकी सृष्टि करनेकी है खगेन्द्र ! दोनों स्वरूप वीर्यवान् हैं; इनमें अभेदका

English

On the nomenclature of the Upapitrdpas, authorities differ. PE. designates the eighteen UpapurSpas as under:

अध्याय २८९

श्लोक 47

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् ।आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः

śṛṇudhvaṃ vai taṃ viśeṣaṃ ca viprāstryaṃśairyuktaṃ gāruḍākhyaṃ purāṇam / ādyāṃśaṃ vai karmakāṇḍaṃ vadanti dvitīyāṃśaṃ dharmakāṇḍaṃ tamāhuḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा हुई । यद्यपि इच्छाशक्ति उनमें सदा ही विद्यमान रहती है फिर भी उस समय उन्होंने उसी इच्छाशक्तिसे

English

Listening to these Puranas imparts merit equal to i of the merit accruing from listening to Garuda. Bhagavata is the best of all Puranas.

अध्याय २८९

श्लोक 48

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः ।तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः

tṛtīyāṃśaṃ brahmakāṇḍaṃ vadanti teṣāṃ madhye tvantimoyaṃ variṣṭhaḥ / tṛtīyāṃśaśravaṇātpuṇyamāhustulyaṃ puṇyaṃ bhāgavatasya viprāḥ

हिन्दी अर्थ

रूपके द्वारा प्रलयकालीन अन्धकारको नष्ट किया।

English

By reciting the Purana one gets merit equal to that one would get by reciting the Vedas. One who hears the Purana recited gets half of the merit one gets by hearing the Vedas. If one hears the Purana recited and understands what he hears gets tenfold the merit of the one who hears the Vedas and understands them.

अध्याय २८९

श्लोक 49

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति ।तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम्

tṛtīyāṃśe paṭhite vedatulyaṃ phalaṃ bhavennātra vicāryamasti / tṛtīyāṃśaśravaṇādeva viprāḥ phalaṃ proktaṃ paṭhatopyarthamevam

हिन्दी अर्थ

महाविष्णुके सभी अवतार पूर्ण कहे गये हैं। उनका परस्वरूप भी पूर्ण है और पूर्णसे ही पूर्ण उत्पन्न हुआ। विष्णुका परत्व और अपरत्व व्यक्तिमात्रसे है । देश और कालके सामर्थ्यसे परत्व

English

The wise declare that the praise of Vi§nu and the thousand appellations of the deity recorded in this Purana are

अध्याय २८९

श्लोक 50

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् ।ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः

tṛtīyāṃśaśravaṇādarthataśca puṇyaṃ cāhuḥ paṭhato vai daśāṃśam / tato varaṃ matsyapurāṇamāhustato varaṃ kūrmapūrāṇamāhuḥ

हिन्दी अर्थ

और अपरत्व नहीं है। उनका पूर्ण रूप है, उस पूर्णसे पूर्णका ही विस्तार होता है और अन्तमें उस रूपको ग्रहण करके पुनः पूर्ण ही बच जाता है। पृथ्वीके भारका रक्षण आदि जो कार्य है वह

English

In Bharatavarsa*, in the golden age [satyayuga) the daityas® are born in the brahmin families. They take some Verses out of the Bharata consisting of 6000 verses and replace them by new ones.

अध्याय २८९

श्लोक 51

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके ।तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः

tathaiva vai vāyupurāṇamāhustrīṇyeva cāhuḥ sāttvikānīti loke / tatrāpi kiñcidveditavyaṃ bhavecca purāṇaṣaṭke sattvarūpe munīndrāḥ

हिन्दी अर्थ

उनका लौकिक व्यवहार है। अपनी गुणमयी मायामें

English

The sage Vyasa (the author of this Purana) paid homage to Visnu and composed among the Puranas the Bhagavata Purana, at first, in the glorification of Lord Visnu. Thereafter he composed Garuda.

अध्याय २८९

श्लोक 52

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च ।विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः

sattvādhame mātsyakaurme tathāhurvāyu cāhuḥ sāttvikaṃ madhyamaṃ ca / viṣṇoḥ purāṇaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ sattvottamaṃ gāruḍaṃ cāhurāryāḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तन करना चाहिए।

English

GaruHa (1.54, 13>14) speaks of Bharata, son of Rsabha and Meiudevi. Bharata (derived from Bharata) is the southern Varfajambfldvi pa.

