Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
104
अध्याय 104 / 119

Adhyaya 104

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०४

श्लोक 1

ततः कृष्णो भोजयित्वा शतानि सुबहूनि च विप्राणाम् ऋषिकल्पानां कृतकृत्यो ऽभवत् तदा

tataḥ kṛṣṇo bhojayitvā śatāni subahūni ca viprāṇām ṛṣikalpānāṃ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त कुपित होकर इन्द्रध्वजके समान उस विशाल परिघको घुमाया और मुँह फैलाकर बड़ी जोर-जोरसे गर्जना की॥९॥ उसके कण्ठमें सुवर्णमय पदक, भुजाओंमें बाजूबंद, कानोंमें विचित्र कुण्डल तथा वक्ष:स्थलपर सोनेके हार सुशोभित थे, जिनसे वह दानव प्रकाशित हो रहा था॥ १० ॥ लोहेके परिघ और सोनेके आभूषणोंसे युक्त वह दानव इन्द्रधनुष, विद्युत् और गर्जनासे युक्त मेघके समान शोभा पा रहा था॥११॥ परिघ नामक अस्त्रसे वायुसमूहोंकों संचालित करते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करनेवाला वह हैत्य धूम और ज्वालाओंसहित प्रलयकालीन अग्निके समान प्रज्बलित हो उठा विद्याधरगण, गन्धर्वनगर, अमरावती पुरी तथा सिद्धलोकोंके साथ ग्रह-नक्षत्रोंसहित एवं सूर्य और चन्द्रमासे विभूषित आकाश उस हैत्यराजके परिघसे उद्भ्रान्त होकर चक्कर- सा काटने लगा॥ १३-१४॥ परिघको धारण करने और सब ओर घुमानेमें समर्थ वह हैत्य दुर्जय हो गया था। अग्निके समान तेजस्वी वह असुरशज विप्रचित्ति प्रलयकालकी आगके समान उठ खड़ा हुआ था, देवता उसकी आँचसे ईंधनकी भाँति जल रहे थे॥१५॥ देवता और वरुण

English

Vaishampāyana said:—No one can understand waiting how long the Lord will convert all into one ocean. At that time the Lord will only gauge all, see all and know all: nothing else will be perceptible. Having permeated the the sky, earth, air and the other elements with His intelligence and kept the lord of celestials, Brahmā endued with mental faculties immersed in Himself the Lord, controlling His creative energy, will be asleep in the water (21–22).

अध्याय १०४

श्लोक 2

अर्चयित्वा सहस्रांशुं भास्करं भुवनेश्वरम् ।ततः सह मया भुक्त्वा वृष्णिभोजैश् च सर्वशः सात्यकिं पुरतः कृत्वा भोजयाम् आस वृष्णिपान् ॥ ततः सभां प्रविष्टाः स्म सह वृष्णिपुरःसरैः ।विचित्राश् च कथा दिव्याः कथयाम् आस भारत

arcayitvā sahasrāṃśuṃ bhāskaraṃ bhuvaneśvaram | tataḥ saha mayā bhuktvā vṛṣṇibhojaiś ca sarvaśaḥ sātyakiṃ purataḥ kṛtvā bhojayām āsa vṛṣṇipān || tataḥ sabhāṃ praviṣṭāḥ sma saha vṛṣṇipuraḥsaraiḥ | vicitrāś ca kathā divyāḥ kathayām āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

उसके भयके मारे हिल-डुल भी न सके। वहाँ एकमात्र सामर्थ्यशाली कौशिक इन्द्र ही निर्भय खड़े रहे उस दानवने उस सूर्यतुल्य तेजस्वी घोर परिघको, जो पातयामास सेनायां जलेशस्य स दानव: ॥ ९७ देखनेमें बड़ा ही भयंकर था, जलेश्वर वरुणकी सेनामें विशीर्यमाणं विबभावुल्काशतमिवाम्बरे। भूयश्वैनं तदा55 भ्राम्य वरुणाय न्यपातयत्

English

Vaishampāyana said:—Thus when every thing will be converted into one ocean the highly illustrious Lord Hari, having brought about the dissolution of the universe as the material cause, exists as pure intelligence. The great Nārāyana, who is above the reach of the quality of Rajas and whom the learned describe as eternal, covered with his own consciousness, lies asleep for three ages in the body of the impassable ocean the fruit of the quality of Rajas and of elements. The Purusha, having a head, feet etc., is attainable by Yoga and sacrifices, but the Great Purusha is different from him. This pure intelligence lies in all. The Lord created from his mouth Brahmā and the Saman reciters, and from his arms Hotas and Adhyaru priests. He then created Mitra and Varuna, the reciters of the Vedas, Samprastata and Pratishta. From his belly he created Pratiharta and Pota. From his two thighs he created Adhyapak and Neshta, from his hands created Agnidra and Subramanya and from his arms he created Grāvā and Unneta. Thus the Lord created these most eminent sixteen sacrificial priests. The Lord is known in the Vedas as the great Soul. Through sacrifices one can attain to Him. The Vedas, Upanishads and the sacrifices are described as the means for attaining to Him. When the Lord exists in the form of his pure intelligence a wonderful affair takes place. It is heard that Mārkandeya witnessed it (1-12).

