Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
291
अध्याय 291 / 317

Book 3 - Adhyaya 3

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९१

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे कृष्णगरुडसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे ब्रह्माविष्णुमहेश्वरादिदेवतातारम्यनिरूपणं नाम द्वितीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३ श्रीकृष्ण उवाच ।बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम् ।इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe kṛṣṇagaruḍasaṃvāde uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe brahmāviṣṇumaheśvarādidevatātāramyanirūpaṇaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 3 śrīkṛṣṇa uvāca / babhūvecchā mama devasya viṣṇoḥ sraṣṭuṃ sṛjyānmokṣayogyāṃśca moktum / icchāśaktiḥ sarvadaivāsti viṣṇostathāpi tadvyāharaṇaṃ ca laukikam

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यने कहा--हे भगवन्! आप अपने उपासकोंके लिये जैसा मङ्गलकारी स्वरूप धारण करते हैं, उसी भुवनमङ्गल स्वरूपका दर्शन मुझे भी करायें। ऐसे रूपवाले आपको नमस्कार है। आप

English

God Visnu had a desire to create beings worthy of creation, lo release beings worthy of release. Visnu ever cherishes such desires, though the expression of such desires is expressedly material.

अध्याय २९१

श्लोक 2

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे ।तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे

tadā harirjagṛhe laukikaṃ ca tamaḥ pānaṃ tena rūpeṇa cakre / tadrūpamāhuḥ prākṛtaṃ vai tadajñā hyandhaṃ tamaḥ praviśantyeva sarve

हिन्दी अर्थ

नरकसे रक्षा करनेवाले हैं। है देव! मैं आपके गुणोंका वर्णन करनेमें समर्थ नहीं हूँ। है भगवन् ! मेरी रक्षा करें।

English

Hari assumed a material form and swallowed dark¬ ness. That form of the lord they declare to be material. Those who do not know this enter the pitch dark region.

अध्याय २९१

श्लोक 3

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः ।पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः

avatārā mahāviṣṇoḥ sarve pūrṇāḥ prakīrtitāḥ / pūrṇaṃ ca tatparaṃ rūpaṃ pūrṇātpūrṇāḥ samudgatāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति कर पुलस्त्यजी मौन हो गये। इसके अनन्तर 'पुलह स्तुति करने लगे।

English

The incarnations of lord Visnu are perfect. Perfect is that supreme form. Perfection begets perfection.

अध्याय २९१

श्लोक 4

परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः ।न देशकालसामर्थ्यात्पारावर्यं कथञ्चन

parāvaratvaṃ teṣāṃ tu vyaktimātraviśeṣataḥ / na deśakālasāmarthyātpārāvaryaṃ kathañcana

हिन्दी अर्थ

पुलहने कहा--हे भगवन्! महापुरुषोंका कथन है कि निष्काम तथा रूपरहित भगवानको समर्पित

English

Superiority and inferiority rest on personality, not on the facilities of Space and Time.

अध्याय २९१

श्लोक 5

पूर्वरूपं च पूर्णं च पूर्णं पदवितारगम्? ।रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावशिष्यते

pūrvarūpaṃ ca pūrṇaṃ ca pūrṇaṃ padavitāragam? / rūpaṃ tadātmanyādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

जिससे देवगण भी भयभीत रहते हैं, मान्धाता, ध्रुव, तथा आराधन आदि सब व्यर्थ ही हैं तो फिर ऐसे नारद, भृगु, वैवस्वत आदि जिसकी प्रेमसे स्तुति करते निष्काम आपको ये सब अर्पित न करके मै निष्काम हैं ऐसे हितचिन्तक आप विष्णुको मैं प्रणाम करता हूँ। बुद्धिसे आपको प्रणाम समर्पित करता हूँ। हे हे खगेश्वर! प्रसूतिने इस प्रकार स्तुति कर मौन वैकुण्ठनाथ ! आपके स्तवनकी शक्ति मुझमें नहीं हैं।

English

It has become a custom to say that he incarnates in the person ofKrsna for lightening the burden of the eardi. There can be no dissolution of the world without his wishes.

अध्याय २९१

श्लोक 6

लौकिकव्यवहारोयं भूभारक्षपणादिकः ।तस्य दृर्ष्टि विना नान्यो लयः कृष्णादिना क्वचित्

laukikavyavahāroyaṃ bhūbhārakṣapaṇādikaḥ / tasya dṛrṣṭi vinā nānyo layaḥ kṛṣṇādinā kvacit

हिन्दी अर्थ

धारण कर लिया। तदनन्तर ब्रह्मनन्दन वसिष्ठने विनयसे अवनत होकर स्तुति करना प्रारम्भ किया । उसके बाद क्रतु स्तुति करने लगे) वसिष्ठने कहा-विधाता पुरुषको नमस्कार क्रतुने कहा--हे भगवन्! प्र नते

English

Too much effort should not be made for realizing Self. Too much effort made for self-realization occasions trouble. Too much eHbrt leads to certain disease, it is certain.