अध्याय २८९

श्लोक 53

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ ।एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च

skāndaṃ pādmaṃ vāmanaṃ vai varāhaṃ tathāgreyaṃ bhaviṣyaṃ parvasṛṣṭau / etānyāhū rājasānīti viprāstatraikadeśaḥ sāttvikastāmasaśca

हिन्दी अर्थ

देवी लक्ष्मी परमात्मासे कभी वियुक्त नहीं हैं, वे नित्य उनकी सेवामें अनुरक्त रहती हैं । नारायण नामसे प्रसिद्ध हरि यद्यपि पूर्ण स्वतन्त्र हैं किंतु लक्ष्मीके बिना वे अकेले कैसे रह सकते हैं।

English

The terms, Daityas, Danavas, Asuras denote peoples originally (AIHT, p -291) and refer to human beings. As the people deviated Irom tiie prescribed rules of conduct they were called by such appellations which denoted h ared, opprobrium and abuse.

अध्याय २८९

श्लोक 54

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा ।तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च

rajaḥ prācuryādrājasānīti ca huḥ śrāvyāṇi naitāni mumukṣubhiḥ sadā / teṣāṃ madhye sāttvikāṃśāśca saṃti teṣāṃ śrutergāruḍīyaṃ phalaṃ ca

हिन्दी अर्थ

मुकुन्द हरिके चरणारविन्दमें परम आदरसे शुश्रूषा करती हुईं वे लक्ष्मी सदा विराजमान रहती हैं। हरिके बिना देवी श्री भी किसी देश और कालमें पृथक् नहीं हैं। मायामें वे वीर्यवान् परमात्मा

English

This discus-weapon produced by Visvakarman was given to

अध्याय २८९

श्लोक 55

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च ।एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च

brahmāṇḍalaiṅgye brahmavaivartakaṃ vai mārkaṃṇḍeyaṃ brāhmamādityakaṃ ca / etānyā hustāmasānīti viprāstatraikadeśaḥ sāttviko rājasaśca

हिन्दी अर्थ

अपनी शक्तिका आधान करते हैं। पुरुष नामक विभु उन हरिने तीनों गुणोंकी सृष्टि की है।

English

On the efficacy of Aioamtdha (horse-sacrifice) see Manmmtti:

अध्याय २८९

श्लोक 56

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि ।तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या

śrāvyāṇi naitāni manuṣyaloke tattvecchubhistāmasānītyato hi / teṣu sthitāḥ sāttvikāṃśā munīndrāsteṣāṃ śrutirgāruḍaikāṅghritulyā

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने पुनः कहा--जिस प्रकार भगवान् हरिने प्रकृतिके तीन गुणोंकी सृष्टि की, उसी प्रकारसे

English

Next, among men, the sage Vyasa, the author of the Puranas should be worshipped. Being the devotee of Visnu he is entitled to worship.

अध्याय २८९

श्लोक 57

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च ।विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा

alpānyupapurāṇāni vadantyaṣṭādaśāni ca / viṣṇudharmotaraṃ caiva tantraṃ bhāgavataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् अपनी शक्तिका आधान करते हैं। वे लक्ष्मीने भी तीन रूप धारण किये, जिनका नाम वीर्यस्वरूपी भगवान् वासुदेव सभी देश तथा सभी है--श्री, भू और दुर्गा । इनमेंसे सत्त्वाभिमानी रूपको कालमें सर्वत्र विद्यमान रहते हैं। इसी कारण वे श्रीदेवी, रजोगुणाभिमानी रूपको भूदेवी और पुरुष ईश्वर कहलाते हैं। तमोऽभिमानी रूपको दुर्गादेवी कहा गया है। तीनों

English

Homage should be paid to Vyasa at the end while homage is rendered to Visiu at the beginning. Visnu is the principal deity in the Puranas and Vyasa the incarnation of speech—words and their meaning. Vyasa cannot be equated with Visnu.

अध्याय २८९

श्लोक 58

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च ।तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः

tattvasāraṃ nārasiṃhaṃ vāyuproktaṃ tathaiva ca / tathā haṃsapurāṇaṃ ca ṣaḍetāni munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

हे विनतापुत्र! अपनी मायामें प्रभु हरि स्वयं रूपोंमें अन्तर नहीं जानना चाहिए। है खगेश्वर! वीर्यका आधान करते हैं। वीर्यस्वरूप ही भगवान् गुणोंके सम्बन्धसे ही दुर्गा आदि तीन रूप हैं। इनमें वासुदेव हैं और सभी कालोंमें सभी अर्थसे युक्त हैं। अन्तर नहीं है। इनमें जो अन्तर मानते हैं, वे परम

English

O best of sages, out of regard for you, I shall tell you the reason thereof. In the Puranas dominated by Tamoguna, Vyasa is eulogized as a great sage.