अध्याय १०४

श्लोक 3

ततः कथान्ते तत्राहम् अभिगम्य जनार्दनम् अपृच्छं तद् यथावृत्तं कृष्णं यद् दृष्ट्वान् अहम्

tataḥ kathānte tatrāham abhigamya janārdanam apṛcchaṃ tad yathāvṛttaṃ kṛṣṇaṃ yad dṛṣṭvān aham

हिन्दी अर्थ

गिराया॥ १७॥ संग्रामभूमिमें वहाँ गिरते हुए उस परिघने महात्मा वरुणके एक लाख भूतोंको हताहत कर दिया। उस परिघसे टकराकर उनके शरीरोंके सहस्रों टुकड़े हो गये॥ १८॥ जीर्ण-शीर्ण होते हुए वरुणके सैनिक आकाशमें सैकड़ों उल्काओंके समान प्रतीत हो रहे थे। तदनन्तर विप्रचित्तिने पुन: उस परिघको घुमाकर वरुणपर दे मारा स भिन्न: परिघो घोरो देवगात्रे व्यशीर्यत सर्वसंहारमकरोत् स्वपक्षस्यारिमर्दनः । स सागरैश्वतुर्भिश्न वृतो दीमैश्व पन्नगैः वरुणस्तु तदा क्रुद्धस्तान् निरीक्ष्य स्वसैनिकान्

English

By virtue of a boon granted by the Lord and His power the great Rishi Mārkandeya lived for many thousand years. And when he was worn out he lived in the cavity of His belly. There he recited names, performed Homa and practised hard penances. Afterwards issuing out on pilgrimage he visited all the sacred shrines of the world, hermitages, various countries and cities. Thus travelling he gradually came out of the Lord's mouth; but over-powered by the illusory power of the Deity he could not think that he had come out (13-16). Thus coming out of His mouth Mārkandeya saw one ocean, _i.e._, Brahma in pure intelligence and all covered with the darkness of ignorance. Seeing it, he was possessed by a dreadful fright and was anxious about his own life. But seeing the Pure Intelligence he was pleased and filled with great wonder. Unable to discriminate all particularly and wholesale, he, stricken with terror, thought—"Is this my thought, stupifaction or dream? All these appear to me in a different light and nothing seems as real. The Real is shorn of attachments and the pain of ignorance. It never appears in such a mental desire. What is this region divested of the moon, the sun, the air, mountains and earth?" Thus thinking he saw in that great ocean like into a cloud surcharged with water a mountain-like Purusha lying asleep. That Purusha was as if afflicting the worlds with his sunny effulgence. He was awake as if for his gravity and breathing like a serpent (17-23). Then curiously enquiring "Who must be he?" the great Muni Mārkandeya approached the Lord and gradually entered into the cavity of his belly. Entering there and thinking that he had dreamt a dream he, with firm conviction, began to move about there as before. As formerly Mārkandeya ranged over the surface of the earth visiting all the shrines so he travelled there. By his Yoga power he saw in the cavity of the Deity's belly a hundred performers of sacrifices accompanied with profuse gifts, and the Brāhmanas and other castes of good conduct who were observant of the duties of the four Ashramas and following good ways. Although he travelled there hundreds and thousands of years the intelligent Mārkandeya could not arrive at the end of the cavity (24-29).

अध्याय १०४

श्लोक 4

कथं समुद्रः स्तब्धोदः कृतस् ते कमलेक्षण पर्वतानां च विवरं कृतं ते कथम् अच्युत

kathaṃ samudraḥ stabdhodaḥ kṛtas te kamalekṣaṇa parvatānāṃ ca vivaraṃ kṛtaṃ te katham acyuta

हिन्दी अर्थ

स शरैः सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषिते: । पन्नगान् समरे वीर: प्रममाथ सुदुर्जयान् वरुणके शरीरपर पड़ते ही उस परिघके टुकड़े- टुकड़े हो गये। वह भयंकर परिघ वरुणदेवके शरीरसे टकराकर टूक-टूक हो गया॥ २०॥ जीर्ण-शीर्ण होकर गिरते हुए उस परिघके चूर्ण आकाशमें खद्योतोंके समान प्रकाशित होते थे। उस प्रहारसे जलेश्वर वरुण विचलित नहीं हुए। परिधकी मार खाकर भी वे युद्धमें वजन्नसे आहत हुए पर्वतकी भाँति स्थिरभावसे खड़े रहे। युद्धस्थलमें अपने सैनिकोंके भग्र एवं घायल होनेपर अमर्षशील जलेश्वर वरुणको दो घड़ीतक बड़ा क्षोभ रहा। वे अमित पराक्रमी वरुण अमर्षमें भर गये॥ २१--२३ ॥ तत्पश्चात् शत्रुमर्दन वरुणने अपने पक्षके सभी लोगोंको पूर्णतः: संगठित किया। वे जलमय शरीर धारण करके

English

Thereupon once on a time Mārkandeya again came out of (the Lord's) mouth and saw a boy asleep on the branch of a fig-tree. The inside of that forest, girt with one ocean, was covered with dew and was not therefore visible: the earth was shorn of the four sorts of creatures and everything looked dreadful. Seeing it Mārkandeya was again filled with curiosity, but could not get near that boy who was effulgent like a thousand suns. Afraid of the Lord's illusion he stood by the solitary water and thought "Have I not seen it before?" He then descended into the calm and limitless ocean and worn out with fear and toil he began to enjoy rest there (30–34).