अध्याय २९१

श्लोक 7

तत्त्वे पीडा न कर्तव्या तया दुः खानि विन्दति ।अत्यन्तपीडनात्तस्य रोगस्तस्य न संशयः

tattve pīḍā na kartavyā tayā duḥ khāni vindati / atyantapīḍanāttasya rogastasya na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति कर पुलह मौन हो गये। द

English

The teacher and the disciple should make common

अध्याय २९१

श्लोक 8

ज्ञातव्यांशे तु पीडा तु कर्तव्या गुरुणा सह ।तमन्तेवासिनं चाहुः स एव चु गुरुः स्मृतः

jñātavyāṃśe tu pīḍā tu kartavyā guruṇā saha / tamantevāsinaṃ cāhuḥ sa eva cu guruḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

समय आपके नाम ही संसारजन्य दु:खके विनाशक हैं। जो अनेक जन्मोंके पापको सहसा विनष्ट कर निर्मल मुक्ति प्रदान करते हैं, मैं उन नामशक्तिकी

English

O son of Vinata, those who think upon the lord as Supreme Reality are the teacher and the taught in the right sense of the word.

अध्याय २९१

श्लोक 9

ये कुर्वन्ति हरेस्तत्त्वविचारं तु परस्परम् ।तावेव गुरुशिष्यौ तु विनतानन्दसंयुत

ye kurvanti harestattvavicāraṃ tu parasparam / tāveva guruśiṣyau tu vinatānandasaṃyuta

हिन्दी अर्थ

हे विष्णो! जो आपकी भक्ति करनेमें असमर्थ हैं और केवल आपका नाममात्र लेते हैं, वे भी मुक्तिको प्राप्त करते हैं फिर जो भक्तिपूर्वक आपका स्मरण करते हैं, उनके विषयमें तो कहना ही क्या!

English

If the disciple cuts joke with the teacher out of ridicule or rage, if the teacher makes an ironical remark—the disciple and the teacher go to hell where they stay as long as the moon and the stars shine in the sky.

अध्याय २९१

श्लोक 10

गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्यं कुटिलं विना ।हर्षामर्षयुतः शिष्यो गुरुः कौटिल्यसंयुतः

guruṇāpi samaṃ hāsyaṃ kartavyaṃ kuṭilaṃ vinā / harṣāmarṣayutaḥ śiṣyo guruḥ kauṭilyasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकजल्पकाः ।

English

O Hari, please tell us about the nature of your energy and its constituents. Is that energy the very nature of yours or is it a separate entity? Tell me, O lord, as you know the truth.

अध्याय २९१

श्लोक 11

उभौ तौ निरयं यातो यावदाचन्द्रतारकम् ।साक्षाद्धरिः पुरुषः पिङ्गलाक्षः स्वमायायां गुणमय्यां महात्मा ।स्वपौरुषेणैव सुमङ्गलेन अधात्तु वीर्यं भगवान्वीर्यवांश्च

ubhau tau nirayaṃ yāto yāvadācandratārakam / sākṣāddhariḥ puruṣaḥ piṅgalākṣaḥ svamāyāyāṃ guṇamayyāṃ mahātmā / svapauruṣeṇaiva sumaṅgalena adhāttu vīryaṃ bhagavānvīryavāṃśca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति करके क्रतु भी मौन हो गये तब वैवस्वत मनुने स्तुतिसे नारायणको प्रसन्न किया। विश्वामित्रने स्तुति करते हुए कहा--हे भगवन्! मैंने आपके चरणकमलोंका न तो ध्यान किया

English

O son of Vinata, the energy which lord Hari deposited in Maya is the very nature of the lord. The wise who know the truth have declared thus.

अध्याय २९१

श्लोक 12

गरुड उवाच ।वीर्यस्वरूपं ब्रूहि मे वासुदेव वीर्ये त्वदीये संशयो मे विभाति ।किं वीर्यमीशस्य स्वरूपभूतं किं वा विभिन्नं वद साधु वेत्सि

garuḍa uvāca / vīryasvarūpaṃ brūhi me vāsudeva vīrye tvadīye saṃśayo me vibhāti / kiṃ vīryamīśasya svarūpabhūtaṃ kiṃ vā vibhinnaṃ vada sādhu vetsi

हिन्दी अर्थ

और न नित्य संध्योपासना ही की। ज्ञानरूपी द्वारके किवाड्को खोलनेमें दक्ष धर्मका उपार्जन भी मैंने नहीं किया। अन्त:करणमें व्याप्त मलके विनाश करनेमें अत्यन्त कुशल आपकी कथा भी

English

I'hey have also declared that the energy being material is a separate entity, like the lotus in the navel of Visnu. This fact is not detrimental to the concept of the lord being full of energy, as tlie lord is the very form of knowledge.

अध्याय २९१

श्लोक 13

श्रीकृष्ण उवाच ।यद्वीर्यमाधत्त हरिः स्वयं प्रभुर्मायाभिधायां विनतातनूज ।तद्वीर्यमाहुर्नृहरेः स्वरूपं विपश्चितो निश्चिततत्त्वदर्शिनः

śrīkṛṣṇa uvāca / yadvīryamādhatta hariḥ svayaṃ prabhurmāyābhidhāyāṃ vinatātanūja / tadvīryamāhurnṛhareḥ svarūpaṃ vipaścito niścitatattvadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने कानोंसे नहीं सुनी, इसलिये है देव! मुझ अनाथकी आप सदा रक्षा करें-

English

The people in general regard him as twofold: of the form of male and of the form of female. The two should not be considered to be separate entities, O lord of birds.

अध्याय २९१

श्लोक 14

भिन्नं तदाहुः प्राकृतमेव चाहुः स्वनाभिपद्मादिकवच्च बोध्यम् ।नैतावता ज्ञानरूपस्य विष्णोर्न वीर्यहानिरिति चिन्तनीयम्

bhinnaṃ tadāhuḥ prākṛtameva cāhuḥ svanābhipadmādikavacca bodhyam / naitāvatā jñānarūpasya viṣṇorna vīryahāniriti cintanīyam

हिन्दी अर्थ

ज्ञानद्वारकपाटपाटनपट्ुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः। अन्तर्व्यातमलाभिघातकरणे पट्वी श्रुता ते कथा नो देव श्रवणेन पाहि भगवन् मामत्रितुल्यं सदा॥

English

If the lord were separate from the female form, O lord of birds, how could the woman be his reflection.

