Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
90
अध्याय 90 / 317

Book 1 - Adhyaya 91

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९०

श्लोक 1

तस्यां तस्य सुतो जज्ञे महावीर्यो महाद्युतिः ।श्रीगरुडमहापुराणम्- ९१ सूत उवाच ।स्वायम्भुवाद्या मुनयो हरिं ध्यायन्ति कर्मणा ।व्रताचारार्चनाध्यानस्तुतिजप्यपरायणाः

tasyāṃ tasya suto jajñe mahāvīryo mahādyutiḥ / śrīgaruḍamahāpurāṇam- 91 sūta uvāca / svāyambhuvādyā munayo hariṃ dhyāyanti karmaṇā / vratācārārcanādhyānastutijapyaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण पुरुषसे विवाहिता क्षत्रिय कन्यामें मूर्धावसिक्त, विवाहिता वैश्य कन्यामें अम्बष्ठ और विवाहिता शूद्रामें पारशव निषाद नामक संकरका जन्म होता हैं। क्षत्रिय पुरुषसे वैश्य कन्यामें

English

Tliat sapphire which has a briltiant flash like the thunderbolt in its centre is of great potency and very rare. It is the real Indranila.

अध्याय ९०

श्लोक 2

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ।आकशेन विहीनं वै तेजसा परिवर्जितम्

dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitam / ākaśena vihīnaṃ vai tejasā parivarjitam

हिन्दी अर्थ

माहिष्य तथा शूद्रामें म्लेच्छकी उत्पत्ति होती है। वैश्य पुरुषसे शूद्रवर्णा स्त्रीमें करण नामक संकर जातिकी संतानका जन्म होता हैं । क्षत्रिय पुरुषसे ब्राह्मण स्त्रीमें सूत, वैश्य पुरुषसे ब्राह्मणीमें वैदेहक

English

The sapphire that turns milk hundred times its weight entirely blue is called Mahimila. This is because of the profusion of the colour.

अध्याय ९०

श्लोक 3

उदकेन विहीनं वै तद्धर्मपरिवर्जितम् ।पृथिवीरहितं चैव सर्वभतविवर्जितम्

udakena vihīnaṃ vai taddharmaparivarjitam / pṛthivīrahitaṃ caiva sarvabhatavivarjitam

हिन्दी अर्थ

तथा शूद्र पुरुषसे ब्राह्मणीमें सर्ववर्णनिन्दनीय चाण्डालकी उत्पत्ति होती है । क्षत्रिय स्त्रीमें वैश्यसे मागध और शूद्रसे क्षत्ता नामक संकर संतानका जन्म होता है। इसी प्रकार वैश्य स्त्री शूद्र पुरुषके संसर्गसे

English

The test of Vaidurya (Lapis Lazuli) and Pu|par&ga (Topaz), Karketana and Bhlmaka was first expounded by Brahma and then repeated by Vy.

अध्याय ९०

श्लोक 4

भूताध्यक्षं तथा बद्धनियन्तारं प्रभुं विभुम् ।चैतन्यरूपतारूपं सर्वाध्यक्षं निरञ्जनम्

bhūtādhyakṣaṃ tathā baddhaniyantāraṃ prabhuṃ vibhum / caitanyarūpatārūpaṃ sarvādhyakṣaṃ nirañjanam

हिन्दी अर्थ

आयोगर्व नामक वर्णसंकर पुत्रको जन्म देती है। क्षत्रिय पुरुषसे वैश्य कन्यामें उत्पन्न हुए माहिष्य संकरके द्वारा करणी (वैश्यसे शूद्रामें उत्पन्न) स्त्रीके साथ संसर्ग होनेपर रथकारका जन्म होता है।

English

From the loud shout of the demon Bala resonant like the shout of the ocean agitated at the end of a Kalpa (the final dissolution after many a deluge*} Vaidurya (Lapis Lazuli) was produced. It is of many colours and the brilliance of the different colours is pleasing and delightful.

अध्याय ९०

श्लोक 5

मुक्तसङ्गं महेशानं सर्वदेवप्रपूजितम् ।तेजोरूपमसत्त्वं च तपसा परिवर्जितम्

muktasaṅgaṃ maheśānaṃ sarvadevaprapūjitam / tejorūpamasattvaṃ ca tapasā parivarjitam

हिन्दी अर्थ

जो उच्चवर्णीय पुरुषसे निम्नवर्णा स्त्रीमें संतान उत्पन्न होती है, वह अप्रतिलोमज अथवा अनुलोमज संतान है और जो निम्नवर्गीय पुरुषसे उच्चवर्णा स्त्रीमें संतान जन्म ग्रहण करती है, वह प्रतिलोमज संतान

English

Not far from the lofty mountain of Vidura and very near the frontiers of Kamabhutika can be found the mine of the lapb lazuli gems.