अध्याय १०४

श्लोक 5

तमस् तच् च कथं घोरं घनं चक्रेण पाटितम् यच् च तत् परमं तेजः प्रविष्टो ऽसि कुतश् च तत्

tamas tac ca kathaṃ ghoraṃ ghanaṃ cakreṇa pāṭitam yac ca tat paramaṃ tejaḥ praviṣṭo 'si kutaś ca tat

हिन्दी अर्थ

शह्लें और मुक्तामणियोंसे विभूषित हुए। उस समय चारों समुद्र उन्हें घेरकर खड़े हो गये। तेजस्वी सर्पोने भी उनका साथ दिया। उनके श्वेत वस्त्र हवासे हिल रहे थे तथा वे नाना प्रकारके रत्नोंसे अलंकृत थे कछुओं और मत्स्योंसे व्याप्त हुए पाशधारी श्रीमान् वरुणदेवने कुपित हो अपने सैनिकोंकी ओर देखकर कहा--' वीरो ! तुमलोग दानवोंके वधकी इच्छासे युद्ध करो। मैं इस दानवका वध करूँगा। तुमलोग भय छोड़कर युद्धमें डटे रहो '॥ २६-२७॥ तब महासागरके जलमें निवास करनेवाले समस्त सर्प विजयकी अभिलाषासे सिंहनाद करते हुए युद्धके मुहानेपर हैत्योंका संहार करने लगे॥ २८॥ हर्ष और उल्लासमें भरे हुए वरुणके उन सैनिकोंने नालीक, नाराच, गदा और मुसलोंद्वारा दानवोंको पराक्रमसे सम्पन्न रणदुर्मद विप्रचित्ति अत्यन्त कुपित हो सर्पोके शरीरोंका विनाश करने लगा॥ ३० ॥ उस दानव- शिरोमणिने गरुडास्त्रका प्रयोग करके सर्पभोजी गरुड़ोंद्वारा समराक्ग्णमें सर्पोका संहार करा दिया ॥३१ ॥ संग्रामभूमिमें

English

Thereupon the Lord Purusottama, who had assumed the form of a swan and attained to boy-hood by His Yoga power, said in a voice gave like the muttering of a cloud (35). The Lord said:—"O my son, O foremost of heroes and ascetics, O Mārkandeya, you are a boy. You are greatly worn out with toil. Come near me, you have no fear (36)."

अध्याय १०४

श्लोक 6

किम् अर्थं तेन ते बालास् तदा चापहृताः प्रभो यच् च ते दीर्घम् अध्वानं संक्षिप्तं तत् कथं पुनः

kim arthaṃ tena te bālās tadā cāpahṛtāḥ prabho yac ca te dīrgham adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tat kathaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त दुर्जब सर्पोको मथ डाला॥ ३२॥ रणकभूमिमें बाणोंसे पीड़ित हुए सभी सर्प घायल हो धराशायी हो गये। उस समय वे जिनके सारे अज्ग महान् गजराजोंने मथ डाले हों उन हाथियोंके समान पृथ्वीपर पड़े थे॥ ३३॥ उस समय समराझ्गणमें बाणरूपी दीप्तिमान् किरणोंद्वारा सूर्यके समान तपनेवाले उस हैत्यपर भगवान् वरुणने अत्यन्त क्रोधपूर्वक धावा किया ततः पावकसंकाशै: स मुक्ति: शीघ्रगामिभि:। वरुणस्य महावेगान् बिभेद समरे हयान् कर्मणा तेन महता विप्रचित्तेर्महात्मन:ः । अग्रेराज्याहुतस्येवः तेज: समभिवर्धत

English

Mārkandeya said:—"Who, mentioning my name, has destroyed my age of many thousand years and my asceticism and is thus afflicting me? While Brahmā, the lord of the universe, designates me as long-lived, it is not proper for any amongst the gods to address me thus. By my ascetic power my head has become immortal. What man, desirous of giving up his ghost, has mentioned my name and felt the desire of of seeing death?" (37–39)

अध्याय १०४

श्लोक 7

यो ऽयं दीर्घो महामार्गः संक्षिप्तः केन हेतुना ।कथं चाल्पेन कालेन कृतं नस् तद् गतागतम् एतत् सर्वं यथावृत्तम् आचक्ष्व मम केशव

yo 'yaṃ dīrgho mahāmārgaḥ saṃkṣiptaḥ kena hetunā | kathaṃ cālpena kālena kṛtaṃ nas tad gatāgatam etat sarvaṃ yathāvṛttam ācakṣva mama keśava

हिन्दी अर्थ

स शरैः सूर्यसंकाशै: सुमुक्तेः शीघ्रगामिभि: । वारुणीं तां महासेनां निर्ममन्थ महाबल: क्षीणास्त्रां सायकाक्रान्तां शरजालेन मोहिताम्। शूलशक्त्यृष्टिभिन्नां च चकार रुधिरोक्षिताम् स॒ शरैर्वहिसंकाशै: सुमुक्तैर्नतपर्वभि:। वरुणस्य महावेगान् बिभेद समरे हयान् फिर तो उनके द्वारा शरीर छिन्न-भिन्न हो जानेके कारण वहाँ पीड़ित हुए सहस्नों दानव अचेत-से होकर दसों दिशाओंमें भागने लगे॥ ३५॥ पाशधारियोंमें श्रेष्ठ वरुणदेव जीवनका मोह छोड़कर पराक्रमपूर्वक गर्जना करते हुए समरभूमिमें इन्द्रके लिये युद्ध करने लगे

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 8

मद्दर्शनार्थं ते बाला हृतास् तेन महात्मना विप्रार्थम् एष्यते कृष्णो नागच्छेद् अन्यथेति हि

maddarśanārthaṃ te bālā hṛtās tena mahātmanā viprārtham eṣyate kṛṣṇo nāgacched anyatheti hi