अध्याय २८९

श्लोक 59

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः ।एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम्

sāttvikānyeva jānīdhvaṃ prāyaśo nātra saṃśayaḥ / eteṣāṃ śravaṇādeva gāruḍārdhaphalaṃ śrutam

हिन्दी अर्थ

इनके अचिन्त्यवीर्यं और चित्त्यवीर्यके भेदसे अन्धतमस् नरकमें जाते हैं साक्षात् परमात्मा पुरुष

English

Enticed by the knowledge of this factj the asuras and their followers who worship Vyasa at first in preference to Visnu enter the region of pitch darkness. Hence, Vya is worshipped at the end. This knowledge is the secret of secrets which should be kept close to the heart.

अध्याय २८९

श्लोक 60

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च ।यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च

bhaviṣyottaranāmānaṃ bṛhannāradameva ca / yamanāradasaṃvādaṃ laghunāradameva ca

हिन्दी अर्थ

नारायणसे सृष्टिका प्रादुर्भाव तथा तत्त्वाभिमानी देवोंका प्राकट्य

English

Viu and Vy are identical. The Sigrtis declare that Vyasa resembles Viwu in many respects.

अध्याय २८९

श्लोक 61

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च ।एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा

vināyakapurāṇaṃ ca bṛhadbrahmāṇḍameva ca / etāni rājasānyāhuḥ śravaṇādbhuktaruttamā

हिन्दी अर्थ

हरिने भी तीन रूप धारण किये, जो ब्रह्मा, विष्णु इन कर्मेन्द्रियों तथा ज्ञानेन्द्रियोंके रूपमें दस प्रकारका

English

The three—Vayu, etc., are declared to be worthy of worship.

अध्याय २८९

श्लोक 62

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः ।पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च

gāruḍātpādatulyaṃ ca phalaṃ cāhurmanīṣiṇaḥ / purāṇaṃ bhāgavataṃ śaivaṃ nandiproktaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

और महेश कहे गये हैं।

English

In lightening the burden of the earth, Hanuman the son of Maruti is the principal organ of Visnu.

अध्याय २८९

श्लोक 63

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च ।एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः

pāśupatyaṃ raiṇukaṃ ca bhairavaṃ ca tathaiva ca / etāni tāmasānyāhurharitattvārthavedinaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकोंकी वृद्धि (पालन) करनेके लिये स्वयं साक्षात् हरि सत्त्वगुणसे विष्णु नामवाले कहलाये सृष्टि करनेके लिये साक्षात् हरिने रजोगुणके आधिक्यसे ब्रह्मामें प्रवेश किया और संहार करनेके लिये वे

English

Bharat! (also called Sarasvatl), identical with speech, is the second organ. Sesa® is the third organ. The trio is not treated on equal terms with Visnu.

अध्याय २८९

श्लोक 64

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च ।सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम्

eteṣāṃ śravaṇādviprāgāruḍāṅghyardhmeva ca / sarveṣvapi purāṇeṣu śreṣṭhaṃ bhāgavataṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

हरि तमोगुणसे सम्पन्न होकर रुद्रमें प्रविष्ट हुए। वे अव्यय हरि त्रिगुणमें प्रविष्ट होकर जब सृष्टि- कार्योन्मुख होते हैं तो उनमें क्षोभ उत्पन्न होता है, फलस्वरूप तीनों गुणोंसे महत्तत्त्वका प्रादुर्भाव

English

They who are declared to be principal deities are worthy of worship. Vayu and the rest are secondary, hence they are not to be worshipped (on equal terms with Vi§Qu).

