Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
288
अध्याय 288 / 317

Book 2 - Adhyaya 49

136 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ136 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८८

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मनुष्यस्य सुखदुः खप्रापकधर्माधर्मनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४९ गरुड उवाच ।श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः ।अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde manuṣyasya sukhaduḥ khaprāpakadharmādharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 garuḍa uvāca / śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ / adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

O ocean of mercy! I have heard that this world of creatures is born out of ignorance. Now, I wish to hear the infallible method of Final Release.

अध्याय २८८

श्लोक 2

भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल ।असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे

bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala / asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

O God, O deity of deities, O lover of refugees in this insignificant world filled with the filth of sorrows!

अध्याय २८८

श्लोक 3

नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः ।जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते

nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ / jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

There are creatures staying in many bodies, being born and dying. There is no end to this process.

अध्याय २८८

श्लोक 4

सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् ।केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो

sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit / kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Hear, O bird, I shall tell you what you ask about Simply by hearing the same, you will get release from the world of mortals.

अध्याय २८८

श्लोक 5

श्रीभगवानुबाच ।शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः

śrībhagavānubāca / śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The creatures are his parts and parcels. Like sparks of fire being struck by the beginningless knowledge, they separate into different bodies, through beginninglcss actions.

अध्याय २८८

श्लोक 6

अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः ।सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलो ऽद्वयः

asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ / sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo 'dvayaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

They are controlled by virtues and vices in the form of bliss and sorrow. Their bodies have different castes, age and enjoyment born of their different actions.

अध्याय २८८

श्लोक 7

स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः ।निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः

svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ / nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Then again in every birth, O bird, they obtain subtle bodies and after attaining mokfa they acquire indestruc¬ tible frames.

अध्याय २८८

श्लोक 8

अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः ।देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः

anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ / dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The departed souls enter into insentient objects, worms, birds, animals, men, deities but after release do not enter into any object or any body at all.

अध्याय २८८

श्लोक 9

सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः ।तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्

sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ / tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Passing through four types of bodies in order of their karman and leaving one body after the other a thousand times, taking birth in human form and acquiring knowledge due to good acts one obtains release.

अध्याय २८८

श्लोक 10

प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः ।ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग

pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ / sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

In the eightyfour lacs of bodies of creatures one does not acquire true knowledge anywhere unless one is born as man.

अध्याय २८८

श्लोक 11

स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः ।धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ / dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Here, after thousands of crores of births a creature obtains human form only sometime due to the aggregate of virtue.

अध्याय २८८

श्लोक 12

चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः ।सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्

caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ / sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Having obtained a rare human form he should endeavour for moka. If he does not endeavour for it, there can be no greater sinner in the world.

अध्याय २८८

श्लोक 13

चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् ।न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते

caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām / na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Born in the most beautiful human form he incurs the sin of slaying a brahmin if he neglects his self.

अध्याय २८८

श्लोक 14

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः ।कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ / kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If alive, he may reap the result of his good actions. He may get a village, a field, a house or a wealth. But he may not get human body again.

अध्याय २८८

श्लोक 15

सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः

sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham / yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A wise man finds out means to preserve his body. Even a leper does not wish to discard it.

अध्याय २८८

श्लोक 16

नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् ।न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः

naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam / na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If a person cannot protect himself from evil then who else will do the same?

अध्याय २८८

श्लोक 17

विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते ।तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्

vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate / tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If he cannot treat the disease here itself how shall he cure himself hereafter, at a place where' there is no medicine?

अध्याय २८८

श्लोक 18

रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् ।रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति

rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam / rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

So far as sorrow does not come, calamities do not approach, organs do not defunct, one should practice virtue.

अध्याय २८८

श्लोक 19

पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् ।पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः

punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham / punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

So far as this body remains intact he should practice virtue. One is a perfect fool who digs a well only when the house is on fire.

अध्याय २८८

श्लोक 20

शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः ।नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः

śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ / necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Even after seeing the distressed, the dead, the fallen and the aggrieved people do not ever fear having drunk the wine of infatuation.

अध्याय २८८

श्लोक 21

तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च ।ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते

tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca / jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

When the soul comes and stays in the body like the foam of water, when the company of the beloved is but temporary, how can a person stay fearless?

अध्याय २८८

श्लोक 22

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् ।को ऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति

ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet / ko 'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

He who does not know reality calls as useful what is useless, as permanent what is impermanent and as meaningful what is meaningless.

अध्याय २८८

श्लोक 23

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः ।गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ / gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Being infatuated by divine illusion he falters even seeing, misunderstands even hearing and misses sense even readily.

अध्याय २८८

श्लोक 24

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् ।निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत

vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat / nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Even when the crocodiles in the form of death, disease, old age are drowning this world in the ocean of time, he does not realize the Truth.

अध्याय २८८

श्लोक 25

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः ।यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्

yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ / yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

It may be possible to wrap the wind, rend the ether, knot the waves but it is not possible to maintain perpetuity of the age.

अध्याय २८८

श्लोक 26

यावत्तिष्ठति देहो ऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् ।सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः

yāvattiṣṭhati deho 'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset / sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

I have a son, wife, wealth and relations. Thus, while the goat of man thinks, the wolf of time takes him away by force.

अध्याय २८८

श्लोक 27

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः ।सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः

kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ / sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Split with the needle of greed, soaked in_thc oil of passions, cooked in the fire of anger and envy, man is eaten up by death.

अध्याय २८८

श्लोक 28

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् ।लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन

jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān / loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Death takes away even children, young people, old men and those in womb—such is this world.

अध्याय २८८

श्लोक 29

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् ।तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः

sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam / taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Not to speak of wife, mother, father, son and other relatives, the soul leaves even his own body and goes to the abode of Yama.

अध्याय २८८

श्लोक 30

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् ।बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्

śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam / bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

This world has sorrow as the root. Whosoever possesses the same is sorrowful. Whosoever leaves it is happy.

अध्याय २८८

श्लोक 31

प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः ।विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते

prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ / viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Man can get rid of fetters of iron and wood but not the fetters in the form of his son and wife.

अध्याय २८८

श्लोक 32

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते ।अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः

toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite / anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

So far as a being makes relations deaf to heart, the cones of sorrow are being pegged in his heart.

अध्याय २८८

श्लोक 33

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः

ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ / anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Just as the fish tempted by flesh does not see the iron-cone, so also a creature, tempted by enjoyment does not anticipate Yama's torture.

अध्याय २८८

श्लोक 34

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति ।पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः

paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati / paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The people going on the wrong path do not dis¬ tinguish between good and evil. These men deserve hell, O bird, who are engaged only in filling up their bellies.

अध्याय २८८

श्लोक 35

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते

tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare / mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Sleep, fear, sex and food are equal for all creatures. He who possesses knowledge is a man and he who is without knowledge is an animal.

अध्याय २८८

श्लोक 36

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते ।आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते

pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate / āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Foolish people are troubled by natural call in the morning, by hunger and thirst at midday and by sex and sleep at night.

अध्याय २८८

श्लोक 37

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् ।ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam / grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

People love their bodies, wealth, wives, etc. Alas! being infatuated by ignorance they are born and they die.

अध्याय २८८

श्लोक 38

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते ।शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा

pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate / śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Therefore, one should always shun company. If it is not possible, one should associate with the great.

अध्याय २८८

श्लोक 39

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे ।जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्

apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me / jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Association with the good and discrimination are two clear eyes. Whosoever lacks them is a blind man who can go astray from the right path.

अध्याय २८८

श्लोक 40

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam / evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Men are busy with their own affairs devolved on them by their ancestral profession or by their paticular stage in life. They do not know about true religion. Being deceitful they perish.

अध्याय २८८

श्लोक 41

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् ।न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam / na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Why should many preachers practising vows, but with their vision blinded by ignorance laboriously move here and there.

अध्याय २८८

श्लोक 42

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् ।अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति

jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam / adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Can the ignorant fools get release by torturing their body? Can a serpent die simply by beating the hole wherein it dwells?

अध्याय २८८

श्लोक 43

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा ।रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्

tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā / rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The imposters who guise themselves wjth matted hair and deer-skins and pretend to be pious move about deceiving people.

अध्याय २८८

श्लोक 44

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि ।सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्

bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi / sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For him who takes delight in the pleasures of the world and pretends that he knows Brahman, both Karman and Brahman are far distant.