हिन्दी अर्थ

वरुण और सर्प युद्धमें उन्‍्मत्त होकर लड़नेवाले थे; वे शत्रुओंपर मुक्कोंका प्रहार करते हुए संग्रामभूमिमें महान् असुर विप्रचित्तिका सामना करने लगे॥ ३७॥ तत्पश्चात् अस्त्रों और शिलाओंद्वारा प्रहार किया और शत्रुओंको मार भगाया॥ ३८ ॥ उसने अपने धनुषसे छूटे हुए अग्रनितुल्य तेजस्वी एवं शीघ्रगामी बाणोंद्वारा वरुणके महान् वेगशाली घोड़ोंको समराज्भणमें क्षत-विक्षत कर दिया॥ ३९॥ जैसे घीकी आहुति देनेसे अग्निका तेज बढ़ता है, उसी प्रकार उस महानू कर्मसे महामनस्वी विप्रचित्तिका तेज एवं वरुणदेवकी उस विशाल सेनाकों मथ डाला

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 9

ब्रह्मतेजोमयं दिव्यम् आश्चर्यं दृष्टवान् असि अहं स भरतश्रेष्ठ मत्तेजस् तत् सनातनम्

brahmatejomayaṃ divyam āścaryaṃ dṛṣṭavān asi ahaṃ sa bharataśreṣṭha mattejas tat sanātanam

हिन्दी अर्थ

उसने वरुणके सैनिकोंके अस्त्र-शस्त्र काट डाले, उन्हें सायकोंसे आक्रान्त कर दिया; वे सब-के-सब उसके बाणजालसे आच्छादित होकर मोहके वशीभूत हो गये, विप्रचित्तिने उन सबको शूल, शक्ति और ऋष्टि आदि शस्त्रोंस घायल करके खूनसे लथपथ कर दिया उस दानवने उत्तम रीतिसे छोड़े गये झुकी हुई गाँठवाले अग्नितुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा समरभूमिमें वरुण देवताके महान् वेगशाली घोड़ोंको घायल कर दिया॥ ४३॥ उस हैत्यने जलके स्वामी वरुणको सेनासहित वहाँसे भाग जानेको विवश कर दिया। वे विप्रचित्तिके भयसे पीड़ित महेन्द्र शरणं प्राप्तो विप्रचित्तेर्भयार्दित:।॥ ४४ हो देवराज इन्द्रकी शरणमें चले गये।

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 10

प्रकृतिः सा मम परा व्यक्ताव्यक्ता च भारत तां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भरतसत्तम

prakṛtiḥ sā mama parā vyaktāvyaktā ca bhārata tāṃ praviśya bhavantīha muktā bharatasattama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वण वामने वरुणविप्रचित्तियुद्धे एकषष्टितमोउध्याय: इस प्रकार श्रीमहाथारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें वायनावतारके प्रसड्लयें वरुण और विप्रचित्तिका वुद्धविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ अग्रिद्वारा देत्योंकी पराजय तथा बृहस्पतिके द्वारा अग्निदेवका स्तवन

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 11

सा सांख्यानां गतिः पार्थ योगिनां च तपस्विनाम् तत् पदं परमं ब्रह्म सर्वं विभजते जगत्

sā sāṃkhyānāṃ gatiḥ pārtha yogināṃ ca tapasvinām tat padaṃ paramaṃ brahma sarvaṃ vibhajate jagat

हिन्दी अर्थ

पराजयं तु देवानां दृष्टराग्रिर्देवसत्तम:। अकार बुद्धि हैत्यानां बधे ब्रह्मर्षिभि: स्तुत: हिरण्यरेता: पिड्ढडाक्षो देवहूतों हुताशनः पावको विदश्वभुग् देव: सर्वदेवानन: प्रभु: सुब्रह्मात्मा सुवर्चस्क: सहस्त्रार्चिविभावसु: । कृष्णवर्त्मा चित्रभानुर्देवानामपि देवराट् लोकसाक्षी द्विजहुतः सदर्चिष्मान् वषट्कृत: । हव्यभक्षः शमीगर्भस्वयोनिः सर्वकर्मकृत्

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 12

आदित्यवर्णं विमलं तमःपारे प्रतिष्ठितम् ।माम् एव तद् धनं तेजो ज्ञातुम् अर्हसि भारत समुद्रः स्तब्धतोयो ऽहम् अहं स्तम्भयिता जलम्

ādityavarṇaṃ vimalaṃ tamaḥpāre pratiṣṭhitam | mām eva tad dhanaṃ tejo jñātum arhasi bhārata samudraḥ stabdhatoyo 'ham ahaṃ stambhayitā jalam

हिन्दी अर्थ

शमन: सर्वपापानां लेलिहानस्तपोमय: हव्यभुग् भूतभव्येशो यज्ञभागहरों हरिः अधुृष्य: पावको भूतिभूतात्मा वै स्वधाधिप: देवदेवो महाक्रोधो रुद्रात्मा ब्रह्मसम्भव:

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 13

अहं ते पर्वताः सप्त ये दृष्ट्वा विविधास् त्वया पङ्कभूतं हि तिमिरं दृष्टवान् असि यद् धि तत् ।अहं तमो घनीभूतम् अहम् एव च पाटकः

ahaṃ te parvatāḥ sapta ye dṛṣṭvā vividhās tvayā paṅkabhūtaṃ hi timiraṃ dṛṣṭavān asi yad dhi tat | ahaṃ tamo ghanībhūtam aham eva ca pāṭakaḥ