अध्याय २८९

श्लोक 65

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् ।अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम्

vedaistulya sama pāṭhe śravaṇe ca tadardhakam / arthataḥ śravaṇe cāsya puṇyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

होता है। पुनः उस महानूसे ब्रह्मा और वायुका प्राकट्य हुआ। यह महत्तत्त्व रज:प्रधान है। इस सृष्टिको गुणवैषम्य नामक सृष्टि जानना चाहिए।

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 66

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् ।अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः

vaktuḥ syāddviguṇaṃ puṇyaṃ vyākhyātuśca tathādhikam / anantavedaiḥsāmyamāhurmahāntaḥ bhārānmahattvādbhāratasyāpi viprāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारके विशिष्ट महत्तत्त्वमें लक्ष्मीके साथ स्वयं हरि प्रविष्ट हुए। है महाभाग! उसके बाद उन्होंने उस महत्तत्त्वको क्षुब्ध किया। क्षोभके फलस्वरूप उससे ज्ञान-द्रव्य-क्रियात्मक अहम् तत्त्व उत्पन्न हुआ।

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 67

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः

vedobhyosya tvarthataścādhikatvaṃ vadanti bai viṣṇurahasyavedinaḥ

हिन्दी अर्थ

इस अहंतत्त्वसे तत्त्वाभिमानी देव शेष उत्पन्न हुए तथा गरुड और हर उत्पन्न हुए। है खग! इस अहंतत्त्वमें साक्षात् हरि प्रविष्ट हुए। लक्ष्मीके साथ भगवान् हरिने स्वयं उस अहंतत्त्वको संक्षुब्ध

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 68

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च ।तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः

tatra śreṣṭhāṃ gītikāmāhurāryāstathaiva viṣṇornāmasāhasraka ca / tayostatra śravaṇādbhāratasya daśādhikaṃ phalamāhurmahāntaḥ

हिन्दी अर्थ

कहा जाता है वैकारिक अहंतत्त्वमें प्रविष्ट होकर हरिने उसे संक्षुब्ध किया । महत्तत्त्वसे एकादश इन्द्रियोके एकादश अभिमानी देवता प्रकट हुए। प्रथम मनके अभिमानी इन्द्र और कामदेव उत्पन्न हुए। अनन्तर

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 69

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् ।निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम्

daityāḥ sarva viprakuleṣu bhūtvā kṛte yuge bhārate ṣaṭsahasryām / niṣkāsya kāṃścinnavanirmitānāṃ niveśanaṃ tatra kurvanti nityam

हिन्दी अर्थ

अन्य इऱ्द्रियोंके अभिमानी देवोंका प्रादुर्भाव हुआ। इसी प्रकार अष्ट वसु आदिका भी प्राकट्य हुआ। द्रोण, प्राण, ध्रुव आदि ये आठ वसु देवता हैं। रुद्रोंकी संख्या दस जाननी चाहिए। मूल रुद्र भव

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 70

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् ।तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे

matvā hariṃ bhagavānvyāsarūpī cakre tadā bhāgavataṃ purāṇam / tathā samākhyāya ca vaiṣṇavaṃ tattataḥ paraṃ gāruḍākhyaṃ sa cakre

हिन्दी अर्थ

कहे जाते हैं। है पक्षिश्रेष्ठ! रैवन्तेय, भीम, वामदेव,

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 71

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् ।गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने

ato hi gāruḍaṃ mukhyaṃ purāṇaṃ śāstrasaṃmatam / gāruḍena samaṃ nāsti viṣṇudharmapradarśane

हिन्दी अर्थ

महान्-ये दस रुद्र कहे गये हैं। है पक्षीन्द्र! अब . आदित्योंको सुनें-उरुक्रम, शक्र, विवस्वान्, वरुण, पर्जन्य, अतिवाहु, सविता, अर्यमा, धाता, पूषा, त्वष्य तथा भग--ये बारह आदित्य हैं। प्रभव और अतिवह आदि

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 72

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् ।यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः

yathā surāṇāṃ pravaro janārdano yathāyudhānāṃ pravaraḥ sudarśanam / yathāśvamedhaḥ pravaraḥ kratūnāṃ chinneṣu bhakteṣu tathaiva rudraḥ

हिन्दी अर्थ

उनचास मरुद्गण कहे गये हैं। है खगेश्वर! विश्वेदेव दस हैं, उनके नाम इस प्रकार हैं-पुरूरवा, आर्द्रव, धुरि, लोचन, क्रतु, दक्ष, सत्य, वसु, काम तथा काल। इन्द्रियोंके अभिमानी देवोंके समान ही स्पर्श,

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 73

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः ।तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने

nadīṣu gaṅgā jalajeṣu padmamacchinnabhakteṣu tathaiva vāyuḥ / tathā purāṇeṣu ca gāruḍaṃ ca mukhyaṃ tadāhurharitattvadarśane