अध्याय २९१

श्लोक 15

वीर्यस्वरूपी भगवान्वा सुदेवः सर्वत्र देशेपि च सर्वकाले ।सर्वार्थवान्यदि न स्यात्खगेन्द्र तर्हीश्वरः पुरुषो नैव स स्यात्

vīryasvarūpī bhagavānvā sudevaḥ sarvatra deśepi ca sarvakāle / sarvārthavānyadi na syātkhagendra tarhīśvaraḥ puruṣo naiva sa syāt

हिन्दी अर्थ

--इस प्रकार स्तुति कर महामुनि विश्वामित्र हाथ जोड़कर खड़े हो गये। हे खगेश्वर! क्रतुके बाद मित्रने जगतूके कारण नारायणकी स्तुति करना आरम्भ किया।

English

Those seeking for release should know that Laksmi can never remain without Visnu in any space or time.

अध्याय २९१

श्लोक 16

अचिन्त्यवीर्यैश्चिन्त्यवीर्यैर्द्विरूपः स्त्रीरूपमेकं पुरुषं तथा परम् ।उभे रूपे वीर्यवती खगेन्द्र तयोरभेदश्चिन्तनीयो हि सम्यकू

acintyavīryaiścintyavīryairdvirūpaḥ strīrūpamekaṃ puruṣaṃ tathā param / ubhe rūpe vīryavatī khagendra tayorabhedaścintanīyo hi samyakū

हिन्दी अर्थ

मित्रने कहा-संसारके बन्धनको विनष्ट करनेवाले

English

Lord Visnu deposits energy in her to further growth of creation. The asuras hold that energy is the magical power of the Lord. But they are fools who ignore reality and as a result enter the region of pitch darkness.

अध्याय २९१

श्लोक 17

स्त्रीरूपवान्यदि न स्यात्खर्गेद्रस्त्रीणां कथं प्रतिबिंबत्वमेव

strīrūpavānyadi na syātkhargedrastrīṇāṃ kathaṃ pratibiṃbatvameva

हिन्दी अर्थ

स्वरूपको न मैं जानता हूँ न अग्नि तथा न ब्रह्मा- विष्णु-महेश-ये तीनों देवता, न मुनीन्द्र ही जानते हैं; परम भागवत भी आपके स्वरूपको नहीं जान सकते तो अन्यकी बात ही क्या है? है परात्पर

English

But if she be an empirical reality, how can she be eternal and if she be non-eternal, O lord of birds, how can she be the cause of creativity in her subtle form?

अध्याय २९१

श्लोक 18

स्त्रीरूपमस्माद्ब्रह्मजं (द्वास्तवं) चिन्तनीयं स्वरूपमेतन्नान्यथा चिन्तनीयम् ।स्त्रीरूपवन्नैव विचिन्तनीयं नपुंसकं त्बस्य जन्यं हि विद्धि

strīrūpamasmādbrahmajaṃ (dvāstavaṃ) cintanīyaṃ svarūpametannānyathā cintanīyam / strīrūpavannaiva vicintanīyaṃ napuṃsakaṃ tbasya janyaṃ hi viddhi

हिन्दी अर्थ

स्वामी! आप मेरी नित्य रक्षा करें।

English

If she be the cause of creativity in the subtle form, who can be the cause of creativity in the gross form?

अध्याय २९१

श्लोक 19

नपुंसकं नवैव स्वरूपभूतमतो हरौ नास्ति विचिन्तनीयम् ।स्त्रीबिंबभूते हरिरूपे खगेन्द्र श्रीरूपमस्तीति विचिन्तनीयम्

napuṃsakaṃ navaiva svarūpabhūtamato harau nāsti vicintanīyam / strībiṃbabhūte harirūpe khagendra śrīrūpamastīti vicintanīyam

हिन्दी अर्थ

हे खग! इस प्रकार हरिकी स्तुति कर मित्र मौन हो गये, उसके बाद ताराने स्तुति करना

English

If you say: By the power of illusion, Visnu manifests himself in many forms. But when illusion disappears by knowledge, the universe (of various forms) is absorbed in Visnu. O lord of birds, hear, I shall produce an argument.

अध्याय २९१

श्लोक 20

गरुड उवाच ।स्त्रिया स्त्रियश्च संयोगं व्यर्थमहुर्मनीषिणः ।स्त्रीरूपभूते विंबे तु स्त्रीरूपाः सन्ति सर्वदा

garuḍa uvāca / striyā striyaśca saṃyogaṃ vyarthamahurmanīṣiṇaḥ / strīrūpabhūte viṃbe tu strīrūpāḥ santi sarvadā

हिन्दी अर्थ

ताराने कहा- है विष्णो! अनन्य-भावसे जो आपके प्रति दूढ भक्ति करते हैं, आपके लिये जो सभी कर्माको त्याग देते हैं और अपने स्वजनों तथा बान्धवोंका परित्याग कर देते हैं, आपकी

English

Hari, being omniscient, how can ignorance abide with him? As darkness cannot co-exist with the sun, there can be no ignorance co-existing with the lord.

