Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
112
अध्याय 112 / 119

Adhyaya 111

12 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ12 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११२

श्लोक 1

मृत इत्य् अभिविज्ञाय ज्वरं शत्रुनिषूदनः कृष्णो भुजबलाभ्यां तं चिक्षेपाथ महीतले

mṛta ity abhivijñāya jvaraṃ śatruniṣūdanaḥ kṛṣṇo bhujabalābhyāṃ taṃ cikṣepātha mahītale

हिन्दी अर्थ

अविनाशी भगवान् शंकरका दर्शन करनेके लिये कैलासपर्वतके शिखरपर गये हैं। अत: इस समय इस द्वारकापुरीकी रक्षा मुझे अवश्य करनी चाहिए।' मन- ही-मन ऐसा सोचकर वे तुरंत धनुष लेकर एक विशाल एवं भयंकर रथपर आरूढ़ हुए, जिसे महात्मा दारुकके पुत्रने सजाया था और वह स्वयं ही उसका सारथि बना था॥ १०--१२॥ वे वह विशाल धनुष और विषधर सर्पोोके समान भयंकर बाण लेकर श्त्रोंका प्रहार जिसकी टंकारको कठिनतासे सह सके, ऐसे भयंकर कवचको धारण करके बाजूबंद, कुण्डल, तरकस, बाण, धनुष, गदा और खड्गसे संयुक्त हो सात्यकि भगवान् श्रीकृष्णफे वचनोंको स्मरण करते हुए युद्धके लिये चल दिये॥ १३-१४॥ जो स्थान मशालोंसे प्रकाशित था, वहीं उत्तम वीर सात्यकि गये। उसी प्रकार महापराक्रमी बलदेव भी युद्ध करनेकी इच्छासे गदा और धनुष-बाण ले तेजस्वी रथपर आरूढ़ हो वहाँ तीब्र गतिसे गये। उनके साथके सभी सैनिक भयंकर सिंहनाद करते हुए आगे बढ़ रहे थे॥ १५-१६ ॥ नीतिमानोंमें श्रेष्ठ, महापराक्रमी बलवान उद्धव भी उत्तम नीति और प्रीतिका अनुसंधान करते हुए महान् गर्जन करनेवाले भयंकर मतवाले हाथीपर

English

Brahma said:—"O my son, I grant you these wonderful and celestial boons. These boons are rare and not to be obtained by men. Forsooth, by my favour, you will obtain all desirable objects."

अध्याय ११२

श्लोक 2

मुक्तमात्रस् तु बाहुभ्यां कृष्णदेहं विवेश सः अमुक्त्वा विग्रहं तस्य कृष्णस्याप्रतिमौजसः

muktamātras tu bāhubhyāṃ kṛṣṇadehaṃ viveśa saḥ amuktvā vigrahaṃ tasya kṛṣṇasyāpratimaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

आरूढ हो तुरंत ही संग्रामभूमिकी ओर चल दिये। अन्य सब वृष्णिवंशी योद्धा भी संग्रामकी लालसा लेकर वहाँ योद्धा भगवान् श्रीकृष्णके बचनोंका स्मरण करके रथों और हाथियोंपर आछरूढ़ हो सर्वत्र अपने आगे मशालोंको स्थिते सैन्ये महाघोरे दीपिकादीपिते पश्चि आकर्ण तूर्णमाकृष्य धनुःप्रवरमुत्तमम्। मुमोच परसैन्येषु शिनिर्वीरः प्रतापवान्

English

Vaishampāyana said:—Having said this Brahmā went to the Vairāja region through the etherial way. Afterwards hearing of the grant of this boon the gods, Nāgas and Gandharvas went to the Grand-father and said:—"O lord, by virtue of this boon the Asura will oppress us. Do thou concert a measure for his destruction." Hearing their words the Lord Brahmā said:—"O ye gods, he must obtain the fruits of his penances. After he will have enjoyed them the Lord Vishnu will slay him." Delighted with what the lotus-sprung Deity had said the celestials repaired to their respective quarters (19-26).

