Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
88
अध्याय 88 / 317

Book 1 - Adhyaya 89

83 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८८

श्लोक 1

इति श्रागारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कर्मज्ञानमा नामाष्टाशीतितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ८९ सूत उवाच ।पृष्टः क्रैञ्चुकिनोवाच मार्कण्डेयः पुनश्च तम् ।स तेन पितृवाक्यने भृशमुद्वग्नमानसः

iti śrāgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe karmajñānamā nāmāṣṭāśītitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 89 sūta uvāca / pṛṣṭaḥ kraiñcukinovāca mārkaṇḍeyaḥ punaśca tam / sa tena pitṛvākyane bhṛśamudvagnamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

१-भोजनके पूर्व तथा अन्तमें एक बार जलसे आचमन करना ' आपोऽशान-क्रिया'

English

Lord Hari narrated the Manvantaras to Lord Siva, Brahma and others. The sage Markaody narrated to Kraufleuki the hymn of the Manes. Listen to that.

अध्याय ८८

श्लोक 2

कन्याभिलाषी विप्रर्षिः परिबभ्राम मेदिनीम् ।कन्यामलभमानो ऽसौ पितृवाक्येन दीपितः ।चिन्तामवाप महीतमतीवोद्वग्नमानसः

kanyābhilāṣī viprarṣiḥ paribabhrāma medinīm / kanyāmalabhamāno 'sau pitṛvākyena dīpitaḥ / cintāmavāpa mahītamatīvodvagnamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यका प्रयोग विहित है ।

English

Formerly, Ruci, an elderly sage, free from attach«> ment to the world, devoid of egotism and for whom Maya (Ignorance) was weU*nigh put to rest, was roaming about in the world here and there.

अध्याय ८८

श्लोक 3

किं करोमि क्र गच्छामि कथं मे दारसंग्रहः ।क्षिप्रं भवेन्मत्पितॄणां ममाभ्युदयकारकः

kiṃ karomi kra gacchāmi kathaṃ me dārasaṃgrahaḥ / kṣipraṃ bhavenmatpitṝṇāṃ mamābhyudayakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसमें ' अमृतोपस्तरणमसि' इस

English

Seeing the sage not nursing the sacrificial fires, not staying in a permanent abode, not fulfilling the duties of (householder's) Airama (stage in life) and satbfied with a single meal (anywhere), his ancestors addressed him.

अध्याय ८८

श्लोक 4

इति चिन्तयतस्तस्यमतिर्जाता महात्मनः ।तपसाराधयाम्येनं ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

iti cintayatastasyamatirjātā mahātmanaḥ / tapasārādhayāmyenaṃ brahmāṇaṃ kamalodbhavam

हिन्दी अर्थ

२-मन्त्र एवं ब्राह्मणरूपमें वेदके दो भाग हैं। इनमेंसे केवल एक भागका अध्यापन अथवा वेदके अङ्गमात्रका अध्यापन वेदके

English

By repeating Svih&, the householder propitiates the deities; by repeating Svadha he propitiates the manes, by gifts of food he propitiates servants and guests.

अध्याय ८८

श्लोक 5

ततो वर्षशतं दिव्यं तपस्तेपे महामनाः ।तत्र स्थितश्चिरं कालं वनेषु नियमस्थितः ।आराधनाय स तदा परं नियममास्थितः

tato varṣaśataṃ divyaṃ tapastepe mahāmanāḥ / tatra sthitaściraṃ kālaṃ vaneṣu niyamasthitaḥ / ārādhanāya sa tadā paraṃ niyamamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

'एक देशका अध्यापन है ।

English

O mortal Sage! You too have {alien into a bondage by incurring debts to gods, to us and to all living beings day after day.

अध्याय ८८

श्लोक 6

ततः प्रदर्शयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ।उवाचाथ प्रसन्नो ऽस्मीत्युच्यतामभिवाञ्छितम्

tataḥ pradarśayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ / uvācātha prasanno 'smītyucyatāmabhivāñchitam

हिन्दी अर्थ

३-केशान्त-संस्कारसे ही श्मश्रु (दाढ़ी) बनवानेका आरम्भ होता है।

English

Without begetting sons, without performing Tarpapas to the manes and without shaving off your head (in Sannyisa) how can you wish for heaven?

अध्याय ८८

श्लोक 7

ततो ऽसौ प्रणिपत्याह ब्रह्माणं जगतो गतिम् ।पितॄणां वचनात्तेन यत्कर्तुमभिवाञ्छितम्

tato 'sau praṇipatyāha brahmāṇaṃ jagato gatim / pitṝṇāṃ vacanāttena yatkartumabhivāñchitam

हिन्दी अर्थ

मधु एवं घृतसे प्रतिदिन तृप्त करता है। जो द्विज प्रतिदिन यजुर्वेद, सामवेद अथवा अथर्ववेदका अध्ययन करता है, वह घृत एवं अमृतसे पितरों तथा देवताओंको प्रतिदिन तृप्त करता है। ऐसे ही

English

O son, know that only pain will befall you and that too by your unjustifiable act. If you die, either you go to hell or suffer pain in the next birth.

अध्याय ८८

श्लोक 8

ब्रह्मोवाच ।प्रजापतिस्त्वं भविता स्रष्टव्या भवता प्रजाः ।सृष्ट्वा प्रजाः सुतान्विप्र समुत्पाद्य क्रियास्तथा

brahmovāca / prajāpatistvaṃ bhavitā sraṣṭavyā bhavatā prajāḥ / sṛṣṭvā prajāḥ sutānvipra samutpādya kriyāstathā

हिन्दी अर्थ

जो द्विज प्रतिदिन वाकोवाक्य, पुराण, नाराशंसी, गाथिकाः, इतिहास तथा विद्याका' अध्ययन करता है, वह पितरों एवं देवताओंको मांस (फल), दूध और ओदन (भात)-से प्रतिदिन तृप्त करता

English

**Dear son, no doubt, the soul has to be scrubbed of its impurities by curbing the sense-oigans. Yet the path you have chosen as the remedy is not the suitable one.

अध्याय ८८

श्लोक 9

कृत्वा कृताधिकारस्त्वं ततः सिद्धिमवाप्यसि ।सत्वं यथोक्तं पितृभिः कुरु दारपरिग्रहम्

kṛtvā kṛtādhikārastvaṃ tataḥ siddhimavāpyasi / satvaṃ yathoktaṃ pitṛbhiḥ kuru dāraparigraham

हिन्दी अर्थ

है। संतृप्त ये देवता और पितृजन भी इस स्वाध्यायशील द्विजको समस्त अभीष्ट शुभ फलोंसे संतुष्ट करते हैं। द्विज जिस-जिस यज्ञके प्रतिपादक वेद-

English

Dear son, sin, or merit accumulated by previous actio IS is wasted away steadily when one experiences the fruits thereof whether pleasure or sorrow.