अध्याय २९१

श्लोक 21

स्थितौ तत्र निमित्तं च ब्रूहि कृष्ण मम प्रभो

sthitau tatra nimittaṃ ca brūhi kṛṣṇa mama prabho

हिन्दी अर्थ

कथाको सुनकर जो दूसरेको सुनाते हैं और कहते हैं, इस प्रकारके ये साधुगण सभीके प्रति आसक्तिसे रहित हो जाते हैं। है प्रभो! जैसे आप उन साधुगणों- भक्तोंकी रक्षा करते हैं वैसे ही मेरी

English

How could the Vedas declare the identity of the two who are of contrary nature. Not circumscribed by space and time, the creator of the universe is omnipotent and is above all sorrows.

अध्याय २९१

श्लोक 22

श्रीकृष्ण उवाच ।स्त्रीबिंबभूतस्त्रीरूपे लक्ष्मीर्न स्यात्खगेश्वर ।नित्यावियोगिनी देवी कथं स्यात्परमात्मनः

śrīkṛṣṇa uvāca / strībiṃbabhūtastrīrūpe lakṣmīrna syātkhageśvara / nityāviyoginī devī kathaṃ syātparamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

भी सदा रक्षा करें।

English

The devotees of Visnu and their followers are exempt from censure and reproach. He who bears malice to them cannot receive the pleasure of Visnu. Even in the state of release he cannot enjoy perfect bliss.

अध्याय २९१

श्लोक 23

हरेरनन्तरूपाणां स्त्रीरूपाणां खगेश्वर ।अनन्तानन्तरूपेण नित्यं शुश्रूषणे रता

hareranantarūpāṇāṃ strīrūpāṇāṃ khageśvara / anantānantarūpeṇa nityaṃ śuśrūṣaṇe ratā

हिन्दी अर्थ

निर्ऋतिने कहा--योगपूर्वक आपके प्रति समर्पित जन भक्तिसे परम गतिको प्राप्त कर लेते हैं । भक्त श्रद्धाभावसे की गयी सेवासे, सांसारिक विषयोंकी अनासक्ति और चित्तका निग्रह करनेसे विष्णुके

English

Those who perceive a difference between the Supreme and the subservient Self become subject to reproach and are overpowered by suffering and afflicted by affliction. They enter the region of pitch darkness whence there can be no return.

अध्याय २९१

श्लोक 24

अतो लक्ष्म्या वियोगस्तु शङ्कनीयः कथञ्चन ।नारायणो नाम हरिः स्वतन्त्रः श्रिया विना नास्ति कदापि तार्क्ष्य ।हरेर्मुकुन्दस्य पदारविन्दे शुश्रूषमाणा परमादरेण

ato lakṣmyā viyogastu śaṅkanīyaḥ kathañcana / nārāyaṇo nāma hariḥ svatantraḥ śriyā vinā nāsti kadāpi tārkṣya / harermukundasya padāravinde śuśrūṣamāṇā paramādareṇa

हिन्दी अर्थ

परमपदको प्राप्त करते हैं, इसलिये है प्रभो! दयापूर्वक उनके समान मेरी भी रक्षा करें।

English

O lord of birds, the primordial nature (Prakrti) is subtle in form. It has the nature of eternal truth as are the infinitesimal particles of space, time, air and other elements.

अध्याय २९१

श्लोक 25

हरिं विना श्रीरपि देशकाले नास्तीति मोक्षेच्छुभिरेव वेद्यम् ।यस्यामधाद्वीर्यमनुक्षणं च सा मामिका चेन्द्रजाला त्मिकेति

hariṃ vinā śrīrapi deśakāle nāstīti mokṣecchubhireva vedyam / yasyāmadhādvīryamanukṣaṇaṃ ca sā māmikā cendrajālā tmiketi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवानूके पार्षद वायुपुत्र महाभाग विष्वक्सेनने हरिकी स्तुति करना प्रारम्भ किया।

English

O Krsna, O Madhava, O lord of Satvatas, you say that the ultimate particle of a substance is paramanu.

अध्याय २९१

श्लोक 26

वदन्ति ये असुरा मूढरूपा अधंमतः प्रविशन्त्येव सर्वे ।माया नाम प्रकृतिस्त्वेमाहुः सुसूक्ष्मरूपा न तु चेन्द्रजालिका

vadanti ye asurā mūḍharūpā adhaṃmataḥ praviśantyeva sarve / māyā nāma prakṛtistvemāhuḥ susūkṣmarūpā na tu cendrajālikā

हिन्दी अर्थ

विष्वक्सेनने कहा पूर्णानन्दस्वरूप भगवान् कृष्ण यदि सदा मोक्ष प्रदान करनेवाले हैं, यदि मेरी अपरोक्ष साधनरूपा परम भक्ति है और गुरुसे लेकर ब्रह्माण्डके साधुओंके प्रति यदि मेरी

English

There are experts who can perceive the divisible particles of a substance but not the ultimate particle.

अध्याय २९१

श्लोक 27

तस्याभिमानः श्रीरिति वेदितव्यो वीर्याधानं तत्र तेषां च मेलः ।कार्योन्मुखं मेलनं चाहुरार्या इतो रूपं नाहुराय्याश्च विष्णोः

tasyābhimānaḥ śrīriti veditavyo vīryādhānaṃ tatra teṣāṃ ca melaḥ / kāryonmukhaṃ melanaṃ cāhurāryā ito rūpaṃ nāhurāyyāśca viṣṇoḥ

हिन्दी अर्थ

निष्कपट भक्ति है साथ ही तुलसी आदिके प्रति यदि मेरी प्रीति है और इनका सदा मुझे स्मरण

English

The sages declare the ultimate particle to be Viicsa. Following the view of ancient sages, the philosophers Kanada* and Gautama,® O lord of birds, have indorsed that the ultimate Visesa called Paramanu is indivisible.

