Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
91
अध्याय 91 / 317

Book 1 - Adhyaya 92

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९१

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे हरिध्यानं नामैकनवतितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ९२ रुद्रौवाच ।विष्णोर्ध्यानं पुनर्ब्रूहि शङ्खचक्रगदाधर ।येन विज्ञातमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe haridhyānaṃ nāmaikanavatitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 92 rudrauvāca / viṣṇordhyānaṃ punarbrūhi śaṅkhacakragadādhara / yena vijñātamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

२-याज्ञवल्क्यस्मृति (४। ९२)-के अनुसार क्षत्रियसे शूद्रामें उग्र नामकी संकर जातिकी संतान उत्पन्न होती है। ३-मूर्धावसिक्त, अम्बष्ठ, निषाद, माहिष्य, उग्र एवं करण-ये छः अनुलोमज पुत्र हैं। ४-सूत, वैदेहक, चाण्डाल, मागध, क्षत्ता एवं आयोगव-ये छ: प्रतिलोमज पुत्र हैं ।

English

Sages Svayambhuva Manu and others meditated on Hari. They became devoted to regular rituals, worship, good conduct, meditation, prayer and recital of names.

अध्याय ९१

श्लोक 2

हरिरुवाच ।प्रवक्ष्यामि हरेर्ध्यानं मायातन्त्रविमर्दकम् ।मूर्तामूर्तादिभेदेन तद्ध्यानं द्विविधं हर

hariruvāca / pravakṣyāmi harerdhyānaṃ māyātantravimardakam / mūrtāmūrtādibhedena taddhyānaṃ dvividhaṃ hara

हिन्दी अर्थ

वैश्यवृत्ति या शूद्रवृत्ति भी ब्राह्मण स्वीकार कर जातिके मूर्धावसिक्त अम्बष्ठ आदि छ: भेद ऊपर सकता है। यही क्षत्रिय एवं वैश्यके बारेमें भी बताये गये हैं। इन्हें अनुलोमज कहा जाता है । ऐसे व्यवस्था है। जब कोई वर्ण अपनी मुख्यवृत्तिका ही सूत, वैदेहक आदि भी छ: संकर जातिके भेद

English

Free from water and ita attributes, free from Earth, devoid of all living beings.

अध्याय ९१

श्लोक 3

अमूर्तं रुद्र कथितं हन्त मूत्त ब्रवीम्यहम् ।सूर्यकोटिप्रतीकाशो जिष्णुर्भाजिष्णुरेकतः

amūrtaṃ rudra kathitaṃ hanta mūtta bravīmyaham / sūryakoṭipratīkāśo jiṣṇurbhājiṣṇurekataḥ

हिन्दी अर्थ

परित्याग कर अन्य द्वितीय, तृतीय वर्णकी वृत्ति स्वीकार करता है तो यह हीनवर्णकी वृत्ति मानी जाती है और यह हीनवर्णकी वृत्ति स्वीकार करना ही 'कर्म-व्यत्यय' है । इस प्रकारके कर्म-व्यत्यय

English

The presiding deity of all living beings, the enlight- ened, the controller, the lord, the extensive, the sentient, presiding deity of everything, the unsullied.

अध्याय ९१

श्लोक 4

कुन्दगोक्षीरधवलो हरिर्ध्येयो मुमुक्षुभिः ।विशालेन सुसौम्येन शङ्खेन च समन्वितः

kundagokṣīradhavalo harirdhyeyo mumukṣubhiḥ / viśālena susaumyena śaṅkhena ca samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेपर आपत्तिकालके अभावमें भी यदि कोई हीनवर्णकी वृत्तिका परित्याग नहीं करता है तो उसको सातवीं, छठी, पाँचवीं कुल-परम्परामें उत्पन्न संतति उस हीनवर्णकी ही होगी जिस

English

Free from attachment, the great lord, worshipped by all deities, the brilliant, free from Sattva quality, devoid of Tamas quality.

अध्याय ९१

श्लोक 5

सहस्रादित्यतुल्येन ज्वालामालोग्ररूपिणा ।चक्रेण चान्वितः शान्तो गदाहस्तः शुभाननः

sahasrādityatulyena jvālāmālograrūpiṇā / cakreṇa cānvitaḥ śānto gadāhastaḥ śubhānanaḥ

हिन्दी अर्थ

हीनवर्णकी वृत्ति स्वीकार कर जीविका निर्वाह किया जा रहा है। दृष्टान्तके रूपमें यह कहा जा सकता है-यदि कोई ब्राह्मण शूद्रवृत्तिसे जीविका चला रहा है और उसका परित्याग बिना किये पुत्र

English

Free from Rajas; aloof from three qualities, devoid of all colours, devoid of Kartftva (the state of being the doer) etc.