अध्याय ११२

श्लोक 3

प्रविश्य हृदयं तस्य बबाधे यदुसत्तमम् ।स ह्य् आविष्टस् तदा तेन ज्वरेणाप्रतिमौजसा कृष्णः स्खलन्न् इव मुहुः क्षितौ समभिवर्तत

praviśya hṛdayaṃ tasya babādhe yadusattamam | sa hy āviṣṭas tadā tena jvareṇāpratimaujasā kṛṣṇaḥ skhalann iva muhuḥ kṣitau samabhivartata

हिन्दी अर्थ

क्र इदानीं महाबुद्धिः पौण्ड्रको राजसत्तम: । स्थितो5स्मि व्यवसायेन शरी चापी महाबल: भृत्योउस्मि केशवस्याहं जिघांसु: पौण्डुकं स्थित: को नाम ईदृशं कर्म चौरवच्च समाचरेत्। सुप्तेब् निशि सर्वत्र यादवेषु महात्मसु चौरो5यं सर्वथा राजा न हि राजा बलान्वितः। यदि शक्तो न कुर्याच्च चौर्यमेवं नृपाधम: अहो5स्य बलिनो राज्ञश्लौरकार्य प्रकुर्वतः। सर्वथा55गमनं तस्य न हि पश्यामि साम्प्रतम्

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 4

जृम्भते च तदा कृष्णः पुनश् च स्खलते भृशम् रोमाञ् चोत्थितगात्रस् तु निद्रया चाभिभूयते

jṛmbhate ca tadā kṛṣṇaḥ punaś ca skhalate bhṛśam romāñ cotthitagātras tu nidrayā cābhibhūyate

हिन्दी अर्थ

विस्फार्य सुदृरढ्ढ चाप॑ संदधे कार्मुके शरम् आकर्णय्य बचनं वीरः सात्यकेस्तस्थ धीमतः। क्व नुकृष्णः क्र गोपाल: कुतः सो5थ प्रवर्तते स्त्रीहन्ता पशुहन्ता च क्क च स्वामीति सेवितः । स इदानीं क्र वर्तेत गृहीत्वा मम नाम तत् जलवाकर सिंहनाद करते हुए चले। पूर्वद्वारपर आकर युद्धकी इच्छावाले महाबली वृष्णिवंशी योद्धा यथायोग्य एक-दूसरेसे मिलकर युद्धकी लालसासे वहाँ डट गये। राजन्! मशालोंसे प्रकाशित हुए पथपर जब वह महाभयंकर

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 5

तस्य स्थैर्यं समालम्ब्य कृष्णः परपुरंजयः ।विकुर्वति महायोगी जृम्भमाणः पुनः पुनः ।ज्वराभिमृष्टम् आत्मानं विज्ञाय पुरुषोत्तमः सो ऽसृजज् ज्वरम् अन्यं तु पूर्वज्वरविनाशनम्

tasya sthairyaṃ samālambya kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ | vikurvati mahāyogī jṛmbhamāṇaḥ punaḥ punaḥ | jvarābhimṛṣṭam ātmānaṃ vijñāya puruṣottamaḥ so 'sṛjaj jvaram anyaṃ tu pūrvajvaravināśanam

हिन्दी अर्थ

सेना खड़ी हो गयी, तब धनुष, बाण, तरकस और गदासे युक्त हो वीरवर प्रतापी सात्यकिने वायव्यास्त्र लेकर उसके द्वारा अपने महान् बाणको संयुक्त करके उस उत्तम एवं श्रेष्ठ धनुषको पूरे कानतक खींचकर वह अस्त्र शत्रुओंकी सेनापर छोड़ दिया॥ १९--२३ ॥ वहाँ खड़े हुए शत्रुपक्षके सभी श्रेष्ठ योद्धा वायव्यास्त्रसे पीड़ित हो उस अस्त्रकी शक्तिसे पराजित हो वहीं जा पहुँचे, जहाँ पौण्ड्रक खड़ा था॥ २४॥ वायुके वेगसे कम्पित हो वे सभी श्रेष्ठ नरेश भागकर उसी स्थानपर जा पहुँचे, जहाँ पहले खड़े थे पूर्वद्वारपर खड़े हुए शिनिवंशी सात्यकि तुरंत ही एक सर्पाकार तीखा बाण ले बोले--॥ २६ ