Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
87
अध्याय 87 / 317

Book 1 - Adhyaya 88

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८७

श्लोक 1

इति श्रागारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे मनुतद्वंशनिरूपणं नाम स्पताशीतितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ८८ सूत उवाच ।हरिर्मन्वन्तराण्याह ब्रह्मादिभ्यो हराय च ।मार्कण्डेयः पितृस्तो त्रं क्रौञ्चुकिं प्राह तच्छृणु

iti śrāgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe manutadvaṃśanirūpaṇaṃ nāma spatāśītitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 88 sūta uvāca / harirmanvantarāṇyāha brahmādibhyo harāya ca / mārkaṇḍeyaḥ pitṛsto traṃ krauñcukiṃ prāha tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

वायुका नियमन करना ही प्राणायाम है।

English

A white pearl shining like glass together with gold one hundredth of it by weight shall be put in mercury for some time before using it as an ornament. Experts in Sithhala do like this.

अध्याय ८७

श्लोक 2

मार्कण्डेय उवाच ।रुचिः प्रजापतिः पूर्वं निर्ममो निरहङ्कृतिः ।अत्रस्तो ऽमितमायी च चचार पृथिवीमिमाम्

mārkaṇḍeya uvāca / ruciḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ nirmamo nirahaṅkṛtiḥ / atrasto 'mitamāyī ca cacāra pṛthivīmimām

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम करनेके पश्चात् तीन बार जल देवताके

English

A white pearl of proper size smooth and heavy, pure and clean, circular in shape and brilliant is of good quality.

अध्याय ८७

श्लोक 3

अनग्निमनिकेतं तमेकाहारमनाश्रमम् ।निमुक्तसंगं तं दृष्ट्वा प्रोचुः स्वपितरो मुनिम्

anagnimaniketaṃ tamekāhāramanāśramam / nimuktasaṃgaṃ taṃ dṛṣṭvā procuḥ svapitaro munim

हिन्दी अर्थ

पश्चिममुख बैठकर गायत्रीमन्त्रका जप करे। इसी प्रकार प्रातःकालकी संध्या करके पूर्वमुख होकर गायत्रीमन्त्रका जप करते हुए सूर्यदर्शनके समयतक स्थिर रहे। उन दोनों संध्याओंमें अपने गृह्यसूत्रके

English

If a pearl delights even a person who does not want to buy it, if it is of proper size, if it sheds white rays, if it is white and circular, if the hole is of uniform width throughout we can say Chat it is of good quality.

अध्याय ८७

श्लोक 4

पितर ऊचुः ।वत्स कस्मात्त्वया पुण्यो न कृतो दार संग्रहः ।स्वर्गापवर्गहे (से)तुत्वाद्वन्धस्तेनानिशं (निमिषं) विना

pitara ūcuḥ / vatsa kasmāttvayā puṇyo na kṛto dāra saṃgrahaḥ / svargāpavargahe (se)tutvādvandhastenāniśaṃ (nimiṣaṃ) vinā

हिन्दी अर्थ

अनुसार अग्निहोत्र करे।

English

If such a fine pearl with commendable features as described above is in one's possession he will be free from all evils and faults.

अध्याय ८७

श्लोक 5

गृही समस्तदेवानां पितॄणां च तथार्हणम् ।ऋषीणामर्थिनां चैव कुर्वल्लो कानवाप्नुयात्

gṛhī samastadevānāṃ pitṝṇāṃ ca tathārhaṇam / ṛṣīṇāmarthināṃ caiva kurvallo kānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर 'मैं अमुक हूँ! इस प्रकार कहते हुए वृद्धजनों (गुरु आदि बड़े लोगों) -को प्रणाम करे। इसके बाद संयमी ब्रह्मचारी स्वाध्यायके लिये एकाग्रचित्त होकर गुरुकी सेवामें उनके अधीन

English

Taking the blood of the mighty demM Bala, which contained seeds of excellent gems, the sun iraversedt he sky and shone blue like a sword.