अध्याय ८८

श्लोक 10

कामं चेममभिध्याय क्रियतां पितृपूजनम् ।त एव तुष्टाः पितरः प्रदास्यन्ति तवेप्सितम् ।पत्नीं सुतांश्च सन्तुष्टाः किं न दद्युः पितामहाः

kāmaṃ cemamabhidhyāya kriyatāṃ pitṛpūjanam / ta eva tuṣṭāḥ pitaraḥ pradāsyanti tavepsitam / patnīṃ sutāṃśca santuṣṭāḥ kiṃ na dadyuḥ pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थधर्म-निरूपण

English

Noble sires! The paths of activities are condemned in the Vedas as the sequel of ignorance. StiU» wherefore do you enjoin the same on me?

अध्याय ८८

श्लोक 11

मार्कण्डेय उवाच ।इत्यृषिर्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।नद्या विविक्ते पुलिने चकार पितृतर्पणम्

mārkaṇḍeya uvāca / ityṛṣirvacanaṃ śrutvā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / nadyā vivikte puline cakāra pitṛtarpaṇam

हिन्दी अर्थ

भागका अध्ययन करता है, उस-उस यज्ञके फलको प्राप्त करता है। इसके अतिरिक्त भूमिदान, तपस्या और स्वाध्यायके फलका भी भागी होता है। नैष्ठिक ब्रह्मचारीको अपने आचार्यके सांनिध्यमें

English

The good never invite trouble by not doing the rites mandatorily enjoined. A self-restraint coupled with it is con¬ ducive to salvation, otherwise it leads to fall.

अध्याय ८८

श्लोक 12

तुष्टाव च पितॄन्विप्रः स्तवैरेभिरथादृतः ।एकाग्रप्रयतो भूत्वा भक्तिनम्रात्मकन्धरः

tuṣṭāva ca pitṝnvipraḥ stavairebhirathādṛtaḥ / ekāgraprayato bhūtvā bhaktinamrātmakandharaḥ

हिन्दी अर्थ

रहना चाहिए। आचार्यके अभावमें आचार्यपुत्र और उसके अभावमें आचार्य-पत्नी तथा उसके भी अभावमें वैश्वानर-अग्निके आश्रयमें (अपनेद्वारा उपास्य अग्निको शरणमें) रहना चाहिए । इस प्रकार

English

What you consider to be the excellent way out with the attitudeI am washing off" (is wrong);you will be burnt by the sins of dereliction of duty.

अध्याय ८८

श्लोक 13

रुचिरुवाच ।नमस्ये ऽहं पितॄन् भक्त्या ये वसन्त्यधिदेवतम् ।देवैरपि हि तर्प्यन्ते ये श्राद्धेषु स्वधोत्तरैः

ruciruvāca / namasye 'haṃ pitṝn bhaktyā ye vasantyadhidevatam / devairapi hi tarpyante ye śrāddheṣu svadhottaraiḥ

हिन्दी अर्थ

अपने देहको क्षीण करता हुआ जितेन्द्रिय द्विज ब्रह्मचारी ब्रह्मलोकको प्राप्त करता है । उसका पुनः जन्म नहीं होता । (अध्याय ९४)

English

Even the illusion, like poison (which nullifies other poisons and helps) is conducive to good; as a means for the performance of duties it U not fettering though capable of it.

अध्याय ८८

श्लोक 14

नमस्ये ऽहं पितॄन् स्वर्गे ये तर्प्यन्ते महर्षिभिः ।श्राद्धैर्मनोमयैर्भक्त्या भुक्तिमुक्तिमभीप्सुभिः

namasye 'haṃ pitṝn svarge ye tarpyante maharṣibhiḥ / śrāddhairmanomayairbhaktyā bhuktimuktimabhīpsubhiḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थधर्म-निरूपण

English

Hence, dear son, 6nd out a suitable girl and marry her. Let not your life be in vain without the assurance of attaining the other world and its benefit.

अध्याय ८८

श्लोक 15

नमस्ये ऽहं पितॄन्स्वर्गे सिद्धाः सन्तर्पयन्ति यान् ।श्राद्धेषु दिव्यैः सकलैरुपहारैरनुत्तमैः

namasye 'haṃ pitṝnsvarge siddhāḥ santarpayanti yān / śrāddheṣu divyaiḥ sakalairupahārairanuttamaiḥ

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्यजीने कहा--हे यतत्रत मुनियो! आप सभी अब गृहस्थाश्रमके धर्मोका वर्णन सुनें ।

English

O sires, I am now an old roan. Who will provide me with a wife? It is difficult for a poor wretch to go in for marriage.

अध्याय ८८

श्लोक 16

नमस्ये ऽहं पितॄन् भक्त्या येर्ऽच्यन्ते गुह्यकैर्दिवि ।तन्मयत्वेन वाधद्भिः ऋद्धिमात्यन्तिकीं पराम्

namasye 'haṃ pitṝn bhaktyā yer'cyante guhyakairdivi / tanmayatvena vādhadbhiḥ ṛddhimātyantikīṃ parām

हिन्दी अर्थ

(विद्याध्ययनकी समासिके पश्चात्) गुरुको दक्षिणा प्रदान करके उन्हींकी अनुज्ञासे स्त्रानकर शिष्यको ब्रह्मचर्यव्रतकी समाप्ति करनी चाहिए । तदनन्तर वह सुलक्षणा, अत्यन्त सुन्दर मनोरमा,

English

O son, If you do not appreciate our advice, our degradation and your fall is certain. You should render our advice into practice.

अध्याय ८८

श्लोक 17

नमस्ये ऽहं पितॄन्मर्त्यैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।श्राद्धेषु श्रद्धयाभीष्टलोकपुष्टिप्रदायिनः

namasye 'haṃ pitṝnmartyairarcyante bhuvi ye sadā / śrāddheṣu śraddhayābhīṣṭalokapuṣṭipradāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

असपिण्डा, अवस्थामें छोटी, अरोगा, भ्रातृमती, भिन्न प्रवर एवं गोत्रवाली कन्यासे विवाह करे ।

English

After saying this, O noble sage (Krauficiiki), the manes suddenly vanished like lamps blown out by the wind, even as Ruci stood gazing at them.