हिन्दी अर्थ

धूमकेतुर्धूमशिखो नीलवासा: सुरोत्तम: उद्यम्य दिव्यमाग्रेयं शस्त्रं देवो रणे महान्। दानवानां सहस्त्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ददाह भगवान् वह्िः संक्रुद्ध: प्रलये यथा। वैशञम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! देवताओंकी यह 'पराजय देखकर ब्रह्मर्षियोंद्वारा प्रशंसित देवशिरोमणि अग्निने हैत्योंक वधका विचार किया॥ १ ॥ जो स्वयंप्रभा शाण्डिलीके पुत्र हैं, हविष्यका वहन करते हैं। सुवर्ण जिनका रेतस् (वीर्य) है। जिनके नेत्र पिड्रल वर्णके हैं। देवता जिनका आवाहन करते हैं । जो आहुतिमें प्राप्त हुए हविष्यका भक्षण करते हैं। जिनका वर्ण लाल है। जिनकी ग्रीवा भी लाल रंगकी बतायी गयी है। जो दोषोंका हरण करनेवाले, दाता,

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 14

यच् च तं दीर्घम् अध्वानं कृतं चापि गतागतम् ।योगशक्त्या गतश् चाहं क्षिप्रम् आगतवांस् ततः ।अहं च कालो भूतानां धर्मश् चाहं प्रकीर्तितः चन्द्रादित्यौ महाशैलाः सरितश् च सरांसि च ।चातुर्वर्ण्यं मत्प्रसूतं चातुराश्रम्यम् एव च

yac ca taṃ dīrgham adhvānaṃ kṛtaṃ cāpi gatāgatam | yogaśaktyā gataś cāhaṃ kṣipram āgatavāṃs tataḥ | ahaṃ ca kālo bhūtānāṃ dharmaś cāhaṃ prakīrtitaḥ candrādityau mahāśailāḥ saritaś ca sarāṃsi ca | cāturvarṇyaṃ matprasūtaṃ cāturāśramyam eva ca

हिन्दी अर्थ

हव्य-कव्यस्वरूप, पवित्र करनेवाले, विश्वभोक्ता, देव, सम्पूर्ण वेद जिनके स्वरूप हैं । जो उत्तम तेजसे सम्पन्न हैं । जिनसे सहस्रों ज्वालाएँ उठती रहती हैं। विभा (उत्कृष्ट प्रभा) ही जिनका वसु (धन) है। जिनका मार्ग कृष्ण है। जो विचित्र किरणोंसे प्रकाशित होते हैं तथा देवताओंके भी देवराज हैं। जिन्हें सम्पूर्ण जगत्का साक्षी माना गया है। द्विजगण जिन्हें आह॒ति देकर तृप्त करते हैं। जो उत्तम ज्वालाओंसे सम्पन्न और वषट्कारस्वरूप हैं। शमीगर्भ--अश्वत्थ ही जिनके लिये अपने प्राकट्यूका कारण है। जो हविष्यभोक्ता तथा सम्पूर्ण वैदिक कर्मोको सम्पन्न करनेवाले हैं। जो सम्पूर्ण भूतोंको पवित्र करनेवाले, देवताओंमें तपोनिधि, पापोंको शान्त करनेमें समर्थ, अपनी ज्वालारूपी जिह्माओंको लपलपानेवाले और तपोमय हैं । जिनकी शिखा (ज्वाला)

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 15

चतस्रश् च दिशः सर्वा ममैवात्मा चतुर्विधः चातुर्वेद्यस्य कर्ताहम् इति बुध्यस्व भारत

catasraś ca diśaḥ sarvā mamaivātmā caturvidhaḥ cāturvedyasya kartāham iti budhyasva bhārata

हिन्दी अर्थ

दक्षिणावर्त होती है। जिनका धूम पवित्र है। यज्ञ जिनका स्वरूप है। जो हविष्यके भोक्ता, भूत और वर्तमानके स्वामी, यज्ञभागको पहुँचानेवाले तथा श्रीहरिस्वरूप हैं। जो सोमपान करनेवाले, महान् तेजसे सम्पन्न, भूतनाथ, महातपस्वी, अजेय, पावक, ऐश्वर्यस्वरूप, सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा और स्वधाके स्वामी हैं । साममन्त्रोंद्रार जिनकी महिमा गायी गयी है। जो स्वाहादेवीके पति हैं, सोमयागके द्वारा पवित्र सोमरसका पान करते हैं। जिनके लिये सोमरस निकालनेके निमित्त लोढ़े धारण किये जाते हैं। जो देवताओंके भी देवता, महाक्रोधी, रुद्रस्वरूप तथा ब्रह्माजीसे उत्पन्न हुए हैं। वे सम्पूर्ण भूतोंको धारण करनेवाले, धूमरूपी ध्वजा एवं शिखासे युक्त, नीलव्स्त्रधारी, सुरश्रेष्ठ महान् देवता भगवान् अग्निदेव लाल घोड़ों और वायुरूपी पहियोंवाले रथपर आरूढ़ हो रणभूमिमें दिव्य आग्रेयास्त्र उठाकर प्रलयकालको भाँति कुपित हो प्रभञ्जनो यो लोकानां युगान्ते सर्वनाशनः

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 16

भगवन् सर्वभूतेश वेत्तुम् इच्छामि ते प्रभो प्रियो मे ऽसि जगत्पते ।पुनश् च परमं तत्त्वं ।परं तत्त्वं सुरश्रेष्ठ त्वां प्रपन्नो ऽस्मि माधव ।पृच्छामि त्वां प्रपन्नो ऽहं नमस् ते पुरुषोत्तम

bhagavan sarvabhūteśa vettum icchāmi te prabho priyo me 'si jagatpate | punaś ca paramaṃ tattvaṃ | paraṃ tattvaṃ suraśreṣṭha tvāṃ prapanno 'smi mādhava | pṛcchāmi tvāṃ prapanno 'haṃ namas te puruṣottama