अध्याय २८८

श्लोक 45

स्वदेहमपि जीवो ऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् ।स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना

svadehamapi jīvo 'yaṃ muktvā yāti yamālayam / strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Alike at home and in forest, naked and shameless, the donkeys move here and there. Do they become unattached?

अध्याय २८८

श्लोक 46

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः ।तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्

duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ / tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

If men achieve release by anointing mud and ash will they be relea sed?

अध्याय २८८

श्लोक 47

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् ।आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्

prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām / āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Jackal, mouse and dear live in the forest and consume grass, leaves and water. Are they also ascetics?

अध्याय २८८

श्लोक 48

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते ।पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate / puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

From their birth to their death, frogs and fish stay in the river such as Ganga. Do they become Yogins?

अध्याय २८८

श्लोक 49

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् ।तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān / tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Doves, l§ilaharas and Catakas do not drink water from the earth. Are they Vratins?

अध्याय २८८

श्लोक 50

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः ।हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः

vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ / hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

People are content with their routine work. But that does not help them to reach the goal. It is the knowledge of truth or reality that effects release.

अध्याय २८८

श्लोक 51

मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति ।सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति

māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati / sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

O lord of birds, ignorant fools, fallen in the dark well of six darianas and bound by the noose of attachment, fail to realize the truth in the form of para-brahman.

अध्याय २८८

श्लोक 52

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः ।कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग

hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ / kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Floating on the surface of the ocean in the form of Veda-sastra and caught by the waves of six nigrahas, the bad logicians suffer miserably.

अध्याय २८८

श्लोक 53

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः ।ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः

nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ / jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A person well versed in the Vedas, Agamas and Puranas but ignorant of Reality is not distinct from a magician whose utterances resemble the caw'-caw sound of a crow.

अध्याय २८८

श्लोक 54

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ ।रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः

prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau / rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Those who are worried about the sources and objects of knowledge take recourse to l§astras which they study day and night but they are miles away from the goal of Ultimate Truth.

अध्याय २८८

श्लोक 55

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः ।जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः

svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ / jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Literary compositions arc decorated by the figures of speech, syntactical arrangement of words and by variety of meters. The fools who are worried cannot derive any solace from them.

अध्याय २८८

श्लोक 56

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते ।महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्

tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate / mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A few proud people without traditional knowledge misinterpret the Vedas which they do not rightly understand.

अध्याय २८८

श्लोक 57

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् ।यस्य नास्ति नरः सो ऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः

satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam / yasya nāsti naraḥ so 'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

They study the Vedas and discuss. But they do not realize the Ultimate Reality just as a spoon does not know the taste of food.

अध्याय २८८

श्लोक 58

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः ।न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः

svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ / na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The head carries the flowers, the nose knows the scent. The people study the Vedas. But very few persons understand the same.

अध्याय २८८

श्लोक 59

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः ।अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः

kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ / ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Not knowing the Reality of the self, a fool is infatuated by the sastras. When the goat stands in the shed, the shepherd seeks for it in the well in vain.

अध्याय २८८

श्लोक 60

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः ।मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः

nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ / mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

For the ignorant person the study of Sastras is useless as a mirror is useless for the blind. But for the wise the same works as the means of true knowledge.

अध्याय २८८

श्लोक 61

एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः ।मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः

ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ / mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Iastras are the source of knowledge which one desires to attain. But that is not an easy affair. One may not achieve knowledge even in one thousand divine years.

अध्याय २८८

श्लोक 62

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् ।वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः

dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām / valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Having studied the Vedas and realized their essence the wise man should leave all the fastras just as one desiring corn leaves the husk.

अध्याय २८८

श्लोक 63

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः ।भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि

jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ / bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Just as one satiated with nectar has no use of food, no one who is in search of Reality has anything to do*with the iastras.

अध्याय २८८

श्लोक 64

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञो ऽस्मीतिवादिनम् ।कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा

saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño 'smītivādinam / karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

One cannot obtain release by reading the Vedas or the astras. Release comes from experience, not otherwise, O son ofVinata.

अध्याय २८८

श्लोक 65

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः ।चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्

gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ / caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The word of Guru alone can grant release. All knowledge is in vain. Among thousands of scriptures the word of Guru alone is vivifying.

अध्याय २८८

श्लोक 66

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः ।मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति

mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ / mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The knowledge of the non-dual entity derived from the word of Guru can effect release. The practice of the ritual or the study of the crores of scriptures is quite in vain.