अध्याय ८८

श्लोक 18

नमस्ये ऽहं पितॄन्विप्रैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।वाञ्छिताभीष्टलाभाय प्राजापत्यप्रदायिनः

namasye 'haṃ pitṝnviprairarcyante bhuvi ye sadā / vāñchitābhīṣṭalābhāya prājāpatyapradāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी असपिण्डा कन्याको विवाहयोग्य बताया गया है । इससे यह स्पष्ट हो रहा है कि सपिण्डा कन्यासे विवाह नहीं करना चाहिए। महर्षि याज्ञवल्क्यने यहाँ सपिण्डाके बारेमें यह बताया

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 19

नमस्ये ऽहं पितॄन्ये वै तर्प्यन्ते ऽरण्यवासिभिः ।वन्यैः श्राद्धैर्यताहारैस्तपोनिर्धूतकल्मषैः

namasye 'haṃ pitṝnye vai tarpyante 'raṇyavāsibhiḥ / vanyaiḥ śrāddhairyatāhāraistaponirdhūtakalmaṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

है-मातासे लेकर उनके पिता, पितामह आदिकी गणनामें पाँचवीं परम्परातक तथा पितासे लेकर उनके पिता, पितामह आदिकी गणनामें सातवीं परम्परातक सपिण्ड्य समझना चाहिए। इसके

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 20

नमस्ये ऽहं पितॄन्विप्रैर्नैष्ठिकैर्धर्मचारिभिः ।ये संयतात्मभिर्नित्यं सन्तर्प्यन्ते समाधिभिः

namasye 'haṃ pitṝnviprairnaiṣṭhikairdharmacāribhiḥ / ye saṃyatātmabhirnityaṃ santarpyante samādhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मध्यमे न आनेवाली कन्या असपिण्डा होगी । इसके अनुसार विवाहके लिये असपिण्डा कन्याका चयन होना चाहिए। ऐसे ही उसी कन्यासे विवाह उचित है, जिसका मातूकुल तथा पितूकुलमें पाँच-

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 21

नमस्ये ऽहं पितॄञ्छ्राद्धै राजन्यास्तर्पयन्ति यान् ।कव्यैरशेषैविधिवल्लोकद्वयफलप्रदान्

namasye 'haṃ pitṝñchrāddhai rājanyāstarpayanti yān / kavyairaśeṣaividhivallokadvayaphalapradān

हिन्दी अर्थ

पौत्रादिकी समृद्धिकी दृष्टिसे विख्यात हो। ऐसे ही कन्याके लिये समानवर्णमें उत्पन्न श्रोत्रिय एवं विद्वान् पुरुष श्रेष्ठ होता है । अन्य विद्वानोंने जो यह कहा है कि द्विजातियोंके लिये शूद्रकुलमें उत्पन्न हुई

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 22

नमस्ये ऽहं पितॄन्वैश्यैरर्च्यन्ते भुवि ये सदा ।स्वकर्माभिरतैर्न्नित्यं पुष्पधूपान्नवारिभिः

namasye 'haṃ pitṝnvaiśyairarcyante bhuvi ye sadā / svakarmābhiratairnnityaṃ puṣpadhūpānnavāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

कन्या भी ग्रहण करने योग्य होती है, यह मेरा अभिमत नहीं है, क्योंकि उस कन्यामें उससे विवाह करनेवाला उसका पति ही स्वयं उत्पन्न होता है । तीनों वर्ण तीन, दो, एक इस क्रमसे

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 23

नमस्ये ऽहं पितॄञ्छ्राद्धे शूद्रैरपि च भक्तितः ।सन्तर्प्यते जगत्कृत्स्नं नाम्ना ख्याताः सुकालिनः

namasye 'haṃ pitṝñchrāddhe śūdrairapi ca bhaktitaḥ / santarpyate jagatkṛtsnaṃ nāmnā khyātāḥ sukālinaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णोमें विवाह कर सकते हैं । शूद्र-वर्णको अपने ही वर्णसे कन्या प्राप्त करनी चाहिए।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 24

नमस्ये ऽहं पितॄञ्छ्राद्धे पाताले ये महासुरैः ।सन्तर्प्यन्ते सुधाहारास्त्यक्तदम्भमदैः सदा

namasye 'haṃ pitṝñchrāddhe pātāle ye mahāsuraiḥ / santarpyante sudhāhārāstyaktadambhamadaiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

अपने घरपर वरको बुलाकर उसे यथाशक्ति

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 25

नमस्ये ऽहं पितॄञ्छ्राद्धैरर्च्यन्ते ये रसातले ।भोगैरशेषैर्विधिवन्नागैः कामानभीप्सुभिः

namasye 'haṃ pitṝñchrāddhairarcyante ye rasātale / bhogairaśeṣairvidhivannāgaiḥ kāmānabhīpsubhiḥ

हिन्दी अर्थ

मध्यमें आनेवाली कन्या सपिण्ड्य तथा इसके अलंकृत अपनी कन्या प्रदान करना ब्राह्मविवाह'

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 26

नमस्ये ऽहं पितॄञ्छ्राद्धैः सर्पैः सन्तर्पितान्सदा ।तत्रैव विधिवन्मन्त्रभोगसम्पत्समन्वितैः

namasye 'haṃ pitṝñchrāddhaiḥ sarpaiḥ santarpitānsadā / tatraiva vidhivanmantrabhogasampatsamanvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

१-वाकोवाक्य --प्रश्‍नोत्तररूप वेद-वाक्य। २-नाराशंसी --रुद्रहैवत्य मन्त्र। ३-गाथिका--यज्ञ-सम्बन्धी इन्द्र आदिकी गाथाएँ। ४-इतिहास--महाभारत आदि। ५-विद्या-वारुणी आदि विभिन्न विद्याएँ। ६-' आत्मा वै जायते पुत्रः ' के अनुसार

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 27

पितॄन्नमस्ये निवसन्ति साक्षाद्ये देवलोके ऽथ महीतले वा ।तथान्तरिक्षे च सुरारिपूज्यास्ते वै प्रतीच्छन्तु मयोपनीतम्

pitṝnnamasye nivasanti sākṣādye devaloke 'tha mahītale vā / tathāntarikṣe ca surāripūjyāste vai pratīcchantu mayopanītam

हिन्दी अर्थ

पिता ही पुत्रके रूपमें जन्म लेता है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 28

पितॄन्नमस्ये परमार्थभूता ये वै विमाने निवसन्त्यमूर्ताः ।यजन्ति यानस्तमलैर्मनोभिर्योगीश्वराः क्लेशविमुक्तिहेतून्

pitṝnnamasye paramārthabhūtā ye vai vimāne nivasantyamūrtāḥ / yajanti yānastamalairmanobhiryogīśvarāḥ kleśavimuktihetūn

हिन्दी अर्थ

है। इस विधिसे विवाहित स्त्री-पुरुषसे उत्पन्न होनेवाली संतान दोनों कुलोंके इक्कीस पीढियोंको पवित्र करती है । यज्ञदीक्षित ऋत्विक् ब्राह्मणको अपनी कन्या देना 'हैवविवाह' है तथा वरसे एक

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 29

पितॄन्नमस्ये दिवि ये च मूर्ताः स्वधाभुजः काम्यफलाभिसन्धौ ।प्रदानशक्ताः सकलेप्सितानां विमुक्तिदा ये ऽनभिसंहितेषु

pitṝnnamasye divi ye ca mūrtāḥ svadhābhujaḥ kāmyaphalābhisandhau / pradānaśaktāḥ sakalepsitānāṃ vimuktidā ye 'nabhisaṃhiteṣu