अध्याय ९०

श्लोक 6

रहितं रजसा नित्यं व्यतिरिक्तं गुणैस्त्रिभिः ।सर्वरूपविहीनं वै कर्तृत्वादिविवर्जितम्

rahitaṃ rajasā nityaṃ vyatiriktaṃ guṇaistribhiḥ / sarvarūpavihīnaṃ vai kartṛtvādivivarjitam

हिन्दी अर्थ

है। प्रतिलोमज असत् हैं और अनुलोमज सत् हैं।

English

Raised aloft by the loud shout of the demon, the mine of great virtues has virtually become an ornament for the three worlds.

अध्याय ९०

श्लोक 7

वासनारहितं शुद्धं सर्वदोषविवर्जितम् ।पिपासावर्जितं तत्तच्छो कमोहविवर्जितम्

vāsanārahitaṃ śuddhaṃ sarvadoṣavivarjitam / pipāsāvarjitaṃ tattaccho kamohavivarjitam

हिन्दी अर्थ

संक्षेपसे यह समझना चाहिए-ब्राह्मणसे शूद्रामें उत्पन्न संतान निषाद कही जाती है। यह संतान यदि कन्या है तो इसे निषादी कहा जाता है। इसका यदि ब्राह्मणसे विवाह हो और उससे उत्पन्न

English

Emitting the fine colours of the clouds of rainy season,, lapis lazuli gems shot off flames as it were in tune with the shrill cry of the demon.

अध्याय ९०

श्लोक 8

जरामरणहीनं वै कूटस्थं मोहवर्जितम् ।उत्पत्तिरहितं चैव प्रलयेन विवर्जितम्

jarāmaraṇahīnaṃ vai kūṭasthaṃ mohavarjitam / utpattirahitaṃ caiva pralayena vivarjitam

हिन्दी अर्थ

कन्याका पुनः ब्राह्मणसे विवाह हो, आगे उससे भी उत्पन्न कन्याका पुन: ब्राह्मणसे ही विवाह हो-- इसी क्रमसे उत्पन्न छठी कन्यासे विवाहित ब्राह्मणके द्वारा उत्पादित सातवीं संतान शुद्ध ब्राह्मणवर्णकी

English

dP {AITM), $.

अध्याय ९०

श्लोक 9

सत्यं सर्वाचारहीनं निष्कलं परमेश्वरम् ।जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिवर्जितं नामवर्जितम्

satyaṃ sarvācārahīnaṃ niṣkalaṃ parameśvaram / jāgratsvapnasuṣuptyādivarjitaṃ nāmavarjitam

हिन्दी अर्थ

होगी। ऐसे ही ब्राह्मणसे वैश्य जातीय कन्यामें उत्पन्न अम्बष्ठ जातिकी पाँचवीं कन्याकी छठी संतान शुद्ध ब्राह्मण होगी। मूर्धावसिक्ता कन्याकी भी इसी क्रमसे उत्पन्न चौथी कन्याकी पाँचवीं

English

According to the PurSf>as, the universe b destroyed at the end of a Kelfm and a new creation starts. Rderences to such a Deluge we find in the story of Manu and in the tapatha Brihmana. The Bible also referi to the story of the Deluge and the Noah's Ark.

अध्याय ९०

श्लोक 10

अध्यक्षं जाग्रदादीनां शान्तरूपं सुरेश्वरम् ।जाग्रदादिस्थितं नित्यं कार्यकारणवर्जितम्

adhyakṣaṃ jāgradādīnāṃ śāntarūpaṃ sureśvaram / jāgradādisthitaṃ nityaṃ kāryakāraṇavarjitam

हिन्दी अर्थ

संतान शुद्ध ब्राह्मण ही होगी। ठीक यही स्थिति उग्रा और माहिष्याकी है । ये दोनों उग्र एवं माहिष्य जातिकी कन्याएँ यदि क्षत्रियसे ही विवाहित होती गयीं तो इनकी छठी और पाँचवीं संतति शुद्ध

English

Xpb lazuli has the colours of all gems available on the earth, beginning from Ruby.