अध्याय २९१

श्लोक 28

सानादि नित्या सत्यरूपा च विष्णोर्मिथ्या रूपा सा कथं स्यात्खगेन्द्र ।सत्या तनुः प्रकृतेस्तन्निगूढा सत्यत्वमाहुर्व्यवहारार्थरूपम्

sānādi nityā satyarūpā ca viṣṇormithyā rūpā sā kathaṃ syātkhagendra / satyā tanuḥ prakṛtestannigūḍhā satyatvamāhurvyavahārārtharūpam

हिन्दी अर्थ

हे देव! आप प्राणियोंको संसारसे मुक्ति दिलानेवाले है तो निश्चित ही मुझे आपका आशीर्वाद प्राप्त हैं तथा कल्याणके निधान हैं, मैं अज्ञानी हूँ, आपके होगा, इसमें संदेह नहीं है।

English

The infinitesimal particles are divisible. Those who declare them indivisible are totally wrong in their view. Therefore, O son of Vinata,® the particles are divisible in many parts.

अध्याय २९१

श्लोक 29

व्यवहाररूपा सत्यता चेत्प्रकृत्यास्तदा कथं स्याद्यदनादिभूता ।अनादिनित्या यदि न स्यात्खगेन्द्र सुशूक्ष्मरूपेण न कारणं स्यात्

vyavahārarūpā satyatā cetprakṛtyāstadā kathaṃ syādyadanādibhūtā / anādinityā yadi na syātkhagendra suśūkṣmarūpeṇa na kāraṇaṃ syāt

हिन्दी अर्थ

-चरणारविन्दोंको मैं प्रणाम करता हूँ। आप भगवान्

English

Kaudda or Katabhtd or Kaoabhakfa —the names of the founder of the Vaiie;ika system, which may be said to be a doctrine of atoms.

अध्याय २९१

श्लोक 30

सूक्ष्मेण रूपेण च कारणं स्यात् तर्हि प्रपञ्चस्य च कारणं वद ।अविद्याया वशतो विष्णुरेव नानारूपैर्दृश्यते विष्णुरेव

sūkṣmeṇa rūpeṇa ca kāraṇaṃ syāt tarhi prapañcasya ca kāraṇaṃ vada / avidyāyā vaśato viṣṇureva nānārūpairdṛśyate viṣṇureva

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति कर महाभाग विष्वक्सेन चुप

English

O lord of birds, the infinitesimal particles arc divisible in many parts. There are, in the same way, many forms of lord Hari. These forms are divisible while the lord himself is indivisible.

अध्याय २९१

श्लोक 31

शास्त्रज्ञानान्नाशमेति ह्यविद्या न संशयो हरिणा चैक्यमेति ।एवं ब्रूषे यदि वादत्खगेन्द्र वक्ष्येहं ते तत्र युक्तिं शृणु त्वम्

śāstrajñānānnāśameti hyavidyā na saṃśayo hariṇā caikyameti / evaṃ brūṣe yadi vādatkhagendra vakṣyehaṃ te tatra yuktiṃ śṛṇu tvam

हिन्दी अर्थ

वासुदेव ही अपने विषयमें जानते हैं। आपके यथार्थ हो गये

English

Therefore, O Garuda, know that he incarnates in particular forms. His all-pervasive form (which does not incarnate) they call Narayaia.

अध्याय २९१

श्लोक 32

सर्वज्ञरूपस्य हि मे मुरारेः कथं हरेर्घटते ह्यज्ञता च ।सूर्ये यथा तमो नास्ति तथा नारायणे हरौ ।अज्ञानं नास्ति पक्षीद्र कथं तत्वं ब्रवीष्यहो

sarvajñarūpasya hi me murāreḥ kathaṃ harerghaṭate hyajñatā ca / sūrye yathā tamo nāsti tathā nārāyaṇe harau / ajñānaṃ nāsti pakṣīdra kathaṃ tatvaṃ bravīṣyaho

हिन्दी अर्थ

नारायणके प्राकृत तथा वैकृत सृष्टिका विस्तार

English

Thus, in all conditions and in all entirety, there is a fivefold classification of the different forms of the lord, viz., the eternal and non-eternal, the animate and inanimate and the lord circumscribed and not circumscribed by time, space and attributes. Lord Hari, the primeval Purua of mighty power, deposited energy in the primordial nature called Maya* and produced creation characterized by three gunas, viz.,sattva, rajas and tamas.

अध्याय २९१

श्लोक 33

अतो नाहं ब्राह्मणस्त्वादिकालादुपाधिसंबन्धवशादज्ञताचेत् ।सर्वज्ञोसौ कुत्र पक्षीन्द्र विष्णुरल्पज्ञजीवो ज्ञानशून्यश्च कुत्र

ato nāhaṃ brāhmaṇastvādikālādupādhisaṃbandhavaśādajñatācet / sarvajñosau kutra pakṣīndra viṣṇuralpajñajīvo jñānaśūnyaśca kutra

हिन्दी अर्थ

हे पक्षिराज ! इस प्रकार ब्रह्मा आदि देवों तथा उनके सामने स्थित हो गये।

English

Ndrij/aiia —An epithet of V'ispu. The word is derived differently in the MS. 1.10. See GP. p, 955, Fn, 5.