हिन्दी अर्थ

जोड़ा गौ (स्त्री गौ एवं पुरुष गौ) लेकर उसको कन्या प्रदान करना ' आर्षविवाह' कहा जाता है । इस प्रथम (ब्राह्मविवाह) विधिसे विवाहित स्त्री-पुरुषसे उत्पन्न पुत्र अपनी प्रथमकी सात तथा बादकी

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 30

तृप्यन्तु ते ऽस्मिन्पितरः समस्ता इच्छावतां ये प्रदिशन्ति कामान् ।सुरत्वमिन्द्रत्वमितो ऽधिकं वा गजाश्वरत्नानि महागृहाणि

tṛpyantu te 'sminpitaraḥ samastā icchāvatāṃ ye pradiśanti kāmān / suratvamindratvamito 'dhikaṃ vā gajāśvaratnāni mahāgṛhāṇi

हिन्दी अर्थ

सात--इस तरह चौदह पीढ़ियोंको पवित्र करता है। आर्षविधिके विवाहसे उत्पन्न पुत्र तीन पूर्व तथा तीन बादकी--इस तरह छः पीढ़ियोंको पवित्र करता है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 31

सोमस्य ये रश्मिषु येर्ऽकबिम्बे शुक्ले विमाने च सदा वसन्ति ।तृप्यन्तु ते ऽस्मिन्पितरो ऽन्नतोयैर्गन्धादिना पुष्टिमितो व्रजन्तु

somasya ye raśmiṣu yer'kabimbe śukle vimāne ca sadā vasanti / tṛpyantu te 'sminpitaro 'nnatoyairgandhādinā puṣṭimito vrajantu

हिन्दी अर्थ

“तुम इस कन्याके साथ धर्मका आचरण करो '-- यह कहकर विवाहको इच्छा रखनेवाले वरको पिताके द्वारा जब कन्या प्रदान की जाती है, तब ऐसे विवाहको “काय (प्राजापत्य)-विवाह' कहते

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 32

येषां हुते ऽग्नौ हविषा च तृप्तिर्ये भुञ्जते विप्रशरीरसंस्थाः ।ये पिण्डदानेन मुदं प्रयान्ति तृप्यन्तु ते ऽस्मिन्पितरो ऽन्नतोयैः

yeṣāṃ hute 'gnau haviṣā ca tṛptirye bhuñjate vipraśarīrasaṃsthāḥ / ye piṇḍadānena mudaṃ prayānti tṛpyantu te 'sminpitaro 'nnatoyaiḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। इस विवाह-विधिसे उत्पन्न पुत्र अपनेसहित पूर्वकी छः तथा बादकी छः पीढ़ियों--इस तरह कुल तेरह पीढ़ियोंको पवित्र करता है। कन्याके पिता या बन्धु-बान्धव अथवा कन्याको ही यथाशक्ति

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 33

ये खड्गमांसेन सुरैरभीष्टैः कृष्णैस्तिलैर्दिव्य मनोहरैश्च ।कालेन शाकेन महर्षिवर्यैः संप्रीणितास्ते मुदमत्र यान्तु

ye khaḍgamāṃsena surairabhīṣṭaiḥ kṛṣṇaistilairdivya manoharaiśca / kālena śākena maharṣivaryaiḥ saṃprīṇitāste mudamatra yāntu

हिन्दी अर्थ

धन देकर यदि कोई वर उससे विवाह करता है तो इस विवाहको असुरविवाह' और वर एवं कन्याके बीच पहले ही पारस्परिक सहमति हो जानेके बाद जो विवाह होता है, उसको

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 34

कव्यान्यशेषाणि च यान्यभीष्टान्यतीव तेषां मम पूजितानाम् ।तेषाञ्च सान्निध्यमिहास्तु पुष्पगन्धाम्बुभोज्येषु मया कृतेषु

kavyānyaśeṣāṇi ca yānyabhīṣṭānyatīva teṣāṃ mama pūjitānām / teṣāñca sānnidhyamihāstu puṣpagandhāmbubhojyeṣu mayā kṛteṣu

हिन्दी अर्थ

“गान्धर्वविवाह ' कहते हैं । कन्याकी इच्छा नहीं है, तब भी बलात् युद्ध आदिके द्वारा अपहत उस कन्याके साथ विवाह करना 'राक्षसविवाह' है। स्वाप (शयन) आदि अवस्थामें अपहरणकर उसके

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 35

दिनेदिने ये प्रतिगृह्णतेर्ऽचां मासान्तपूज्या भुवि ये ऽष्टकासु ।ये वत्सरान्ते ऽभ्युदये च पूज्याः प्रयान्तु ते मे पितरो ऽत्र तुष्टिम्

dinedine ye pratigṛhṇater'cāṃ māsāntapūjyā bhuvi ye 'ṣṭakāsu / ye vatsarānte 'bhyudaye ca pūjyāḥ prayāntu te me pitaro 'tra tuṣṭim

हिन्दी अर्थ

साथ जो विवाह किया जाता है, उसको 'पैशाचविवाह'

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 36

पूज्या द्विजानां कुमुदेन्दुभासो ये क्षत्त्रियाणां ज्वलनार्कवर्णाः ।तथा विशां ये कनकावदाता नीलीप्रभाः शूद्रजनस्य ये च

pūjyā dvijānāṃ kumudendubhāso ye kṣattriyāṇāṃ jvalanārkavarṇāḥ / tathā viśāṃ ye kanakāvadātā nīlīprabhāḥ śūdrajanasya ye ca

हिन्दी अर्थ

इन उपर्युक्त आठ विवाहोंमें प्रथम चार प्रकारके विवाह अर्थात् ब्राह्म, हैव, आर्ष और प्राजापत्यविवाह ब्राह्मणवर्णके लिये उपयुक्त हैं गान्धर्वविवाह तथा राक्षसविवाह क्षत्रियवर्णक लिये उचित है। असुरविवाह

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 37

ते ऽस्मिन्समस्ता मम पुष्पगन्धधूपाम्बुभोज्यादिनिवेदनेन ।तथाग्निहोमेन च यान्ति तृप्तिं सदा पितृभ्यः प्रणतो ऽस्मि तेभ्यः

te 'sminsamastā mama puṣpagandhadhūpāmbubhojyādinivedanena / tathāgnihomena ca yānti tṛptiṃ sadā pitṛbhyaḥ praṇato 'smi tebhyaḥ

हिन्दी अर्थ

शूद्रवर्णके लिये (उचित) माना गया है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 38