हिन्दी अर्थ

रूप, रस आदि तत्त्वोंके अभिमानी अपान, व्यान, उदान आदि वायुदेवोंकी उत्पत्ति हुई। ऐसे ही

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 74

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः ।अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः

gāruḍākhyapurāṇe tu pratipādyo hariḥ smṛtaḥ / ato harirnamaskāryo gamyo yogyo hariḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

किया। वैकारिक, तामस और तैजस-भेदसे अहम् च्यवनको महर्षि भृगु और उतथ्यको बृहस्पतिका

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 75

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् ।परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः

bhāgyātmakatvācchrīdevyā namanaṃ nadanu smṛtam / paro narottamo vā sa sādhakeśopi ca smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तीन प्रकारका है, उस अहमूके नियामक रुद्र भी तीन प्रकारके हुए। वैकारिक अहममें स्थित रुद्र वैकारिक कहे गये हैं । तामसमें स्थित रुद्र तामस कहे गये और तैजसमें स्थित रुद्र लोकमें तैजस

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 76

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः ।भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम्

ato namyo vāyurapi purāṇādau dvijottamāḥ / bhāratī vākyarūpatvānnamyā vāyoranantaram

हिन्दी अर्थ

कहे गये। तैजस अहंतत्त्वमें लक्ष्मीके साथ स्वयं हरिने प्रविष्ट होकर उसे संक्षुब्ध किया। इससे वह दस प्रकारका हुआ जो श्रोत्र, चक्षु, स्पर्श, रसना और

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 77

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् ।नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा

upasādhako naraḥ prokto yatotastadanantaram / namya ityacyate sadbhistāratamyena sarvadā

हिन्दी अर्थ

पुत्र कहा गया है। रैवत, चाक्षुष, स्वारोचिष, उत्तम, ब्रह्मसावर्णि, रुद्रसावर्णि, देवसावर्णि, दक्षसावर्णि तथा धर्मसावर्णि इत्यादि मनु कहे गये हैं। ऐसे ही पितरोंके सात गण भी प्रादुर्भूत हुए और इनसे

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 78

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः ।शौनक उवाच ।व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः

ato vyāsaṃ namaskuryādgranthakartṛtvahetutaḥ / śaunaka uvāca / vyāsasya namanaṃ hyante kathaṃ kāryaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वरुण आदिको पल्नीरूपमें गङ्गादिका आविर्भाव हुआ। इस प्रकार परमात्मा श्रीहरिंसे सभी देवोंका प्रादुर्भाव हुआ और वे नारायण लक्ष्मीके साथ उनमें प्रविष्ट हुए। (अध्याय ३-५

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 79

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत ।सूत उवाच ।विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि

ante ca vandane tasya kāraṇaṃ brūhi suvrata / sūta uvāca / viṣṇoranantaraṃ vyāsanamanaṃ mukhyameva hi

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--हे खगेश्वर! अपने-अपने सेवक हैं और आपके चरणारविन्दोंका सांनिध्य

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 80

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः ।व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः

harireva yato vyāso vācyacakrasvarūpakaḥ / vyāso naiva samatvena prokto bhagavato hareḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वमें स्थित उन-उन तत्त्वोंके अभिमानी देवताओंने नारायण हरिकी अनेक प्रकारसे पृथक्-पृथक्

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 81

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः ।व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः

tatrāpi kāraṇaṃ vakṣye sādareṇa munīśvarāḥ / vyāsastu kaścana ṛṣiḥ purāṇe tāmase smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वप्रथम श्री (देवी लक्ष्मी)-ने स्तुति प्रारम्भ की, उस समय उन्होंने मनमें सोचा कि प्रभुके तो एक-एक करके अनन्त गुण हैं । उन गुणोंकी स्तुति करनेमें मेरी कहाँ शक्ति है! ऐसा विचार

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 82

इति ज्ञाना वलंबेन दैत्या दैत्यानुगैः समाः ।प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः

iti jñānā valaṃbena daityā daityānugaiḥ samāḥ / praviśanti hyandhatama iti tvante namaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कर वे देवी लज्जासे अवनत होकर इस प्रकार

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 83

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः ।पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि

yadidaṃ paramaṃ gopyaṃ hṛdi dhāryaṃ na saṃśayaḥ / parāṇāṃ namyamevoktaṃ pratipādyaṃ yatotra hi

हिन्दी अर्थ

श्रीने कहा--हे नाथ ! मैं आपके चरणारविन्दोंपर नतमस्तक हूँ। आपके चरणोंके अलावा अन्य मैं कुछ भी नहीं जानती। है देवदेव ! है ईश्वर! आपमें अनन्त गुण विद्यमान हैं। है दामोदर! है योगेन्द्र !