हिन्दी अर्थ

यो ह्याकाशमयो देवो दूरगः सर्वसम्भव: यश्च कर्ता विकर्ता च गतिर्गतिमतां प्रभु: । वेदकर्ता समो लोके ब्रह्मणा य: सनातन: मेदोमज्ञामहापड्डां केशशैवलशालिनीम्। योधशीर्षोपलवहां मृतद्विपतटोत्कटाम् वह्निः प्रस्कन्दयामास हैत्यानां भयवर्धन:

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 17

ब्रह्म च ब्राह्मणाश् चैव तपः सत्यं च भारत उक्थ्यं बृहद्रथं चैव मत्तस् तद् विद्धि पाण्डव

brahma ca brāhmaṇāś caiva tapaḥ satyaṃ ca bhārata ukthyaṃ bṛhadrathaṃ caiva mattas tad viddhi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

केचित् प्रदीमर्मुकुटे:ः केचिद् दीमैः शिरोरुहैः। केचित् प्रदीप्तवसनै: केचिद् दीमैर्भुजाननै: केचित् प्रदीमैरुरुभि: केचिच्छब्रैध्वज रथे: । असुरास्तत्र दृश्यन्ते प्रदीम्ेनाग्रिना वृता: प्रयान्ति समरे भीताः पावकेन पराजिताः नच पश्यन्ति ते वह्ििं प्रदी२म्त ध्वजिनीमुखे। दिशः खड़्गांश्व मेघांश्व दीम्तान् पश्यन्ति दानवा: सहसोरों, लाखों और अर्बुदों दानवोंको दग्ध करने लगे। जो समस्त प्राणियोंके शरीरमें पाँच प्राणोंके रूपमें निवास करते हैं। जो अग्रिदेवके सारथि और सखा हैं, जो प्रभावशाली तथा ईश्वर हैं। जो प्रलयकालमें समस्त लोकोंका भञ्ञन

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 18

प्रियस् ते ऽहं महाबाहो प्रियो मे ऽसि धनंजय तेन ते कथयिष्यामि नान्यथा वक्तुम् उत्सहे ।वेत्स्यसे मां यथातत्त्वं तद् व्याख्यास्यामि ते ऽनघ

priyas te 'haṃ mahābāho priyo me 'si dhanaṃjaya tena te kathayiṣyāmi nānyathā vaktum utsahe | vetsyase māṃ yathātattvaṃ tad vyākhyāsyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

करनेवाले और सर्वसंहारकारी हैं। जिनकी उत्पत्तिका कारणभूत आकाश श्रुतियोंद्वारा सप्तस्वर्मय नादब्रह्मको प्राप्त बताया जाता है। जो आकाशमय देवता हैं, दूरतक जानेकी शक्ति रखते हैं तथा सबकी उत्पत्तिके कारण हैं। जो कर्ता (स्रष्टा) और विकर्ता (संहारक) हैं, जड़म प्राणियोंकी गति और प्रभु हैं। जो परमात्माके नि: श्रासरूपसे वेदमन्त्रोंको प्रकट करनेवाले हैं लोकमें चतुर्मुख ब्रह्मके समान सनातन पुरुष हैं तथा जिन्हें सबसे महान् अमूर्त महाभूत कहा गया है, उन सर्वप्रेरक वायुदेवने शमीगर्भसे उत्पन्न अग्रिदेवको प्रेरणा देकर सबल बनाया॥ २--१६॥ वे स्वर्गलोकतक फैली हुई अपनी ज्वालाओंद्वारा दसों दिशाओंमें बढ़ने लगे और दानवोंका विनाश करनेके लिये प्रलयकालीन अग्निके समान उठ खड़े हुए॥ १७॥ मेदा और मज्जा जिसमें महान् पह्डू थे, जो केशरूपी सेवारोंसे सुशोभित होती थी, योद्धाओंके कटे हुए मस्तक जिसमें प्रस्तरखण्डोंके समान प्रतीत होते थे, मरे हुए हाथियोंकी लाशें जिसके ऊँचे तटोंकी भाँति

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 19

अहं यजूंषि सामानि ऋचश् चाथर्वणानि च ब्रह्मा रुद्रस् तथेन्द्रश् च वरुणश् च तथा यमः ।कुबेरश् च तथा चान्ये दिक्पालाः सनकादयः ।ऋषयो देवता यज्ञा मत्तेजो भरतर्षभ

ahaṃ yajūṃṣi sāmāni ṛcaś cātharvaṇāni ca brahmā rudras tathendraś ca varuṇaś ca tathā yamaḥ | kuberaś ca tathā cānye dikpālāḥ sanakādayaḥ | ṛṣayo devatā yajñā mattejo bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

जान पड़ती थीं तथा जिसमें रक्तरूपी जल बह रहा था, रणभूमिमें उस संग्राम-सरिताको देखकर हैत्योंका भय बढ़ानेवाले भगवान् अग्निदेवने उसे और भी तीब्र गतिसे प्रवाहित किया॥ १८-१९ ॥ तदनन्तर उस महासमरमें गर्जना करते हुए व्यापक अग्रिदेव प्रह्दाद आदि समस्त हैत्योंको पराजित करने लगे॥ २०॥ किन्हींके मुकुट जलने लगे, किन्हींके सिरके बालोंमें आग लग गयी, किन्हींके कपड़े जलने लगे, किन्हींकी भुजाओं और मुखोंमें आग जल उठी, किन्हींकी जाँघें जल गयीं और किन्हींके छत्र, ध्वज तथा रथ जलकर भस्म हो गये। वहाँ समस्त असुर प्रज्वलित आगकी लपटोंसे घिरे दिखायी देने लगे ॥ २१-२२॥ उस पावकसे पराजित एवं भयभीत हो समस्त हैत्य-दानव समरभूमिमें अपने सारे आयुधों और ध्वजसहित उत्तम रथोंको त्यागकर भागने लगे॥ २३॥ वे दानव सेनाके मुहानेपर प्रज्बलित हुई अग्निकी ओर नहीं देख पाते थे। उन्होंने सम्पूर्ण दिशाओं, खड््गों और मेघोंको भी जलता ही देखा जलमें शयन करनेवाले स्वयम्भू नारायणदेव अथवा जलके कारणभूत अग्रिदेवने प्रलय आरम्भ कर दिया है