अध्याय २८८

श्लोक 67

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः ।जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्

tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ / jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Some seek for the knowledge of non-dual brahman (i.e. brahman without Maya) and some for that of the Dual (brahman with Maya). But they do not realize reality devoid of dvaita and advaita.

अध्याय २८८

श्लोक 68

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः ।मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्

ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ / maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Two words mine [mama) and not mine [na mama) signify bondage and release. By mine the person is bound and by not mine he is released.

अध्याय २८८

श्लोक 69

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः ।न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्

pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ / na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

So far as actions thrive, so far as desire subsists, so far as organs are active, there can be little talk of realizing the Self.

अध्याय २८८

श्लोक 70

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् ।मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर

tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam / mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

So far as one takes pride in body, so far as affection for worldly objects is there, so far there is persistence in efforts, so far as desire to do is there.

अध्याय २८८

श्लोक 71

षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग ।परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः

ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga / paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Penance, vow, pilgrimage, muttering of mantras sacrifice, worship, talk of the Vedas and Sastras are meaningful only when one knows Reality.

अध्याय २८८

श्लोक 72

वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः ।षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः

vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ / ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Therefore, by all efforts and in all conditions, focus your attention on atmariy O bird, if you desire release.

अध्याय २८८

श्लोक 73

वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः ।विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्

vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ / viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Tortured by the threefold suffering one should take shelter in the shade of the tree of moksa which has blossoms of dharma and knowledge and fruits of heaven and release.

अध्याय २८८

श्लोक 74

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः ।पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः

idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ / paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Therefore, one should derive knowledge of Reality from one's preceptor. Thus one is easily released from the bondage of one's actions.

अध्याय २८८

श्लोक 75

वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः ।चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः

vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ / cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Now, hear, I shall tell you the last step by which one can attain the final goal.

अध्याय २८८

श्लोक 76

अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा ।अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा

anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā / anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

When the hour of great departure arrives he should without fear cut off all attachments with the weapon of detachment.

अध्याय २८८

श्लोक 77

कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च ।अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः

kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca / ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The calm man should leave the house, start on pilgrimage and bathe in the holy waters. Then having prepared a seat as prescribed he should sit upon it with detachment.

अध्याय २८८

श्लोक 78

पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् ।न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा

paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam / na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

With a pure mind he should meditate upon the pure, three-syllabled Om signifying brahman. Without forgett¬ ing the brahma-bija one should conquer the breath and control the mind.

अध्याय २८८

श्लोक 79

शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका ।पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः

śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā / paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

He should control the organs from the objects of senses with intellect as his companion. The mind drawn away by the actions should be possessed for the good by the intellect.

अध्याय २८८

श्लोक 80

तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति ।गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः

tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati / gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"I am brahman the supreme shelter. I am brahman the highest stage," having thus concluded he should concen¬ trate his personal self on the universal self.

अध्याय २८८

श्लोक 81

संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः ।न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया

saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ / na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Pronouncing Om the one-syllabled brahman and remembering me whosoever leaves his body obtains the highest state.

अध्याय २८८

श्लोक 82

प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् ।अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्

prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam / ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Where the hypocrites devoid of knowledge and self-control do not reach, the wise obtain that state.

अध्याय २८८

श्लोक 83

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति ।दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति

idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati / divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The wise who are without ego and infatuation who have left attachment and vices, who contemplate on soul, whose desires have turned back, who are free from the effects of joy and sorrow, attain that imperishable state.

अध्याय २८८

श्लोक 84

अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः ।तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि

anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ / tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

He obtains release who bathes in the holy tirtha of mind whose pond is knowledge, water is truth and wich is devoid of filth of attachment and envy.

अध्याय २८८

श्लोक 85

अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् ।पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्

abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān / palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whosoever meditates on me with full devotion without attachment for any worldly object, who has imbibed complete awareness and whose mind is all pleasure.

अध्याय २८८

श्लोक 86

यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् ।तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्

yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam / tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

With a desire to die whosoever leaves his house and stays in a holy place where he breathes his last, can obtain release.

अध्याय २८८

श्लोक 87

न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि ।ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः

na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi / jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Ayodhya, Mathura, Maya, Kaii, Kahci, Avantika Puri and Dvaravati—these seven places of pilgrimage can grant release.