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 84

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते ।वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः

samāsavyāsabhāvāddhi parāṇāṃ tatpratīyate / vāstavaṃ taṃ na jānīyurupajīvyo yato hariḥ

हिन्दी अर्थ

आप अपने शरीरमें स्थान देकर मेरी रक्षा करें। स्तुति करनेके लिये मेरै लिये आपसे अधिक और कोई प्रिय नहीं है।

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 85

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः ।उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः

harirvyāsastveka eva vyāsastu harivatsmṛtaḥ / upajīvyatadīśatve tayoreva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--हे लक्ष्मीपते! है जगदाधार- स्वरूप विश्वमूर्ते! कहाँ आप ज्ञानके महासागर और कहाँ मैं अज्ञानी! आपमें असीम शक्ति है मैं अल्पज्ञ हुँ और मेरी शक्ति भी अल्प है । है प्रभो!

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 86

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् ।त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः

īśakoṭipraviṣṭatvācchriyaḥ svāmitvamīritam / trayāṇāmupajīvyatvātsevyatvātsvāmitā smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

हे मुरारे! आप सहैव मुझको अहंकार और ममताके भावसे दूर ही रखें। है रमेश! मेरी इन्द्रियाँ सदा

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 87

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता ।भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः

vāyvādīnāṃ trayāṇāṃ ca sevyatvātsevyatā smṛtā / bhūbhāraharaṇe viṣṇoḥ pradhānāṅgaṃ hi mārutiḥ

हिन्दी अर्थ

परम दुर्लभ है। है रमेश! है नाथ! लोकमें जो आपको भक्तिसे विमुख हैं, जो पापकर्म करनेवाले हें तथा जो अत्यन्त दुःखी हैं ऐसे प्राणियोंपर अनुग्रह करनेके लिये ही आपका अवतरण होता

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 88

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता ।तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः

vākyarūpā bhāratī tu dvitīyāṅgaṃ hi sā smṛtā / tṛtīyāṅga hareḥ śeṣo na namyāḥ sāmyato hareḥ

हिन्दी अर्थ

है। है वासुदेव! आप अपने अवतारोंके द्वारा गौ, ब्राह्मण और देवताओं आदिके क्षेम तथा कल्याणके लिये नाना प्रकारकी लीलाएँ किया करते हैं आपके अवतारका अन्य दूसरा प्रयोजन नहीं

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 89

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः ।अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः

pratipādyā mukhyatayā namyā eva samīritāḥ / avāntarāśca vāyvādyā na namyāstena te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

है। है पुण्यश्रेष्ठ! आपके जो चरितामृत हैं उनका गुणानुवाद करनेसे मेरा मन तृप्त नहीं होता, इसलिये है मुकुन्द! एक अविचल भक्तिवाले भक्तके समान मुझे भक्ति प्रदान करें ताकि मेरा

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 90

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः ।वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः

bhīṣmadroṇādināmāni bhīmādiṣveva mukhyataḥ / vācakāni yato nityaṃ tannamyāste munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

मन आपके पादारविन्दमें लगा रहे।

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

अध्याय २८९

श्लोक 91

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि ।एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

parāṇāmeva namyatvaṃ pratipādyatvameva hi / etatsarvaṃ mayākhyātaṃ kimanyacchrotumicchatha

हिन्दी अर्थ

हे प्रभो! मेरी निद्रा आपकी वन्दनारूप बन जाय, मेरा सम्पूर्ण आचरण आपकी प्रदक्षिणा हो जाय और मेरा व्यबहार आपकी स्तुति बन जाय, ऐसा समझकर मैं आपके चरणोंमें स्वयंको समर्पित

English

Among Bhima® and others Bhi§ma* and Drona* are the principal. The noblest of men they are worthy of worship. Thus I have told you about the relative status of the gods who are more or less worthy of worship. What else do you wish to hear.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 289
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.