अध्याय ८७

श्लोक 6

स्वाहोच्चारणतो देवान्स्वधोच्चारणतः पितन् ।विभजत्यन्नदानेन भृत्याद्यानतिथीनपि

svāhoccāraṇato devānsvadhoccāraṇataḥ pitan / vibhajatyannadānena bhṛtyādyānatithīnapi

हिन्दी अर्थ

सदा रहे। तत्पश्चात् गुरुके द्वारा बुलानेपर उनके पास जाकर अध्ययन करे (गुरुको स्वयं अध्यापनके लिये प्रेरित न करे) और भिक्षामें जो कुछ प्राप्त हो, उसे गुरुके चरणोंमें समर्पित करे। मन, वाणी

English

Thereupon the sun dropped the blood in the excellent river whose banks were overgrown with Areca-palms and whose deep pools are constantly agitated by the beautiful thighs of the Siihhala maidens.

अध्याय ८७

श्लोक 7

स त्त्वं दैवादृणाद्वन्धमिममस्मदृणादपि ।अवाप्तो ऽसि मनुष्यर्षे भूतेभ्यश्च दिनेदिने

sa ttvaṃ daivādṛṇādvandhamimamasmadṛṇādapi / avāpto 'si manuṣyarṣe bhūtebhyaśca dinedine

हिन्दी अर्थ

और शरीरके द्वारा गुरुके हितकारी कार्यामें सदा

English

Thenceforward the river became famous as Ravata Gahga since it acquired the same merits as the divine Gahga*

अध्याय ८७

श्लोक 8

अनत्पाद्य सुतान्देवानसन्तर्प्य पितॄस्तथा ।अकृत्वा च कथं माण्ड्यं स्वर्गतिं प्राप्तुमिच्छसि

anatpādya sutāndevānasantarpya pitṝstathā / akṛtvā ca kathaṃ māṇḍyaṃ svargatiṃ prāptumicchasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारीको दण्ड, मृगचर्म, यज्ञोपवीत और

English

Ever since, its banks are strewn over with precious gems during nights and they appear as though they are pierced by shafts of gold, blazing inside as well as outside.

अध्याय ८७

श्लोक 9

क्लेशबोधैककं पुत्र अन्यायेन भवेत्तव ।मृतस्य नरकं त्यक्त्वा क्लेश एवान्यजन्मनि

kleśabodhaikakaṃ putra anyāyena bhavettava / mṛtasya narakaṃ tyaktvā kleśa evānyajanmani

हिन्दी अर्थ

हुआ है, उनके लिये भी इसी प्रकार आचमनकी मूँजमेखलाका धारण यथाशीघ्र करना चाहिए तथा कूप आदिसे बाहर निकाले गये जलके द्वारा शुद्धिका विधान है। जलके मध्य शौच आदि क्रिया निषिद्ध है।

English

On its banks and waters, rubies began to appear resembling those found in Saugandhika, Kuruvinda, and Sphk* dka rerritories. All of them had great merits.

अध्याय ८७

श्लोक 10

रुचिरुवाच ।परिग्रहो ऽतिदुः खाय पापाया धोगतेस्तथा ।भवत्यतो मया पूर्वंन कृतो दारसंग्रहः

ruciruvāca / parigraho 'tiduḥ khāya pāpāyā dhogatestathā / bhavatyato mayā pūrvaṃna kṛto dārasaṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी जीविकाके लिये अनिन्दित श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके घरसे भिक्षा ग्रहण करनी चाहिए । भिक्षा ग्रहण करते समय ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्य-वर्णके ब्रह्मचारीको क्रमश: आदिमें, मध्यमें तथा अन्तमें ' भवति'

English

Some of these rubies have the colours of the Bandhuka* flower, Guflja, Indragopa (glowworm), Jav4 flower (China Rose) blood, pomegranate seeds and the Kiihiuka* flower. All of them have a shining lustre.