ये देवपूर्वाण्यभितृप्तिहेतोर श्रन्ति कव्यानि शुभाहृतानि ।तृप्ताश्च ये भूतिसृजो भवन्ति तृप्यन्तु ते ऽस्मिन्प्रणतो ऽस्मि तेभ्यः

ye devapūrvāṇyabhitṛptihetora śranti kavyāni śubhāhṛtāni / tṛptāśca ye bhūtisṛjo bhavanti tṛpyantu te 'sminpraṇato 'smi tebhyaḥ

हिन्दी अर्थ

समान वर्णवाले वर-कन्याके विवाहमें कन्याओंके द्वारा गृह्यसूत्रकी विधिके अनुसार वरका पाणिग्रहण अर्थात् हाथ पकड़ना चाहिए । क्षत्रियकन्या ब्राह्मणवरसे विवाह करते समय ब्राह्मणवरके दाहिने हाथमें

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 39

रक्षांसि भूतान्यसुरांस्तथोग्रात्रिर्णाशयन्तु त्वशिवं प्रजानाम् ।आद्याः सुराणाममरेशपूज्यास्तृप्यन्तु ते ऽस्मिन्प्रणतो ऽस्मितेभ्यः

rakṣāṃsi bhūtānyasurāṃstathogrātrirṇāśayantu tvaśivaṃ prajānām / ādyāḥ surāṇāmamareśapūjyāstṛpyantu te 'sminpraṇato 'smitebhyaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यमान शर (बाण)-के एकदेशको ग्रहण करे । वैश्यकन्या ब्राह्मण अथवा क्षत्रियवरसे विवाह करते समय वरके हाथमें विद्यमान चाबुकके एकदेशको ग्रहण करे। ऐसे ही शूद्रकन्या ब्राह्मण,

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 40

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा ।व्रजन्तु तृप्तिं श्राद्धे ऽस्मिन्पितरस्तर्पिता मया

agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā / vrajantu tṛptiṃ śrāddhe 'sminpitarastarpitā mayā

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय अथवा वैश्यवरसे विवाह करते समय वरके उत्तरीय वस्त्र (ऊपर ओढे हुए चादर)-के किनारेको ग्रहण करे ।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 41

अग्निष्वात्ताः पितृगणाः प्राचीं रक्षन्तु मे दिशम् ।तथा बर्हिषदः पान्तु याम्यां मे पितरः सदा ।प्रतीचीमाज्यपास्तद्वदुदीचीमपि सोमपाः

agniṣvāttāḥ pitṛgaṇāḥ prācīṃ rakṣantu me diśam / tathā barhiṣadaḥ pāntu yāmyāṃ me pitaraḥ sadā / pratīcīmājyapāstadvadudīcīmapi somapāḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा माता कन्यादान करनेके अधिकारी हैं। पूर्वके अभावमें उत्तरोत्तर कन्यादानके अधिकारी हैं, यदि उन्माद आदि दोषसे ग्रस्त नहीं हैं। यदि कन्यादानका अधिकारी समयपर कन्यादान न करे

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 42

रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः ।सर्वतः पितरो रक्षां कुर्वन्तु मम नित्यशः

rakṣobhūtapiśācebhyastathaivāsuradoṣataḥ / sarvataḥ pitaro rakṣāṃ kurvantu mama nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तो कन्याके ऋतुमती हो जानेपर कन्यादानके अधिकारीको कन्याके प्रति ऋतुकालमें एक-एक भ्रूणहत्याका पाप लगता है। कन्यादानके दाताके अभावमें कन्याको स्वयं उपयुक्त वरका वरण

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 43

विश्वो विश्वभुगाराध्यो धर्मो धन्यः शुभाननः ।भूतिदो भूतिकृद् भूतिः पितॄणां ये गणा नव

viśvo viśvabhugārādhyo dharmo dhanyaḥ śubhānanaḥ / bhūtido bhūtikṛd bhūtiḥ pitṝṇāṃ ye gaṇā nava

हिन्दी अर्थ

कन्या एक बार दी जाती है, इसलिये कन्या एक बार देकर पुनः उसका अपहरण करनेवाला

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 44

कल्याणः कल्यदः कर्ता कल्यः कल्यतराश्रयः ।कल्यताहेतुरन्घः षडिमे ते गणाः स्मृताः

kalyāṇaḥ kalyadaḥ kartā kalyaḥ kalyatarāśrayaḥ / kalyatāheturanghaḥ ṣaḍime te gaṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

१-कन्याका पिता वरसे गौका जोड़ा मूल्यके रूपमें नहीं लेता, आवश्यकतावश धर्मकार्य (याग आदि) सम्पन्न करनेके लिये होता है। इसीलिये मनुस्मृति (३। २९)-के अनुसार जितनासे धर्मकार्य हो सके, उतना ही (एक ही गौ या गौका जोड़ा) कन्या-पिताको

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 45

वरो वरेण्यो वरदस्तुष्टिदः पुष्टिदस्तथा ।विश्वपाता तथा धाता सप्तैते च गणाः स्मृताः

varo vareṇyo varadastuṣṭidaḥ puṣṭidastathā / viśvapātā tathā dhātā saptaite ca gaṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वरसे लेना चाहिए।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 46

महान्महात्मा महितो महिमावान्महाबलः ।गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः

mahānmahātmā mahito mahimāvānmahābalaḥ / gaṇāḥ pañca tathaivaite pitṝṇāṃ pāpanāśanāḥ

हिन्दी अर्थ

२-दूसरे वर्णसे विवाह करनेकी यह व्यवस्था कलियुगके लिये नहीं है। ३-सकुल्य-आठवीं पीढ़ीसे दसवीं पीढ़ीतक 'सकुल्य' कहा जाता है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 47

सुखदो धनदश्चान्यो धर्मदो ऽन्यश्च भूतिदः ।पितॄणां कथ्यते चैव तथा गणचतुष्टयम्

sukhado dhanadaścānyo dharmado 'nyaśca bhūtidaḥ / pitṝṇāṃ kathyate caiva tathā gaṇacatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

गृहस्थधर्म-निरूपण १६१

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 48

एकत्रिंशत्पितृगणा यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ।त एवात्र पितृगणास्तुष्यन्तु च मदाहितात्

ekatriṃśatpitṛgaṇā yairvyāptamakhilaṃ jagat / ta evātra pitṛgaṇāstuṣyantu ca madāhitāt

हिन्दी अर्थ

चौरकर्मके समान दण्डका भागी होता है । निर्दुष्ट कि स्त्रियोंमें दोषका संक्रमण नहीं होता है। यदि अर्थात् सौम्य सुशीला पत्नीका परित्याग करनेपर कोई स्त्री केवल मनसे पर पुरुषको इच्छा करती पति दण्डनीय है, किंतु अत्यन्त दुष्ट (महापातक है तो यह भी एक तरहका व्यभिचार ही है । ऐसे