अध्याय २९१

श्लोक 34

विरुद्धयोश्चानयोः सर्वदैव कथं चैक्यं संवादिष्यन्ति वेदाः ।देशे काले सर्वदा द्दुः खहीनो जगत्कर्ता पूर्णशक्तिः सदैव

viruddhayoścānayoḥ sarvadaiva kathaṃ caikyaṃ saṃvādiṣyanti vedāḥ / deśe kāle sarvadā dduḥ khahīno jagatkartā pūrṇaśaktiḥ sadaiva

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मी आदि देवियोंने भगवान् हरिकी पृथक्-

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 35

जीवः सदा स्वल्पकर्तास्ति पूर्णः संसाररूपे दुः खरूपे च नित्यम् ।विरुद्धयोश्चानयोरैक्यमाहुरीशस्य मायावशतो मायिनश्च

jīvaḥ sadā svalpakartāsti pūrṇaḥ saṃsārarūpe duḥ kharūpe ca nityam / viruddhayoścānayoraikyamāhurīśasya māyāvaśato māyinaśca

हिन्दी अर्थ

भगवानूने उन सभीमें प्रविष्ट होकर उन्हें अपने

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 36

ये वैष्णवा वैष्णवदासवश्यास्तेषां द्रोहं सर्वदा संचरेद्यः ।हरिप्रीतिस्तेन भवेन्न नित्यमानन्दवृद्धिस्तेन भवेन्न मुक्तौ

ye vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsavaśyāsteṣāṃ drohaṃ sarvadā saṃcaredyaḥ / hariprītistena bhavenna nityamānandavṛddhistena bhavenna muktau

हिन्दी अर्थ

पृथक् स्तुति की और वे अंजलि बाँधकर मौन हो शरीरमें आश्रय प्रदान किया। (अध्याय ६--९)

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 37

मायी सदा मायिभृत्यस्तथापि भेदज्ञानान्निन्द्यते कार्यते च ।तेनापि तेषां दुः खवृद्धिर्भवेच्च ह्यधं तमः पुनरावृत्तिहीनम्

māyī sadā māyibhṛtyastathāpi bhedajñānānnindyate kāryate ca / tenāpi teṣāṃ duḥ khavṛddhirbhavecca hyadhaṃ tamaḥ punarāvṛttihīnam

हिन्दी अर्थ

नारायणसे प्राकृत तथा वैकृत सृष्टिका विस्तार

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 38

खगेन्द्रातः प्रकृतिः सूक्ष्मरूपा सा नित्या सा सत्यभूता सदैव ।एवं स्वयं कालवाय्वादिकानां परा (रमा)णवः सत्यरूपाश्च सन्ति

khagendrātaḥ prakṛtiḥ sūkṣmarūpā sā nityā sā satyabhūtā sadaiva / evaṃ svayaṃ kālavāyvādikānāṃ parā (ramā)ṇavaḥ satyarūpāśca santi

हिन्दी अर्थ

गरुडजीने कहा--हे प्रभो! देवताओंके द्वारा इस प्रकार स्तुति किये गये भगवान् विष्णु उन्हें आश्रय देकर स्वयं उन्हींमें किस प्रकार प्रविष्ट हुए और किस प्रकार सृष्टि हुई? है कृपालो ! आप इसे

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 39

परा (माणू)नां लक्षणं वेदितव्यं ज्ञानेच्छुभिर्नान्यथा वेदितव्यम् ।पदार्थानां पार्थिवानां खगेन्द्र विशेषाणां चरमाख्यो विशेषः

parā (māṇū)nāṃ lakṣaṇaṃ veditavyaṃ jñānecchubhirnānyathā veditavyam / padārthānāṃ pārthivānāṃ khagendra viśeṣāṇāṃ caramākhyo viśeṣaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--वे भगवान् महाप्रभु उन सम्बन्धरहित तत्त्वामें प्रविष्ट हुए, इससे उनमें क्षोभ उत्पन्न हुआ। सबसे पहले भगवानूने हिरण्मयात्मक ब्रह्माण्डकी सृष्टि की, जो पचास कोटियोजनमें

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 40

स एवः स्यात्परमाणुर्द्विजेन्द्र योन्त्योवि (व) शेषोवयवश्च स स्मृतः

sa evaḥ syātparamāṇurdvijendra yontyovi (va) śeṣovayavaśca sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

चारों ओर विस्तृत था। उसके ऊपर अवस्थित अत्यन्त सूक्ष्म भाग उतने ही विस्तारमें फैला था, जितनेमें उस हिरण्मय अण्डका विस्तार था। उसके भी ऊपर पचास कोटि भूतल था। वह सात

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 41

गरुड उवाच ।हे कृष्ण हे माधव सात्त्वतां पते पदार्थानां चरमांशः पराणु

garuḍa uvāca / he kṛṣṇa he mādhava sāttvatāṃ pate padārthānāṃ caramāṃśaḥ parāṇu

हिन्दी अर्थ

आवरणोंसे चारों ओर परिधिद्वारा घिरा हुआ था। पहले आवरणका नाम कबन्ध है। दूसरा आवरण अग्निदेवका है, तीसरा आवरण महात्मा हरका है, चौथा आवरण आकाशका है, पाँचवाँ आवरण

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 42

इति प्रोक्तं तत्र मे संशयोस्ति योन्त्यो विशेषः स तु नांशयुक्तः ।यो ह्यंशयुक्तो न तु स्ॐत्यो विशेष एवं ममाभाति वचस्तु तथ्यम्

iti proktaṃ tatra me saṃśayosti yontyo viśeṣaḥ sa tu nāṃśayuktaḥ / yo hyaṃśayukto na tu soṃtyo viśeṣa evaṃ mamābhāti vacastu tathyam