अध्याय ८७

श्लोक 11

आत्मनः संशयोपायः क्रियते क्षणमन्त्रणात् ।स्वमुक्तिहेतुर्न भवत्यसावपि परिग्रहात्

ātmanaḥ saṃśayopāyaḥ kriyate kṣaṇamantraṇāt / svamuktiheturna bhavatyasāvapi parigrahāt

हिन्दी अर्थ

शब्दका प्रयोग करना चाहिए । इसके अनुसार ' भवति

English

Some of (he rubies have the colour oT vermillbn, red lotus and Saffron; some have the colour of Laks4 juice; altho¬ ugh the red colour U uniform throughout; their centre has a special manifest brilliance; the rubies are self-luminous.

अध्याय ८७

श्लोक 12

प्रक्षाल्यते ऽनुदिवसं य आत्मा निष्परिग्रहः ।मम त्वपङ्कदिग्धो ऽपि विद्याम्भोभिर्वरं हि तत्

prakṣālyate 'nudivasaṃ ya ātmā niṣparigrahaḥ / mama tvapaṅkadigdho 'pi vidyāmbhobhirvaraṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

देहि भवति'--इस प्रकार वाक्यप्रयोग यथाक्रम ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्य ब्रह्मचारीको करना विहित है। इस वाक्यका अर्थ है-आप भिक्षा दें। ' भवति' यह माताओंके लिये सम्बोधन है।

English

Some of these rubies of the Sphafika (crystal) variety, endowed with all good qualities, reflect and refract the rays of the sun illuminating all the surrounng objects.

अध्याय ८७

श्लोक 13

अनेकभवसंभूतकर्मपङ्काङ्कितो बुधैः ।आत्मा तत्त्वज्ञानतोयैः प्रक्षाल्यो नियतेन्द्रियैः

anekabhavasaṃbhūtakarmapaṅkāṅkito budhaiḥ / ātmā tattvajñānatoyaiḥ prakṣālyo niyatendriyaiḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निकार्य (अग्निहोत्र) करके गुरुकी आज्ञासे विनयपूर्वक आपोऽशानं-क्रिया करके सम्मानके सहित उस भिक्षासे प्राप्त भोज्यान्नको बिना निन्दा किये ही मौन होकर ग्रहण करना चाहिए।

English

Some of these rubies of the brilliance of the fresh blown red lotus have a mixture of blue colour like that of Kusu- mbha; others have the lustre of Ani$kara and Kapfakari flower and still others have the colour of Hingula (Asafoetida) •

अध्याय ८७

श्लोक 14

पितर ऊचुः ।युक्तं प्रक्षालनं कर्तुमात्मनो ऽपि यतेन्द्रियैः ।किं तु नोपायमार्गो ऽयं यतस्त्वं पुत्र वर्तसे

pitara ūcuḥ / yuktaṃ prakṣālanaṃ kartumātmano 'pi yatendriyaiḥ / kiṃ tu nopāyamārgo 'yaṃ yatastvaṃ putra vartase

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यत्रतका पालन करते हुए आपत्तिरहित कालमें, रोग आदिके अभावमें अनेकका अन्न ग्रहण करे (एक घरका अन्न न ग्रहण करे) । अपने व्रतका संयमपूर्वक पालन करता हुआ ब्राह्मण ब्रह्मचारी

English

Some of the rubies have the colour of the eyes of the

अध्याय ८७

श्लोक 15

पञ्चयज्ञैस्तपोदानैरशुभं नुदतस्तव ।फलाभिसन्धिरहितैः पूर्वकम शुभाशुभैः

pañcayajñaistapodānairaśubhaṃ nudatastava / phalābhisandhirahitaiḥ pūrvakama śubhāśubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन कर सकता है, किंतु उसे श्राद्धकाल या अन्य अवसरोंमें मधु, मद्य, मांस अथवा उच्छिष्ट अन्न भोजनके रूपमें ग्रहण नहीं करना चाहिए।

English

Pentapeta phoenicea.