अध्याय २८८

श्लोक 88

नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् ।तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्

nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam / tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Thus I have told you, O Garuda, about the ways of release. Preaching the same with knowledge and control, one may obtain release.

अध्याय २८८

श्लोक 89

मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः ।शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्

muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ / śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Those who have realized self can get release. Those who resort to the ritual can go to heaven. Those w'ho commit sins go to hell. Others rotate on the wheel of birth and death.

अध्याय २८८

श्लोक 90

अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् ।गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः

advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam / guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Thus, having received the answer of his queries from the mouth of the lord, Garuda was delighted and he bowed to the lord of the world.

अध्याय २८८

श्लोक 91

आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते ।शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate / śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"My doubts have been cleared, O lord, by your words"—so saying he took leave of Visnu and went to the hermitage of Kayapa.

अध्याय २८८

श्लोक 92

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे ।समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्

advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare / samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

One may assume body sooner or later after death. There is no inconsistency in this approach.

अध्याय २८८

श्लोक 93

द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च ।ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते

dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca / mameti badhyate janturnamameti pramucyate

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The Bhagavadgit& declares that after leaving the worne-out or diseased body the soul enters the new one immediately, as a man discarding worne-out clothes puts on new ones. But this is not true of each and every individual soul. Some souls wander in aerial bodies for indefinite time, some go to heaven, some to hell, staying in either place till their merits or sins are exhausted (kifie pur.ye martyaloikaTh vijanti). Some enter the womb very soon, to reap the fruits of their actions in human, animal or other form on the globe of this earth. «. '

अध्याय २८८

श्लोक 94

तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा ।आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्

tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā / āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Gania repeated what he had heard from the lord. Marica was also delighted on hearing the words of Lord Visnu.

अध्याय २८८

श्लोक 95

यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना ।यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā / yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

O brahmanas, I have removed your doubts and told you the most wonderful Purana known as Garuda.

अध्याय २८८

श्लोक 96

यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि ।यावत्प्रयत्नवेगो ऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना

yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi / yāvatprayatnavego 'sti yāvatsaṃkalpakalpanā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

A man who hears the same or narrates the same is blessed with pleasure here as well as hereafter.

अध्याय २८८

श्लोक 97

यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् ।यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam / yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whatsoever sorrows having been told about them who go to the city of Yama, whosoever hears about them gets release.

अध्याय २८८

श्लोक 98

तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् ।वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति

tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam / vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

After hearing about the results of actions described here, men may become averse to pleasures. The account is, therefore, meaningful for the listener.

अध्याय २८८

श्लोक 99

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा ।तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः

tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā / tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

O ye that have controlled your organs, praise the lord from whom this voice has come out like a stream of nectar, by drinking (or hearing) even a drop or a handful of syllables of which a man may attain union with Paramatman.

अध्याय २८८

श्लोक 100

धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च ।तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्

dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca / tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The sages were fully satisfied having drunk the Vaisnavi nectar of words coming out of the mouth of Suta, replete with the essence of scriptures.

अध्याय २८८

श्लोक 101

तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् ।सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्

tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt / sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

They praised the Suta who knew the essence of the iastras.

अध्याय २८८

श्लोक 102

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि ते ऽधुना ।येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्

tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā / yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Thus having heard through the mouth of Suta the words of lord Vi§nu allaying the doubts of Garuda the sage Saunaka was fully satisfied.

अध्याय २८८

श्लोक 103

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु या च तम्

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ / chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu yā ca tam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The sages honoured Suta with liberal praise saying, *'0 Suta you deserve a very high praise." Then they bade him farewell, the sacrifice being over.

अध्याय २८८

श्लोक 104

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने

gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ / śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

This holy Garuda Purana destroys sins committed by the listeners. This should be heard therefore.

अध्याय २८८

श्लोक 105

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् ।मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param / mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Having heard the Purana, gifts of bed, etc., should be given in charity or else it would not be fruitful.

अध्याय २८८

श्लोक 106

नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः ।मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया

niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ / manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

First of all, this Purana should be worshipped, 4hen the reciter with the fee in cash, clothes, ornaments and cows.

अध्याय २८८

श्लोक 107

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् ।एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले

ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam / evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

To obtain merit the reciter should be honoured devoutly with gifts of gold, corn, earth and other things.