हिन्दी अर्थ

अहंकारका है, छठा आवरण महत्तत्त्वात्मक है और सातवाँ आवरण त्रिगुणात्मक है । इसके अनन्तर अव्याकृत आकाश है; इसके विस्तारकी कोई सीमा नहीं है। इसी मण्डलके मध्यमें अव्यय हरि

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 43

श्रीकृष्ण उवाच ।य एव लोके संस्थिता मानुषास्तु विशेषाणां दर्शने शक्तियुक्ताः ।तथापि ते यस्य चांशित्वमेव विशेषं वै नैव द्रष्टुं समर्थाः

śrīkṛṣṇa uvāca / ya eva loke saṃsthitā mānuṣāstu viśeṣāṇāṃ darśane śaktiyuktāḥ / tathāpi te yasya cāṃśitvameva viśeṣaṃ vai naiva draṣṭuṃ samarthāḥ

हिन्दी अर्थ

विराजमान रहते हैं । आठवाँ आवरण आकाशका है। उसके मध्यमें विरजा नदी है। इसकी परिधि पाँच योजन विस्तीर्ण है। यह अतिशय पुण्यवती नदी है। विरजा नदीमें भलीभाँति स्नान करके

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 44

तमेवाहुश्चरमांशं विशेषं ये चैवमाहुर्मुनयस्तेन चान्ये ।ये काणादा गौतमाद्याः खगेन्द्र निरंशकं परमाणुं वदन्ति

tamevāhuścaramāṃśaṃ viśeṣaṃ ye caivamāhurmunayastena cānye / ye kāṇādā gautamādyāḥ khagendra niraṃśakaṃ paramāṇuṃ vadanti

हिन्दी अर्थ

लिंग-देहका भी परित्याग कर हरिके मोक्षपदकी प्राप्ति होती है। प्रारब्ध कर्मोका क्षय हो जानेपर ही विरजा नदीमें स्नान करना सम्भव होता है

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 45

अनन्तांशैः संयुतत्वेपि तांश्च निरंशिनो भ्रान्तिदृष्ट्या वदन्ति ।तस्मात्परा (रमा) णोः परमाणुत्वमस्ति तदंशानां विनतागर्भजात

anantāṃśaiḥ saṃyutatvepi tāṃśca niraṃśino bhrāntidṛṣṭyā vadanti / tasmātparā (ramā) ṇoḥ paramāṇutvamasti tadaṃśānāṃ vinatāgarbhajāta

हिन्दी अर्थ

हे खगेश्वर! प्रलयमें भी इस विरजा नदीका निद्राका

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 46

परा (रमा) णूनामेकदेशे खगेन्द्र तन्नो संति प्राणिनां राशयश्च ।प्रत्येकश संति रूपा हरेश्च ह्यतश्च तत्परमाणोरणीयः

parā (ramā) ṇūnāmekadeśe khagendra tanno saṃti prāṇināṃ rāśayaśca / pratyekaśa saṃti rūpā hareśca hyataśca tatparamāṇoraṇīyaḥ

हिन्दी अर्थ

लय नहीं होता, उसे लक्ष्मीस्वरूपा समझें; क्योंकि वह प्राणियोंके लिंगशरीरका नाश करनेवाली है। विरजा नदीके बाद व्याकृत आकाश है जो नि:सीम है, उसकी अभिमानिनी देवता लक्ष्मी हैं। सृष्टिके

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 47

यो वा त्वणीयान्परमस्य विष्णोः स एव रूपो महतो महीयान् ।तेषामन्योन्यं न विशेषोस्ति कश्चिदचिन्त्यरूपे च विचिन्तनीयः

yo vā tvaṇīyānparamasya viṣṇoḥ sa eva rūpo mahato mahīyān / teṣāmanyonyaṃ na viśeṣosti kaścidacintyarūpe ca vicintanīyaḥ

हिन्दी अर्थ

समय उस ब्रह्माण्डके अभिमानी देवता ब्रह्मा थे, जो विराट् नामसे कहे गये। इस प्रकार ब्रह्माण्ड आदिका सर्जन कर अव्ययात्मा भगवान् हरि उन- उन तत्त्वाभिमानी देवताओंके साथ उस ब्रह्माण्डके

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 48

कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः ।देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं विदुर्बुधाः

kālakoṭivihīnatvaṃ kālānantyaṃ vidurbudhāḥ / deśakoṭivihīnatvaṃ deśānantyaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

ऊपर-नीचे-सर्वत्र व्याप्त होकर नित्य स्थित रहते हैं। है पक्षिराज! यह प्राकृत सृष्टि है, अव्यक्त आदिसे लेकर पृथ्वीतकके जो भी तत्त्व इस अण्डरूप जगत्में बाह्यरूपसे उत्पन्न हुए हैं, वे

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 49

गुणानामप्रमेयत्वे गुणानन्त्यं विदुर्बुधाः ।आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित्

guṇānāmaprameyatve guṇānantyaṃ vidurbudhāḥ / ānantyaṃ trividhaṃ nityaṃ harernānyasya kasyacit

हिन्दी अर्थ

सभी प्राकृत सृष्ट कहे जाते हैं और ब्रह्माण्ड तथा ब्रह्माण्डान्तर्वतीं सृष्टि वैकृत सृष्टि कही जाती है। हे अण्डज! जिन्हें पुरुष कहा गया है वे हरि