अध्याय ८७

श्लोक 16

एवं न बन्धो भवति कुर्वतः कारणात्मकम् ।न च बन्धाय तत्कर्म भवत्यनतिसन्निभम्

evaṃ na bandho bhavati kurvataḥ kāraṇātmakam / na ca bandhāya tatkarma bhavatyanatisannibham

हिन्दी अर्थ

जो विधि-विहित क्रियाओंको सम्पन्न कराके ब्रह्मचारीको वेदकी शिक्षा प्रदान करता है, वही “गुरु! है। जो केवल यज्ञोपवीत-संस्कार कराके ब्रह्मचारीको वेदकी शिक्षा देता है, वह ' आचार्य'

English

Butca monotpenna.

अध्याय ८७

श्लोक 17

पूर्वकर्म कृतं बोगैः क्षीयते ह्यनिशन्तथा ।सुखदुः खात्मकैर्वत्स पुण्या पुण्यात्मकं नृणाम्

pūrvakarma kṛtaṃ bogaiḥ kṣīyate hyaniśantathā / sukhaduḥ khātmakairvatsa puṇyā puṇyātmakaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। जो वेदके एक देशको अध्ययन कराता है, वह 'उपाध्याय' है। जो वरण लेकर

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 18

एवं प्रक्षाल्यते प्राज्ञैरात्मा बन्धाच्च रक्ष्यते ।रक्ष्यश्च स्वविवेकैर्न पापपङ्केन दह्यते

evaṃ prakṣālyate prājñairātmā bandhācca rakṣyate / rakṣyaśca svavivekairna pāpapaṅkena dahyate

हिन्दी अर्थ

कहा जाता है। यथाक्रम ये सभी--गुरु, आचार्य, उपाध्याय और ऋत्विक् ब्रह्मचारीके लिये मान्य हैं, किंतु इन सभीसे माता श्रेष्ठ है।

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 19

रुचिरुवाच ।अविद्या पच्यते वेदे कर्ममार्गात्पितामहाः ।तत्कथं कर्मणो मार्गे भवन्तो योजयन्ति माम्

ruciruvāca / avidyā pacyate vede karmamārgātpitāmahāḥ / tatkathaṃ karmaṇo mārge bhavanto yojayanti mām

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक वेदके अध्ययनके लिये बारह-बारह वर्षतक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करना चाहिए। अशक्तावस्थामें प्रत्येक वेदके अध्ययनके लिये पाँच-पाँच वर्षतक भी ब्रह्मचर्यव्रतका पालन किया

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 20

पितर उचुः ।अविद्या सर्वमेवैतत्कर्मणैतन्मृषा वचः ।किं तु विद्यापरिप्राप्तौ हेतुः कर्म न संशयः

pitara ucuḥ / avidyā sarvamevaitatkarmaṇaitanmṛṣā vacaḥ / kiṃ tu vidyāpariprāptau hetuḥ karma na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

जा सकता है। कुछ लोगोंका यह भी मत है कि वेदाध्ययन पूर्ण होनेतक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन होना चाहिए। केशान्त -संस्कार गर्भसे सोलहवें वर्षमें ब्राह्मणका, गर्भसे बाईसबें वर्षमे क्षत्रियका

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 21

विहिताकरणानर्थो न सद्भिः क्रियते तु यः ।संयमो मुक्तये यो ऽन्यः प्रत्युताधोगतिप्रदः

vihitākaraṇānartho na sadbhiḥ kriyate tu yaḥ / saṃyamo muktaye yo 'nyaḥ pratyutādhogatipradaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा गर्भसे चौबीसवें वर्षमें वैश्यका होना चाहिए।