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 49

माक्रण्डेय उवाच ।एवं तु स्तुवतस्तस्य तेजसोराशिरुच्छ्रितः ।प्रादुर्बभूव सहसा गगनव्याप्तिकारकः

mākraṇḍeya uvāca / evaṃ tu stuvatastasya tejasorāśirucchritaḥ / prādurbabhūva sahasā gaganavyāptikārakaḥ

हिन्दी अर्थ

आदिसे दुष्ट) पत्रीका उपायान्तरके अभावमें परित्याग किया जा सकता है

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 50

तद्दृष्ट्वा सुमहत्तेजः समाच्छाद्य स्थितं जगत् ।जानुभ्यामवनीं गत्वा रुचिः स्तोत्रमिदञ्जगौ

taddṛṣṭvā sumahattejaḥ samācchādya sthitaṃ jagat / jānubhyāmavanīṃ gatvā ruciḥ stotramidañjagau

हिन्दी अर्थ

यदि कन्याका किसी वरके साथ विवाह करनेके लिये वाग्दानमात्र किया गया हो, अनन्तर विवाहके पूर्व ही वरका मरण हो गया तो कलियुगसे अन्य युगोंमें ऐसी कन्याको पुत्र प्राप्त करनेका

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 51

रुचिरुवाच ।अर्चितानाममूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ।नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां दिव्यचक्षुषाम्

ruciruvāca / arcitānāmamūrtānāṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām / namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ divyacakṣuṣām

हिन्दी अर्थ

उपाय यह है-एऐसी कन्या पुत्र चाहती है तो उसका देवर अथवा कोई सपिण्ड या कोई सगोत्र बड़ोंकी आज्ञा प्राप्त होनेपर अपने सभी आङ्गोंमें घृतलेप कर ऋतुकालमात्रमें उस कन्याके पास

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 52

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ।सप्तर्षोणां तथान्येषां तान्नमस्यामि कामदान्

indrādīnāṃ ca netāro dakṣamārīcayostathā / saptarṣoṇāṃ tathānyeṣāṃ tānnamasyāmi kāmadān

हिन्दी अर्थ

तबतक जा सकता है, जबतक गर्भ-धारण न हो। गर्भ-धारणके बाद यदि वह ऐसी कन्याके पास जाता है तो पतित हो जाता है। इस विधिसे इस कन्यासे उत्पन्न पुत्र जिस वरको कन्याका वाग्दान

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 53

मन्वादीनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ।तान्नमस्याम्यहं सर्वान्पितॄनप्युदधावपि

manvādīnāṃ ca netāraḥ sūryācandramasostathā / tānnamasyāmyahaṃ sarvānpitṝnapyudadhāvapi

हिन्दी अर्थ

किया गया था, उसका क्षेत्रज पुत्र माना जाता है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 54

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योर्नभसस्तथा ।द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलिः

nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyornabhasastathā / dyāvāpṛthivyośca tathā namasyāmi kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

जो स्त्री व्यभिचारिणी है, बहुत प्रयत्न करनेपर भी व्यभिचारसे विरत नहीं हो रही है, उसको अपने गर्हित जीवनके प्रति वैराग्य उत्पन्न करनेके लिये अपने घरमें ही रखते हुए समस्त अधिकारोंसे

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 55

प्रजापतेः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च ।योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

prajāpateḥ kaśyapāya somāya varuṇāya ca / yogeśvarebhyaśca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

अलग कर देना चाहिए तथा उसे मलिनदशामें ही रखकर उतना ही भोजन देना चाहिए, जितनासे उसकी प्राणरक्षामात्र हो सके। साथ ही उसके निन्दनीय कर्मके लिये उसको भर्त्सना करनी

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 56

नमो गणेभ्यः सप्तभ्यस्तथा लोकेषु सप्तसु ।स्वायम्भुवे नमस्यामि ब्रह्मणे योगचक्षुषे

namo gaṇebhyaḥ saptabhyastathā lokeṣu saptasu / svāyambhuve namasyāmi brahmaṇe yogacakṣuṣe

हिन्दी अर्थ

चाहिए और भूमिपर ही उसके शयनकी व्यवस्था

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 57

सोमाधारान्पितृगणान्योगमूर्तिधरांस्तथा ।नमस्यामि तथा सोमं पितरं जगतामहम्

somādhārānpitṛgaṇānyogamūrtidharāṃstathā / namasyāmi tathā somaṃ pitaraṃ jagatāmaham

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंको विवाहसे पूर्व चन्द्रने शुचिता, गन्धर्वने सुन्दर मधुर वाणी एवं अग्निने सब प्रकारकी पवित्रता प्रदान की है । इसीलिये स्त्रियाँ पवित्र ही होती हैं। अतएव उनके लिये अतप प्रायश्चित्तकी

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 58

अग्निरूपांस्तथैवान्यान्नमस्यामि पितॄनहम् ।अग्निसोममयं विश्वं यत एतदशेषतः

agnirūpāṃstathaivānyānnamasyāmi pitṝnaham / agnisomamayaṃ viśvaṃ yata etadaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

ही अन्य पुरुषसे सम्पर्क करनेका संकल्पमात्र कोई स्त्री कर लेती है तो यह भी किसी रूपमें व्यभिचार ही है। ऐसा व्यभिचार यदि प्रकाशमें नहीं आया है तो इससे उत्पन्न दोषका मार्जन उस

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 59

ये च तेजसि ये चैते सोमसूर्याग्निमूर्तयः ।जगत्स्वरूपिणश्चैव तथा ब्रह्मस्वरूपिणः

ye ca tejasi ye caite somasūryāgnimūrtayaḥ / jagatsvarūpiṇaścaiva tathā brahmasvarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीके ऋतुकालमें रजोदर्शनसे हो जाता है। यदि पर पुरुष शूद्रके साथ सम्पर्क कर कोई स्त्री गर्भधारण कर लेती है तो इस पापका प्रायश्चित्त उस स्त्रीका त्याग ही है। ऐसे ही गर्भवध, पतिका

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 60

तेभ्यो ऽखिलेभ्यो योगिभ्यः पितृभ्यो यतमानसः ।नमोनमो नमस्ते ऽस्तु प्रसीदन्तु स्वधाभुजः

tebhyo 'khilebhyo yogibhyaḥ pitṛbhyo yatamānasaḥ / namonamo namaste 'stu prasīdantu svadhābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

वध, ब्रह्महत्या आदि महापातकसे ग्रस्त होनेपर तथा शिष्य आदिके साथ गमन करनेवाली स्त्रीका त्याग ही कर देना चाहिए।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 61

माक्रण्डेय उवाच ।एवं स्तुतास्ततस्तेन तजसो मुनिसत्तमाः ।निश्चक्रमुस्ते पितरो भासयन्तो दिशादश

mākraṇḍeya uvāca / evaṃ stutāstatastena tajaso munisattamāḥ / niścakramuste pitaro bhāsayanto diśādaśa