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 50

तस्य सर्वस्वरूपेषु चानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् ।तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोपि युज्यते

tasya sarvasvarūpeṣu cānantyaṃ tu trilakṣaṇam / tathāpi deśatastasya paricchedopi yujyate

हिन्दी अर्थ

तो साक्षात् भगवान् पुरुषोत्तम ही हैं। उन विष्णुने उस हिरण्मय अण्डके मध्य विद्यमान जलराशिमें

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 51

परिच्छेदस्तथा व्याप्तेरेकरूपेपि युज्यते ।तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्यं व्यवहारार्थमेव च

paricchedastathā vyāpterekarūpepi yujyate / tasyācintyādbhutaiśvaryaṃ vyavahārārthameva ca

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मी ही जलरूपमें थीं, शय्यारूपमें विद्या थीं, तरंगरूपमें वायु थे और तम ही निद्रारूपमें था। इसके अतिरिक्त वहाँ और कोई नहीं था। उसी उदकके मध्यमें नारायण योगनिद्रामें स्थित थे। हे

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 52

गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् ।व्याप्तत्वं देशतो ह्यस्ति सर्वभूतेषु यद्यापि

guṇataḥ kālataścaiva paricchedo na kutracit / vyāptatvaṃ deśato hyasti sarvabhūteṣu yadyāpi

हिन्दी अर्थ

पक्चिश्रष्ठ ! उस समय लक्ष्मीने उस जलगर्भमें शयन कर रहे हरिकी स्तुति की। हरिकी प्रकृति उस समय लक्ष्मी तथा धरा ( भूदेवी )--इन दो रूपोंको धारण कर लेती है और शेष वेदका रूप धारण

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 53

न च भेदः क्वचित्तस्य ह्यणुमात्रेपि युज्यते ।तथापि विद्यतेणुत्वं तस्मादैश्वर्ययोगतः

na ca bhedaḥ kvacittasya hyaṇumātrepi yujyate / tathāpi vidyateṇutvaṃ tasmādaiśvaryayogataḥ

हिन्दी अर्थ

करके जलके मध्य सोये हरिकी स्तुति करते हैं। स्तुतिसे प्रसन्न हुए नित्य प्रबुद्ध वे महाविष्णु परित्याग कर प्रबुद्ध हो उठे। उस समय

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 54

तस्माद्विद्ध्यवतारार्थं व्याप्तत्वं चापि भण्यते ।यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणं विदुः

tasmādviddhyavatārārthaṃ vyāptatvaṃ cāpi bhaṇyate / yattasya vyāpakaṃ rūpaṃ paraṃ nārāyaṇaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

और उनके पादतीर्थको मस्तकपर धारण किया। तदनन्तर भक्तिमानोंमें श्रेष्ठ तथा महाभागवतोंमें प्रधान ब्रह्माने उन हरिकी अनेक प्रकारसे स्तुति को और उनके सामने वे हाथ जोड़कर खड़े

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 55

अतश्च परमाणूनां पार्थिवाऽनन्त्यवादिनाम् ।भेदः परस्परं ज्ञेयस्तथेशस्य महात्मनः

ataśca paramāṇūnāṃ pārthivā'nantyavādinām / bhedaḥ parasparaṃ jñeyastatheśasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने पुनः कहा--ब्रह्माजीके द्वारा स्तुति किये जानेपर दयाके सागर भगवान् मधुसूदन मेघके समान गम्भीर वाणीमें बोले-हे ब्रह्मन्!

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 56

जडेशयोर्जडानां च जीवानां च परस्परम् ।तथैव जडजीवानां नित्यं भेदो जडेशयोः

jaḍeśayorjaḍānāṃ ca jīvānāṃ ca parasparam / tathaiva jaḍajīvānāṃ nityaṃ bhedo jaḍeśayoḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी नाभिसे सम्पूर्ण जगत्का आश्रयभूत हिरण्मय पद्म प्रादुर्भूत हुआ। इसे प्राकृत सृष्टिके रूपमें समझना चाहिए। उस सृष्टिकी अभिमानिनी देवता भूदेवी थीं। वह पद्म असंख्य सूर्योके समान

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 57

पञ्च भेदा इमे नित्यं सर्वावस्थासु सर्वशः ।एतादृश्यां तु मायायां वीर्यमाधत्त वीर्यवान्

pañca bhedā ime nityaṃ sarvāvasthāsu sarvaśaḥ / etādṛśyāṃ tu māyāyāṃ vīryamādhatta vīryavān

हिन्दी अर्थ

प्रकाशवाला कहा गया है। चिदानन्दमय विष्णु उससे भिन्न हैं, उस पद्मको भगवानूके किरीट आदि आभूषणोंके समान समझना चाहिए। हरिके किरीट आदि भी दो प्रकारके हैं-

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

अध्याय २९१

श्लोक 58

पुरुषाख्यो हरिस्तस्मात्त्रिगुणानसृजत्प्रभुः

puruṣākhyo haristasmāttriguṇānasṛjatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

पद्मसे सभी लोकोंके विधायक ब्रह्माण्डकी सृष्टि हुई। उस हिरण्मय पद्मसे चतुर्मुख ब्रह्मा प्रादुर्भूत हुए। किसने मेरी सृष्टि की है, वह प्रभु कौन है? ऐसी जिज्ञासावश ब्रह्मा उस पद्मके नालमें प्रविष्ट

English

Prakfti or Primordial nature consisting of the three

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 291
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.