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 22

प्रक्षालयामीति भवान्यदेतन्मन्यते वरम् ।विहिताकरणोद्भूतैः पापैस्त्वमपि दह्यसे

prakṣālayāmīti bhavānyadetanmanyate varam / vihitākaraṇodbhūtaiḥ pāpaistvamapi dahyase

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्यवर्णके लिये क्रमशः सोलह, बाईस और चौबीस वर्षतक उपनयनकाल रहता है। इस कालतक उपनयन न होनेपर ये सभी पतित हो जाते हैं, सर्वधर्मच्युत हो जाते हैं। उनका किसी भी

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 23

अविद्याप्युपकाराय विषवज्जायते नृणाम् ।अनुष्ठाना भ्युपायेन बन्धयोग्यापि नो हि सा

avidyāpyupakārāya viṣavajjāyate nṛṇām / anuṣṭhānā bhyupāyena bandhayogyāpi no hi sā

हिन्दी अर्थ

धर्मकार्यमें अधिकार नहीं रहता । व्रात्यस्तोम नामके क्रतुका अनुष्ठान करके ही ये यज्ञोपवीत-संस्कारके लिये योग्य होते हैं। ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्य सबसे पहले माताके उदरसे उत्पन्न होते हैं, उसके बाद

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 24

तस्माद्वत्स कुरुष्व त्वं विधिवद्दारसंग्रहम् ।आजन्म विफलन्ते ऽस्तु असम्प्राप्यान्यलौकिकम्

tasmādvatsa kuruṣva tvaṃ vidhivaddārasaṃgraham / ājanma viphalante 'stu asamprāpyānyalaukikam

हिन्दी अर्थ

पुनः मौंजीबन्धन अर्थात् यज्ञोपवीत-संस्कारसे उनका द्वितीय जन्म होता है। अतः ये द्विजाति कहलाते हैं।

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 25

रुचिरुवाच ।वृद्धो ऽहं साम्प्रतं को मे पितरः सम्प्रिदास्यति ।भार्यान्तथा दरिद्रस्य दुष्करो दारसंग्रहः

ruciruvāca / vṛddho 'haṃ sāmprataṃ ko me pitaraḥ sampridāsyati / bhāryāntathā daridrasya duṣkaro dārasaṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रौत-स्मार्त यज्ञ, तपस्या (चान्द्रायण आदि व्रत) और शुभकर्मो (उपनयन आदि संस्कारों) - का बोधक एकमात्र वेद है। अत: द्विजातियोंके लिये वेद ही परम कल्याणका साधन है। इससे

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 26

पितर ऊचुः ।अस्माकं पतनं वत्स भवतश्चाप्यधोगतिः ।नूनं भावि भवित्री च नाभिनन्दसि नो वचः

pitara ūcuḥ / asmākaṃ patanaṃ vatsa bhavataścāpyadhogatiḥ / nūnaṃ bhāvi bhavitrī ca nābhinandasi no vacaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदमूलक स्मृतियोंका भी उपयोग स्पष्ट है।

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 27

इत्युक्त्वा पितरस्तस्य पश्यतो मुनिसत्तम ।बभूवुः सहसादृश्या दीपा वातहता इव

ityuktvā pitarastasya paśyato munisattama / babhūvuḥ sahasādṛśyā dīpā vātahatā iva

हिन्दी अर्थ

जो द्विज प्रतिदिन ऋग्वेदका अध्ययन करता

English

Carthamui tinctorius.

अध्याय ८७

श्लोक 28

मुनिः क्रैञ्चुकये प्राह मार्कण्डेयो महातपाः ।रुचिवृत्तान्तमखिलं पितृसंवादलक्षणम्

muniḥ kraiñcukaye prāha mārkaṇḍeyo mahātapāḥ / rucivṛttāntamakhilaṃ pitṛsaṃvādalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

यजमानके यज्ञको सम्पन्न करता है, उसे 'ऋत्विक्' है, वह देवताओंको मधु एवं दुग्धसे तथा पितरोंको

English

Carthamui tinctorius.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 87
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.