अध्याय ९०

श्लोक 11

सर्वदृष्टं तथा मूर्तं सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं परम् ।ज्ञानदृक् श्रोत्रविज्ञानं परमानन्दरूपकम्

sarvadṛṣṭaṃ tathā mūrtaṃ sūkṣmaṃ sūkṣmataraṃ param / jñānadṛk śrotravijñānaṃ paramānandarūpakam

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय ही होगी। ऐसे ही करण जातिकी कन्या वैश्यवर्णके पुरुषसे विवाहित होकर यथाक्रम पाँचवें संतानको शुद्ध वैश्यरूपमें ही उत्पन्न करेगी ।

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 12

विश्वेन रहितं तद्वत्तैजसेन विवर्जितम् ।प्राज्ञेन रहितञ्चैव तुरीयं परमाक्षरम्

viśvena rahitaṃ tadvattaijasena vivarjitam / prājñena rahitañcaiva turīyaṃ paramākṣaram

हिन्दी अर्थ

इसके अतिरिक्त यह भी जानने योग्य है कि कर्मका व्यत्यय होनेसे भी जिस वर्णका कर्म किया जा रहा है, वही वर्ण सातवें, छठे तथा पाँचवें जन्मकी संतानका हो जाता है। स्पष्टरूपमें इस

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 13

सर्वगोप्तृ सर्वहन्तृ सर्वभूतात्मरूपि च ।बुद्धिधर्मविहीनं वै निराधारं शिवं हरिम्

sarvagoptṛ sarvahantṛ sarvabhūtātmarūpi ca / buddhidharmavihīnaṃ vai nirādhāraṃ śivaṃ harim

हिन्दी अर्थ

प्रकार समझा जा सकता है—धर्मशास्त्रके अनुसार

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 14

विक्रियारहितं चैव वेदान्तैर्वेद्यमेव च ।वेदरूपं परं भूतमिन्द्रियेभ्यः परं शुभम्

vikriyārahitaṃ caiva vedāntairvedyameva ca / vedarūpaṃ paraṃ bhūtamindriyebhyaḥ paraṃ śubham

हिन्दी अर्थ

जातिका उत्कर्ष सातवें, पाँचवें अथवा छठे ब्राह्मणको अपनी मुख्यवृत्ति याजन तथा अध्यापन

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 15

शब्देन वर्जितञ्चैव रसेन च विवर्जितम् ।स्पर्शेन रहितं देवं रूपमात्रविवर्जितम्

śabdena varjitañcaiva rasena ca vivarjitam / sparśena rahitaṃ devaṃ rūpamātravivarjitam

हिन्दी अर्थ

जन्ममें होता है। यहाँ जाति शब्दसे अभी वर्णित

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 16

रूपेण रहितं ञ्चैव गन्धेन परिवर्जितम् ।अनादि ब्रह्म रन्ध्रान्तमहं ब्रह्मास्मि केवलम्

rūpeṇa rahitaṃ ñcaiva gandhena parivarjitam / anādi brahma randhrāntamahaṃ brahmāsmi kevalam

हिन्दी अर्थ

१-ये अनुलोम संकर कहे जाते हें ।

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 17

एवं ज्ञात्वा महादेवध्यानं कुर्याज्जितेन्द्रियः ।ध्यानं यः कुरुते ह्येवं स भवेद्बह्म मानवः

evaṃ jñātvā mahādevadhyānaṃ kuryājjitendriyaḥ / dhyānaṃ yaḥ kurute hyevaṃ sa bhavedbahma mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

आदिसे जीविका चलानी चाहिए। आपत्कालमें

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

अध्याय ९०

श्लोक 18

इति ध्यानं समाख्यातमश्विरस्य मया तव ।अधुना कथयाम्यन्यत्किन्तद्ब्रूहि वृषध्वज

iti dhyānaṃ samākhyātamaśvirasya mayā tava / adhunā kathayāmyanyatkintadbrūhi vṛṣadhvaja

हिन्दी अर्थ

अपनी मुख्यवृत्तिसे जीविका न चल पानेपर मूर्धावसिक्त आदि जातियों ली गयी हँ । प्रकृतमें अपनी मुख्यवृत्तिसे जीविका न चल पानेपर क्षत्रियवृत्ति,

English

There arc spurious gems resembling lapis lazuli, such as Girikaca, Siiupala, and glass crystals affected by smoky colour.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 90
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.