हिन्दी अर्थ

मदिरापान करनेवाली, दीर्घ रोगिणी, द्वेष रखनेवाली, वन्ध्या, अर्थका नाश करनेवाली, अप्रियवादिनी (निष्ठुरभाषिणी), कन्याको ही उत्पन्न करनेवाली एवं पतिका अहित ही करनेवाली

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 62

निवेदनञ्च यत्तेन पुष्पगन्धानुलेपनम् ।तद्भूषितानथ स तान्ददृशे पुरतः स्थितान्

nivedanañca yattena puṣpagandhānulepanam / tadbhūṣitānatha sa tāndadṛśe purataḥ sthitān

हिन्दी अर्थ

भार्याका परित्याग कर दूसरा विवाह किया जा सकता है। प्रथम विवाहिता (परित्यक्ता) स्त्रीका भी दान, मान, सत्कार आदिके द्वारा भरण करना चाहिए, अन्यथा उस स्त्रीके पतिको महापाप होता

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 63

प्रणिपत्य रुचिर्भक्त्या पुनरेव कृताञ्जलिः ।नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यमित्याह पृथगादृतः

praṇipatya rucirbhaktyā punareva kṛtāñjaliḥ / namastubhyaṃ namastubhyamityāha pṛthagādṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसके अतिरिक्त यह भी ध्यान देने योग्य है कि जिस घरमें पति-पल्लीके मध्य किसी भी प्रकारका विरोध नहीं होता, उस घरमें धर्म-अर्थ और काम--इस त्रिवर्गकी अभिवृद्धि होती है। अतः

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 64

ततः प्रसन्नाः पितरस्तमूचुर्मुनिसत्तमम् ।वरं वृणीष्वेति स तानुवाचानतकन्धरः

tataḥ prasannāḥ pitarastamūcurmunisattamam / varaṃ vṛṇīṣveti sa tānuvācānatakandharaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रथम विवाहिता एवं वर्तमान भार्यामें, अस्वीकृत स्त्री भी पूर्वमें भार्या रही है। इस दृष्टिसे उससे विरोध नहीं ही करना चाहिए। उसे पूर्ण प्रसन्न रखना चाहिए। जो स्त्री पतिकी मृत्युके पश्चात्

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 65

रुचिरुवाच ।प्रजानां सर्गकर्तृत्वमादिष्टं ब्रह्मणा मम ।सो ऽहं पत्नीमभीप्सामि धन्यां दिव्यां प्रजावतीम्

ruciruvāca / prajānāṃ sargakartṛtvamādiṣṭaṃ brahmaṇā mama / so 'haṃ patnīmabhīpsāmi dhanyāṃ divyāṃ prajāvatīm

हिन्दी अर्थ

अथवा उसके जीवित रहते हुए अन्य पुरुषका आश्रय नहीं लेती, वह इस लोकमें यश प्राप्त करती

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 66

पितर ऊचुः ।अत्रैव सद्यः पत्नी ते भवत्वतिमनोरमा ।तस्याञ्च पुत्रो भविता भवतो मुनिसत्तम !

pitara ūcuḥ / atraiva sadyaḥ patnī te bhavatvatimanoramā / tasyāñca putro bhavitā bhavato munisattama !

हिन्दी अर्थ

व्यवस्था है । पर इतनेसे यह नहीं समझना चाहिए है और अपने पातिब्रत्य-पुण्यके प्रभावसे परलोकमें

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 67

मन्वन्तराधिपो धीमांस्त्वन्नाम्नैवोपलक्षितः ।रुचे ! रौच्य इति ख्यातिं प्रयास्यति जगत्त्रये

manvantarādhipo dhīmāṃstvannāmnaivopalakṣitaḥ / ruce ! raucya iti khyātiṃ prayāsyati jagattraye

हिन्दी अर्थ

जाकर पार्वतीके साहचर्यमें आनन्द प्राप्त करती है ।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 68

तस्यापि बहवः पुत्रा महाबलपराक्रमाः ।भविष्यन्ति महात्मानः पृथिवीपरिपालकाः

tasyāpi bahavaḥ putrā mahābalaparākramāḥ / bhaviṣyanti mahātmānaḥ pṛthivīparipālakāḥ

हिन्दी अर्थ

यदि पति अपनी स्त्रीका परित्याग करता है तो उस स्त्रीको भरण-पोषणके लिये अपनी सम्पत्तिका तृतीयांश दे देना चाहिए ।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 69

त्वं च प्रिजापतिर्भूत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः ।क्षीणाधिकारो धर्मज्ञस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

tvaṃ ca prijāpatirbhūtvā prajāḥ sṛṣṭvā caturvidhāḥ / kṣīṇādhikāro dharmajñastataḥ siddhimavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंको अपने पतिकी आज्ञाका पालन करना चाहिए--यही उनका परम धर्म है । स्त्रियोंमें ऋतु अर्थात् रजोदर्शनके प्रथम दिनसे सोलह रात्रितक उनका ऋतुकाल होता है। अतः पुरुषको उक्त

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 70

स्तोत्रेणानेन च नरो यो ऽस्मांस्तोष्यति भक्तितः ।तस्य तुष्टा वयं भोगानात्मजं ध्यानमुत्तमम्

stotreṇānena ca naro yo 'smāṃstoṣyati bhaktitaḥ / tasya tuṣṭā vayaṃ bhogānātmajaṃ dhyānamuttamam

हिन्दी अर्थ

सोलह रात्रियोंकी युग्म रात्रियोंमें अपनी पत्नीके साथ पुत्र-प्राप्तिके लिये संसर्ग करना चाहिए । पर्वोकी तिथियोंमें' तथा ऋतुकालकोी प्रारम्भिक चार तिथियोंमें सहवास नहीं करना चाहिए।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 71

आयुरारोग्यमर्थं च पुत्रपौत्रादिकं तथा ।वाञ्छद्भिः सततं स्तव्याः स्तोत्रेणानेन वै यतः

āyurārogyamarthaṃ ca putrapautrādikaṃ tathā / vāñchadbhiḥ satataṃ stavyāḥ stotreṇānena vai yataḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी अपेक्षा क्षाम (दुर्बल) स्त्रीका सहवास पुत्र-प्राप्तिमें सहायक होता है। मघा और मूल नक्षत्रमें सहवास वर्जित है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 72

श्राद्धेषु य इमं भक्त्या त्वस्मत्प्रीतिकरं स्तवम् ।पठिष्यति द्विजाग्र्याणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः

śrāddheṣu ya imaṃ bhaktyā tvasmatprītikaraṃ stavam / paṭhiṣyati dvijāgryāṇāṃ bhuñjatāṃ purataḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इन नियमोंका पालन करके ही अपनी स्त्रीसे सुन्दर, सबल, उत्तम लक्षणोंवाले नीरोग पुत्रको उत्पन्न किया जा सकता है। स्त्रियोंको इन्द्रने जो वरं दिया है, उसे ध्यानमें रखते हुए पुरुष