अध्याय ९१

श्लोक 6

किरीटेन महार्हेण रत्नप्रज्वलितेन च ।सायुधः सर्वगो देवः सरोरुहधरस्तथा

kirīṭena mahārheṇa ratnaprajvalitena ca / sāyudhaḥ sarvago devaḥ saroruhadharastathā

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न कर रहा है तथा यह पुत्र भी शूद्रवृत्तिसे अपना जीवन चलाता हुआ अपना पुत्र उत्पन्न कर रहा है एवं यह तीसरा पुत्र भी शूद्र- वृत्तिमें रहकर ही अपना पुत्र उत्पन्न कर रहा है तो

English

Free from Vasanis (impressions and evil propensities) the pure, free from all defects devoid of thirst, free from sorrow and delusion.

अध्याय ९१

श्लोक 7

वनमालाधरः शुभ्रः समांसो हेमभूषणः ।सुवस्त्रः शुद्धदेहश्च सुकर्णः पद्मसंस्थितः

vanamālādharaḥ śubhraḥ samāṃso hemabhūṣaṇaḥ / suvastraḥ śuddhadehaśca sukarṇaḥ padmasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसी परम्परामें सातवें जन्ममें शूद्र ही उत्पन्न होगा। वैश्यवृत्तिसे जीविका निर्वाहकी दशामें छठे जन्ममें वैश्य ही उत्पन्न होगा। क्षत्रियवृत्तिसे जीविका निर्वाहकी स्थितिमें पाँचवें जन्ममें क्षत्रिय ही उत्पन्न

English

Free from old age and death, the steady, devoid of delusions, having no birth, having no dissolution.

अध्याय ९१

श्लोक 8

हिरण्मयशरीरश्च चारुहारी शुभाङ्गदः ।केयूरेण समायुक्तो वनमालासमन्वितः

hiraṇmayaśarīraśca cāruhārī śubhāṅgadaḥ / keyūreṇa samāyukto vanamālāsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

होगा। क्षत्रिय भी शूद्रवृत्तिसे जीविका निर्वाह करनेपर छठे वंशमें शूद्रवर्णकी एवं वैश्यवृत्तिसे जीविका निर्वाह करनेपर पाँचवें वंशमें वैश्यवर्णकी संतान उत्पन्न करेगा। ऐसे ही वैश्य भी शूद्रवृत्तिसे

English

Devoid of all conduct of life, the true, the untainted, the supreme lord, free from the states of wakefulness, dream, sound slumber, devoid of names.

अध्याय ९१

श्लोक 9

श्रीवत्सकौस्तुभयुतो लक्ष्मीवन्द्येक्षणान्वितः ।अमिमादिगुणैर्युक्तः सृष्टिसंहारकारकः

śrīvatsakaustubhayuto lakṣmīvandyekṣaṇānvitaḥ / amimādiguṇairyuktaḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

जीविका निर्वाह करते हुए अपनी पुत्र-परम्पराके पाँचवें जन्ममें शूद्रको ही उत्पन्न करेगा।

English

Presiding deity of the states of wakefulness, of tran* quil form, lord of gods, stationed in wakefulness, the everlast* ing, free from causes and effects.

अध्याय ९१

श्लोक 10

मुनिध्येयो ऽसुरध्येयो देवध्येयो ऽतिसुन्दरः ।ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तभूतजातहृदिस्थितः

munidhyeyo 'suradhyeyo devadhyeyo 'tisundaraḥ / brahmādistambaparyantabhūtajātahṛdisthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रसंगसे यह भी ज्ञातव्य है-तीन प्रकारकी जातियाँ हैं-१-संकर जाति, २-संकीर्ण संकर

English

Protector of all, destroyer of all, having the form of the soul of all living beings, free from the attributes of intellect, devoid of support identical with Siva and Hari.

अध्याय ९१

श्लोक 11

सनातनो ऽव्ययो मेध्यः सर्वानुग्रहकृत्प्रभुः ।नारायणो महादेवः स्फुरन्मकरकुण्डलः

sanātano 'vyayo medhyaḥ sarvānugrahakṛtprabhuḥ / nārāyaṇo mahādevaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

पहले ही कहे जा चुके हैं। ये प्रतिलोमज हैं। संकोर्ण संकर जातिके जो लोग होते हैं, उनका निर्देश पहले रथकारकी उत्पत्ति बताकर किया गया है। अब वर्ण संकीर्ण संकर जातिके लोगोंको

English

Free from disintegration, known and realised through Vedanta (metaphysics), of the form of Vedas, the supreme living being, the auspicious beyond the sense organs.