अध्याय २८८

श्लोक 108

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran / yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The man who hears it or narrates it gets rid of fierce tortures in hell and shaking off his sins aside enters heaven where he enjoys the company of celestial nymphs.

अध्याय २८८

श्लोक 109

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः ।सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते

na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ / sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Where hypocrites devoid of knowledge and detachment do not go — the wise go to that goal; I will tell you of them.

अध्याय २८८

श्लोक 110

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्

nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ / dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Free from pride and delusion, having conquered the fault of attachment, ever devoted to the Self, their desires turned away, freed from the pairs called pleasure and pain, the undeluded go to that imperishable state.

अध्याय २८८

श्लोक 111

ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे ।यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्

jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe / yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whoever bathes in the tirtha of the mind, whose lake is knowledge and whose water is truth, which removes the dirt of attachment and aversion, surely attains liberation.

अध्याय २८८

श्लोक 112

प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् ।पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्

prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk / pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whoever, resorting to mature detachment, worships me with undivided devotion, with complete vision and serene self, surely attains liberation.

अध्याय २८८

श्लोक 113

त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः ।मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्

tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ / muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Whoever leaves his home and dwells at a tirtha, awaiting death, and dies in the fields of liberation, surely attains liberation.

अध्याय २८८

श्लोक 114

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक ।पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः

ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika / purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Ayodhya, Mathura, Maya, Kashi, Kanchi, Avantika and the city of Dvaravati — know these seven as givers of liberation.

अध्याय २८८

श्लोक 115

इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् ।ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्

iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam / jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Thus I have told you, Tarkshya, the eternal dharma of liberation; hearing it, together with knowledge and detachment, one attains liberation.

अध्याय २८८

श्लोक 116

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः ।पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः

mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ / pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The knowers of truth go to liberation, righteous men to heaven, sinners to a bad fate; birds and others wander in the cycle of birth.

अध्याय २८८

श्लोक 117

सूत उवाच ।स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् ।श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्

sūta uvāca / svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt / śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Suta said: Having thus heard from the Lord's mouth the conclusive answers to his questions, Tarkshya, his body thrilling with joy, bowed to the Lord of the world.

अध्याय २८८

श्लोक 118

सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् ।इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्

sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt / ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

"My great doubt has been destroyed by the light of your words." Having said this and taken leave of Vishnu, he went to Kashyapa's hermitage.

अध्याय २८८

श्लोक 119

सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः ।अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः

sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ / anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

One goes at once to another body, or goes after a delay; between these two, likewise, there is no contradiction for you.

अध्याय २८८

श्लोक 120

सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा ।मारीचो ऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः

sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā / mārīco 'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

He told everything, dear one, just as he had heard it from the Lord; and Marichi's son too rejoiced on hearing the words of Lakshmi's lord.

अध्याय २८८

श्लोक 121

अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया ।उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम्

apākṛtastu sandeho brāhmaṇā bhavatāṃ mayā / uktaṃ suparṇasaṃjñantu purāṇaṃ paramādbhutam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Your doubt, O brahmins, has been removed by me; I have told the most wondrous Purana named after Suparna.

अध्याय २८८

श्लोक 122

इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः ।भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः

idamāpa harestārkṣyastārkṣyādāpa tato bhṛguḥ / bhṛgorvasiṣṭhaḥ saṃprāpa vāmadevastataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Tarkshya obtained it from Hari, and Bhrigu from Tarkshya; Vasishtha received it from Bhrigu, and then Vamadeva;

अध्याय २८८

श्लोक 123

पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् ।मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम्

parāśaramuniḥ prāpa tasmādvyāsastato hyaham / mayā tu bhavatāṃ proktaṃ paraṃ guhyaṃ hareridam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

the sage Parashara obtained it, from him Vyasa, and from him I; and I have told you this supreme secret of Hari.

अध्याय २८८

श्लोक 124

य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च ।इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात्

ya idaṃ śṛṇuyānmartyo yo vāpyabhidadhāti ca / ihāmutra ca loke sa sarvatra sukhamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The mortal who hears this or recites it obtains happiness everywhere, in this world and the next.

अध्याय २८८

श्लोक 125

व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् ।अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः

vrajataḥ saṃyamanyāṃ yadduḥ khamatra nirūpitam / asya śravaṇataḥ puṇyaṃ tanmukto jāyate tataḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The sorrow described here of one going to Samyamani — through the merit of hearing this, one is freed from it.