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 73

स्तोत्रश्रवणसंप्रीत्या सन्निधाने परे कृते ।अस्माभिरक्षयं श्राद्धं तद्भविष्यत्यसंशयम्

stotraśravaṇasaṃprītyā sannidhāne pare kṛte / asmābhirakṣayaṃ śrāddhaṃ tadbhaviṣyatyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

यथाकामी (पत्नीकी इच्छानुसार ऋतुकालकी रात्रियोंसे अतिरिक्त अनिषिद्ध रात्रियोंमें भी अपनी पल्नीके साथ सहवास करनेवाला) भी हो सकता है। पुरुषके यथाकामी होनेमें दो कारण हैं-(१)

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 74

यद्यप्यश्रोत्रियं श्राद्धं यद्यप्युपहतं भवेत् ।अन्यायोपात्तवित्तेन यदि वा कृतमन्यथा

yadyapyaśrotriyaṃ śrāddhaṃ yadyapyupahataṃ bhavet / anyāyopāttavittena yadi vā kṛtamanyathā

हिन्दी अर्थ

पुरुषको अपनी पल्नीमें ही रति रखनी चाहिए और (२) स्त्रियोंकी रक्षा करना पुरुषका धर्म है । पति, भ्राता, पिता, पितृव्य, सास, श्वशुर, देवर तथा

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 75

अश्राद्धार्हैरुपतैरुपहारैस्तथा कृतैः ।अकाले ऽप्यथ वा देशे विधिहीनमथापि वा

aśrāddhārhairupatairupahāraistathā kṛtaiḥ / akāle 'pyatha vā deśe vidhihīnamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

अन्य बन्धु-बान्धवोंको स्त्रियोंका आभूषण-वस्त्र एवं भोजनादिके द्वारा पर्याप्त आदर करना चाहिए।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 76

अश्रद्धया वा पुरुषैर्दम्भमाश्रित्य यत्कृतम् ।अस्माकं तृप्तये श्राद्धन्तथाप्येतदुदीरणात्

aśraddhayā vā puruṣairdambhamāśritya yatkṛtam / asmākaṃ tṛptaye śrāddhantathāpyetadudīraṇāt

हिन्दी अर्थ

स्त्रीको घरकी सामग्री संयमित रूपमें रखनी चाहिए, कार्यकुशल होना चाहिए, प्रसन्न रहना चाहिए, मितव्ययी (अधिक खर्चीली नहीं) होना चाहिए तथा सर्वदा अपने सास-श्वशुरके चरणोंका

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 77

यत्रैतत्पठ्यते श्राद्धे स्तोत्रमस्तत्सुखावहम् ।अस्माकं जायते तृप्तिस्तत्र द्वादशावर्षिकी

yatraitatpaṭhyate śrāddhe stotramastatsukhāvaham / asmākaṃ jāyate tṛptistatra dvādaśāvarṣikī

हिन्दी अर्थ

वन्दन करना चाहिए।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 78

हेमन्ते द्वादशाब्दानि तृप्तिमेतत्प्रयच्छति ।शिशिरे द्विगुणाब्दानि तृप्तिं स्तोत्रमिदं शुभम्

hemante dvādaśābdāni tṛptimetatprayacchati / śiśire dviguṇābdāni tṛptiṃ stotramidaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

जो स्त्री प्रोषितपतिका है अर्थात् जिसका पति परदेश चला गया है, उसके लिये किसी प्रकारकी क्रोड़ा (खेल-तमाशा), शरीरकी सजावट, सामाजिक उत्सवोंका दर्शन, हास-परिहास तथा दूसरेके घरमें

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 79

वसन्ते षोडश समास्तृप्तये श्राद्धकर्मणि ।ग्रीष्मे च षोडशैवैतत्पठितं तृप्तिकारकम्

vasante ṣoḍaśa samāstṛptaye śrāddhakarmaṇi / grīṣme ca ṣoḍaśaivaitatpaṭhitaṃ tṛptikārakam

हिन्दी अर्थ

गमन करना वर्जित है।

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 80

विकले ऽपि कृते श्राद्धे स्तोत्रेणानेन साधिते ।वर्षासु तृप्तिरस्माकमक्षय्या जायते रुचे

vikale 'pi kṛte śrāddhe stotreṇānena sādhite / varṣāsu tṛptirasmākamakṣayyā jāyate ruce

हिन्दी अर्थ

बाल्यावस्थामें पिता, यौवनकालमें पति, वृद्धावस्थामें पुत्र, पुत्रके अभावमें अन्य सम्बन्धियोंको नारीको रक्षा करनी चाहिए। दिन हो अथवा रात्रि हो, कभी भी स्त्री अपने पतिके बिना एकान्तमें

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 81

शरत्काले ऽपि पठितं श्राद्धकाले प्रयच्छति ।अस्माकमेतत्पुरुषैस्तृप्तिं पञ्चदशाब्दिकीम्

śaratkāle 'pi paṭhitaṃ śrāddhakāle prayacchati / asmākametatpuruṣaistṛptiṃ pañcadaśābdikīm

हिन्दी अर्थ

निवास न करे। पतिको सहैव धर्म-कार्यमें अपनी ज्येष्ठा पत्नीको ही संलग्न करना चाहिए। कनिष्ठा भार्या धर्म-कार्यके लिये उपयुक्त नहीं मानी गयी है। सदाचारिंणी स्त्रीके मृत्यु होनेपर पतिको

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 82

यस्मिन् गेहे च लिखितमेतत्तिष्ठति नित्यदा ।सन्निधानं कृते श्राद्धे तत्रास्माकं भविष्यति

yasmin gehe ca likhitametattiṣṭhati nityadā / sannidhānaṃ kṛte śrāddhe tatrāsmākaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

चाहिए कि वह आग्निहोत्रमें प्रयुक्त अग्रिसे उसका दाह-संस्कार करे। तदनन्तर अविलम्ब अन्य स्त्रीक साथ पाणिग्रहण करके पुन: अग्निका संचयन करे। पतिहितैषिणी पत्नी इस लोकमें

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

अध्याय ८८

श्लोक 83

तस्मादेतत्त्वया श्राद्धे विप्राणां भुञ्जतां पुरः ।श्रावणीयं महाभाग अस्माकं पुष्टिकारकम्

tasmādetattvayā śrāddhe viprāṇāṃ bhuñjatāṃ puraḥ / śrāvaṇīyaṃ mahābhāga asmākaṃ puṣṭikārakam

हिन्दी अर्थ

यश अर्जित करके अन्तमें स्वर्गलोकको प्राप्त करती है। (अध्याय ९५)

English

Thus M&rkaneya narrated to Krauficuki the entire episode of Rud involving his conversation with the manes.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 88
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.