अध्याय ९१

श्लोक 12

सन्तापनाशनो ऽभ्यर्च्यो मङ्गल्यो दुष्टनाशनः ।सर्वात्मा सर्वरूपश्च सर्वगो ग्रहनाशनः

santāpanāśano 'bhyarcyo maṅgalyo duṣṭanāśanaḥ / sarvātmā sarvarūpaśca sarvago grahanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार समझनी चाहिए-मूर्धावसिक्ता स्त्रीमें क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्रसे जो उत्पादित हैं, ऐसे ही अम्बष्ठ जातिको स्त्रीमें वैश्य अथवा शूद्रके द्वारा जो उत्पादित हैं और पारशव निषाद जातिकी

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 13

चार्वङ्गुलीयसंयुक्तः सुदीप्तनख एव च ।शरण्यः लसुखकारी च सौम्यरूपो महेश्वरः

cārvaṅgulīyasaṃyuktaḥ sudīptanakha eva ca / śaraṇyaḥ lasukhakārī ca saumyarūpo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

्त्रीमें शूद्रके द्वारा जो उत्पादित हैं, वे वर्ण संकीर्ण संकर जातिके होते हैं। इन्हें, अधर प्रतिलोमज कहते हैं। इसी प्रकार मूर्धावसिक्त, अम्बष्ठ एवं पारशव निषाद जातिकी स््त्रियोंमें ब्राह्मणके द्वारा

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 14

सर्वालङ्कारसंयुक्तश्चारुचन्दनचर्चितः ।सर्वदेवसमायुक्तः सर्वदेवप्रियङ्करः

sarvālaṅkārasaṃyuktaścārucandanacarcitaḥ / sarvadevasamāyuktaḥ sarvadevapriyaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

जो उत्पादित हैं, माहिष्य एवं उग्रजातिकी स््त्रियोंमें ब्राह्मण अथवा क्षत्रियसे जो उत्पादित हैं और करणजातिकी स्त्रीमें ब्राह्मण, क्षत्रिय अथवा वैश्यसे जो उत्पादित हैं, उन्हें उत्तर अनुलोमज कहते हैं ।

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 15

सर्वलोकहितैषी च सर्वेशः सर्वभावनः ।आदित्यमण्डले संस्थो अग्निस्थो वारिसंस्थितः

sarvalokahitaiṣī ca sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ / ādityamaṇḍale saṃstho agnistho vārisaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उनमें अधर प्रतिलोमज असत् तथा उत्तर प्रतिलोमज सत् माने जाते हैं।

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 16

वासुदेवो जगद्धाता ध्येयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः ।वासुदेवो ऽहमस्मीति आत्मा ध्येयो हरिहरिः

vāsudevo jagaddhātā dhyeyo viṣṇurmumukṣubhiḥ / vāsudevo 'hamasmīti ātmā dhyeyo harihariḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थाश्रमीको प्रतिदिन विवाहाग्निमें अथवा सम्पत्ति विभागके समय स्वयं लायी गयी संस्कृत- अग्निमें स्मार्तकर्म वैश्वदेव आदि सम्पन्न करना चाहिए । श्रौतकर्मानुष्ठान अग्निहोत्र आदि वैतानाग्नि

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 17

ध्यायन्त्येवं च ये विष्णुं ते यान्ति परमां गतिम् ।याज्ञवल्क्यः पुरा ह्येवं ध्यात्वा विष्णुं सुरेश्वरम्

dhyāyantyevaṃ ca ye viṣṇuṃ te yānti paramāṃ gatim / yājñavalkyaḥ purā hyevaṃ dhyātvā viṣṇuṃ sureśvaram

हिन्दी अर्थ

(आहवनीय आदि अग्नियों)-में करना चाहिए। शरीर चिंता (प्रातः-सायं अवश्य करणीय मल- मूत्र विसर्जन)-को शास्त्रीय विधिसे सम्पन्न कर, गन्ध-लेपनिवृत्तिपर्यन्त शुद्धि प्राकर दन्तधावन

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 18

धर्मोपदेशकर्तृत्वं संप्राप्यागात्परं पदम् ।तस्मात्त्वमपि देवेश ! विष्णुं चिन्तय शङ्कर !

dharmopadeśakartṛtvaṃ saṃprāpyāgātparaṃ padam / tasmāttvamapi deveśa ! viṣṇuṃ cintaya śaṅkara !

हिन्दी अर्थ

एवं स्रानकर द्विजको प्रात:काल संध्योपासन करना चाहिए तथा अनन्तर अग्निमें हवन (अग्निहोत्र)

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

अध्याय ९१

श्लोक 19

विष्णुध्यानं पठेद्यस्तु प्राप्नोति परमां गतिम्

viṣṇudhyānaṃ paṭhedyastu prāpnoti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

जाति तथा ३-वर्ण संकीर्ण संकर जाति। संकर करके समाहितचित्तसे जाति तथा ३-वर्ण संकीर्ण संकर जाति। संकर करके समाहितचित्से सूर्यदेवताके मन्त्रोंका जप ९ = = करक समाहितचित्तसे सूर्यदेवताके मन्त्रॉका जप

English

O Vnadhvajai thus I havn expounded the meditation of the supreme god* what else shall I expound to you now?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 91
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.