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 20

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् चन्द्रादित्याव् अहोरात्रे पक्षा मासास् तथा क्षपाः मुहूर्ताश् च कलाश् चैव क्षणाः संवत्सरास् तथा

pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam candrādityāv ahorātre pakṣā māsās tathā kṣapāḥ muhūrtāś ca kalāś caiva kṣaṇāḥ saṃvatsarās tathā

हिन्दी अर्थ

ताभ्यां वह्निःस मायाभ्यां सिच्यमानः समन्ततः। तोयौघे: पर्वतनिभेर्मद्र्चिभवद् रणे शम्यमाने तु समरे पावके हैत्यनाशिनि। बहत्कीर्तिब॑हत्तेजा वह्विमाह बृहस्पति: त्वयि प्रवृत्तो विजयस्त्वयि लोका: प्रतिष्ठिता: सबल्लिकांस्त्रीनिमानू हव्यवाह प्राप्ते काले त्वं पचस्येव दीस:। त्वमेवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्त्वत्तो विद्यते गोषु देव

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 21

मन्त्राश् च विविधाः पार्थ यानि शास्त्राणि कानिचित् विद्याश् च वेदितव्यं च मत्तः प्रादुर्भवन्ति वै

mantrāś ca vividhāḥ pārtha yāni śāstrāṇi kānicit vidyāś ca veditavyaṃ ca mattaḥ prādurbhavanti vai

हिन्दी अर्थ

महामखेष्वग्र्यहरस्त्वमेव । विश्व त्वमादाय युगान्तकाले स्त्र्टा भवस्यथानल सर्गकाले बड़े भारी मायावी थे। इन दोनोंने वहाँ पार्जन्य और वारुणास्त्ररूपिणी मायाओंकी सृष्टि की, जो जलकी वर्षा करनेवाली थीं॥२६॥ उन दोनों मायाओंने जब पर्वतसदृश जल-प्रवाहोंसे अग्रिदेवको सब ओरसे सींचना आरम्भ किया, तब उस रणभूमिमें उनकी ज्वाला कुछ मन्द हो गयी॥२७॥ समराज्भणमें हैत्यनाशन अग्नरिदेवके शान्त होनेपर महायशस्वी एवं महातेजस्वी बृहस्पतिने उन्हें सम्बोधित करके कहा बृहस्पति बोले--अग्निदेव सुवर्ण आपका वीर्य है, मुख सुन्दर है। आप ज्वलन नामसे विख्यात हैं, सर्वभोक्ता हैं। आपके मुखमें सात जिह्माएँ हैं। आप सबको क्षीण करनेवाले हैं लपलपाती जिह्लाओंसे सबको चाट जानेवाले

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 22

मन्मयं विद्धि कौन्तेय क्षयं सृष्टिं च भारत सच् चासच् च ममैवात्मा सद् असच् चैव यत् परम्

manmayaṃ viddhi kaunteya kṣayaṃ sṛṣṭiṃ ca bhārata sac cāsac ca mamaivātmā sad asac caiva yat param

हिन्दी अर्थ

महाबली पावक! आपकी जय हो ॥ २९॥ विभो! वायु आपकी आत्मा है। सब प्रकारके वृक्ष-वनस्पति आपके शरीर हैं। जलको आपकी योनि बताया गया है और आप भी जलकी योनि हैं॥ ३० ॥ महाभाग ! आपकी ज्वालाएँ ऊपर और नीचेको जाती हैं, पार्थभाग (अगल-बगल) - में भी संचरण करती हैं तथा सब ओरसे उनका प्रादुर्भाव होता है ॥ ३१॥ अग्रे! आप ही सब कुछ हैं। यह सम्पूर्ण जगतू् आपमें ही प्रतिष्ठित है। आप समस्त भूतों और सम्पूर्ण भुवनोंका धारण-पोषण करते हैं॥ ३२॥ अग्रे! एकमात्र आप ही देवताओंके पास हविष्य पहुँचानेवाले हैं। आप ही उत्तम हविष्य हैं। साधु पुरुष श्रेष्ठ यज्ञमें सदा आपका ही यजन करते हैं॥३३॥ प्रभो! आप समस्त प्राणियोंका अन्न खाते हैं और सारे जगत्की रक्षा करते हैं। आपमें ही विजयकी प्रवृत्ति होती है और आपकमें ही सम्पूर्ण लोक प्रतिष्ठित हैं॥ ३४ ॥ हव्यवाहन ! आप प्रलयका समय आनेपर प्रज्वलित हो इस सम्पूर्ण त्रिलोकीको