अध्याय २८८

श्लोक 126

अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह ।वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च

atroktakarmapākādiśravaṇācca nṛṇāmiha / vairāgyamāvahedyasmāttasmācchrotavyameva ca

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Since hearing here of the ripening of karma and the like brings detachment to men, therefore it should indeed be heard.

अध्याय २८८

श्लोक 127

भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा ।पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम्

bhajata jitahṛṣīkāḥ kṛṣṇamenaṃ munīśaṃ samajani bata yasmādgīḥ sudhāsāradhārā / pṛṣatamapi yadīyaṃ varṇarūpaṃ nipīya śrutipuṭaculukena prāpnuyādātmanaikyam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

With senses conquered, worship this Krishna, lord of sages, from whom arose speech that is a stream of the essence of nectar; drinking even a drop of it, its syllables and forms, with the cup of the ears, one attains oneness with the Self.

अध्याय २८८

श्लोक 128

व्यास उवाच ।इति सूतमुखोद्गीर्णांसर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् ।वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः

vyāsa uvāca / iti sūtamukhodgīrṇāṃsarvaśāstrārthamaṇḍitām / vaiṣṇavīṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Vyasa said: Having drunk this Vaishnava nectar of words from Suta's lips, adorned with the meaning of all scriptures, the sages were satisfied.

अध्याय २८८

श्लोक 129

प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् ।प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः

praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam / praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

They praised one another and Suta, the seer of all aims, and the sages led by Shaunaka attained incomparable joy.

अध्याय २८८

श्लोक 130

इति हरिवचनानि सूतवाचा खगपतिसंशयभेदकानि यानि ।स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम्

iti harivacanāni sūtavācā khagapatisaṃśayabhedakāni yāni / sa munirapi niśamya śaunakendro bahutaramānayati sma cātmani svam

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Having heard through Suta's voice these words of Hari which dispelled the doubts of the lord of birds, the sage Shaunaka too took them deeply to heart.

अध्याय २८८

श्लोक 131

अपूजयंस्ते मुनयस्तदानीमुदाखाग्भिर्मुहुरेव सूतम् ।धन्यो ऽसि सूत त्वमिहेत्युदैरयन्व्यसर्जयंस्तं च निवर्तिते ऽध्वरे

apūjayaṃste munayastadānīmudākhāgbhirmuhureva sūtam / dhanyo 'si sūta tvamihetyudairayanvyasarjayaṃstaṃ ca nivartite 'dhvare

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Then the sages honoured Suta again and again with noble words, declaring, "Blessed are you here, Suta," and, when the sacrifice was over, dismissed him.

अध्याय २८८

श्लोक 132

पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वदैव हि

purāṇaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam // śṛṇvatāṃ kāmanāpūraṃ śrotavyaṃ sarvadaiva hi

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The Garuda Purana is holy, purifying and destroys sin; it fulfils the wishes of those who hear it, and should always be heard.

अध्याय २८८

श्लोक 133

श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च ।पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत्

śrutvā dānāni deyāni vācakāyākhilāni ca / pūrvoktaśayanādīni nānyathā saphalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

Having heard it, one should give all the gifts to the reciter — the bed and the rest described earlier; otherwise it will not bear fruit.

अध्याय २८८

श्लोक 134

पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् ।वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम्

purāṇaṃ pūjayetpūrvaṃ vācakaṃ tadanantaram / vastrālaṅkāragodānairdakṣiṇābhiśca sādaram

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

One should first worship the Purana and then the reciter, respectfully, with clothes, ornaments, gifts of cows and fees.

अध्याय २८८

श्लोक 135

अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः ।पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये

annadānairhemadānairbhamidānaiśca bhūribhiḥ / pūjayedvācakaṃ bhaktyā bahupuṇyaphalāptaye

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

With gifts of food, gold and land in abundance one should devotedly honour the reciter to obtain great fruit of merit.

अध्याय २८८

श्लोक 136

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् ।विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत्

yaścedaṃ śṛṇuyānmartyo yathāpi parikīrtayet / vihāya yātanāṃ ghorāṃ dhūtapāpo divaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यश्चापि परिकीर्तयेत्। विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं ब्रजेत्॥

English

The mortal who hears this, or recites it as it is, escapes the terrible torments and, his sins shaken off, goes to heaven.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 288
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.