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 23

इदम् अप्य् अपरं भूयः शृणु गुह्यं सनातनम् ॥ सर्वेष्व् अपि च वेदेषु पुराणेसु च कृत्स्नशः ।यद् अग्र्यं कथितं पार्थं सर्वैर् मुनिवरैः सदा ॥ वर्णत्रयसमायुक्तम् ऋग्यजुःसामलक्षितम् ।प्रणवाख्यं महाबाहो विद्धि मां जगतीपते ॥ इदं जपन् महाबाहो मां नमस्कुरु यत्नतः ।ततो मां वेत्स्यसे सम्यक् सत्यम् एतच् छपानि ते ॥ अन्यत् सर्वं महाबाहो विहायैतत् परो भव ।इदम् एव परं श्रेयो नात्र कार्या विचारणा ।एवम् उक्तो ऽस्मि क्षृणेन प्रीयता भरतर्षभ तथैव च मनो नित्यम् अभवन् मे जनार्दने

idam apy aparaṃ bhūyaḥ śṛṇu guhyaṃ sanātanam || sarveṣv api ca vedeṣu purāṇesu ca kṛtsnaśaḥ | yad agryaṃ kathitaṃ pārthaṃ sarvair munivaraiḥ sadā || varṇatrayasamāyuktam ṛgyajuḥsāmalakṣitam | praṇavākhyaṃ mahābāho viddhi māṃ jagatīpate || idaṃ japan mahābāho māṃ namaskuru yatnataḥ | tato māṃ vetsyase samyak satyam etac chapāni te || anyat sarvaṃ mahābāho vihāyaitat paro bhava | idam eva paraṃ śreyo nātra kāryā vicāraṇā | evam ukto 'smi kṣṛṇena prīyatā bharatarṣabha tathaiva ca mano nityam abhavan me janārdane

हिन्दी अर्थ

जला-पचा डालते हैं। अग्निदेव ! एकमात्र आप ही सूर्यरूपसे तपते हैं। आपके सिवा दूसरा कोई उन किरणोंमें ताप देनेवाला नहीं है॥ ३५ ॥ अग्रे! आप ही सूर्यरूपसे जलको बरसाते और सोखते हैं। आप ही सिन्धुपति हैं तथा आप ही बड़े-बड़े यज्ञोंमें अग्रभागके अधिकारी हैं। भगवन्! इस विराट् विश्वके प्रसवस्थान भी आप ही हैं तथा आप ही समस्त प्रजाओंके आधार हैं॥ ३६॥ अग्निदेव! आप अपनी किरणोंसे जलकी सृष्टि करते हैं। आप ही ओषधियों तथा उनके रसोंके उत्पादक हैं। अनल ! आप युगान्तकालमें सम्पूर्ण विश्वको लेकर अपने-आपमें विलीन कर लेते हैं तथा सृष्टिकालमें पुनः संसारके स्रष्टा होते हैं त्वमग्रे सर्वभूतानां योनिर्वेदेषु गीयसे। अग्रिदेव ! सम्पूर्ण वेदोंमें आप ही समस्त प्राणियोंकी

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 24

एतच् छ्रुतं च दृष्टं च माहात्म्यं केशवस्य मे यन् मां पृच्छसि राजेन्द्र भूयश् चातो जनार्दने

etac chrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca māhātmyaṃ keśavasya me yan māṃ pṛcchasi rājendra bhūyaś cāto janārdane

हिन्दी अर्थ

त्वया देवहितार्थाय निहता दानवा रणे॥ ३८ योनि बताये गये हैं। देव! आपने ही देवताओंके हितके त्रायस्व समरे देवान् हैत्येभ्य: सुरसत्तम। लिये रणभूमिमें दानवोंका वध किया है॥ ३८॥ सैकड़ों यज्ञोंद्वारा पूजित महातेजस्वी पावक! जल तो आपकी अपनी ही योनि है। उस अपनी ही योनिको पाकर आप विषाद क्‍यों करते हैं ?॥ ३९॥ सुरश्रेष्ठट । कृष्णवर्त्मन्! पिड्ुलनेत्र! लोहितग्रीव! हुताशन! आप समराड्भणमें

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 25

एतच् छ्रुत्वा कुरुश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः पूजयाम् आस मनसा गोविन्दं पुरुषोत्तमम्

etac chrutvā kuruśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ pūjayām āsa manasā govindaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

पिड्ढाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन् हुताशन॥ ४० देवताओंकी हैत्योंसे रक्षा करें इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनेउग्निस्तवे द्विषष्टितमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिव॑शके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें वामनावतारके प्रसडमें अग्रिकी स्वुतिविषयक बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ राजा बलिके प्रति प्रहादका वचन तथा बलिका देवसेनापर आक्रमण हतास्तु माया हैत्यानां प्रदीप्तेनाग्रिना रणे। हतमाया हतबला बलिं ते समुपस्थिता:

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय १०४

श्लोक 26

विस्मितश् चाभवद् राजा सह सर्वैः सहोदरैः राजभिश् च तथासन्नैर् ये तत्रासन् समागताः

vismitaś cābhavad rājā saha sarvaiḥ sahodaraiḥ rājabhiś ca tathāsannair ye tatrāsan samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

पराजितेषु देैत्येषु वह्विनाद्धुतकर्मणा। प्रह्मदस्तृत्तम॑ वाक्यमाह हैत्यपतिं बलिम् भवानग्निश्व वायुश्र भास्कर: सलिलं शशी। नक्षत्राणि दिशो व्योम भूश्व दानवसत्तम सर्वभूतेश्वरतव॑च हैत्ययाज सदा तव। महायोगीश्वरत्व॑ च शूरत्वं च महामृधे अणिमा लघिमा चैव ये चान्ये सात्त्विका गुणा: । तत्पराजित्य हैत्येन्द्र देवान् सर्वाश्व सानुगान्

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 104
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.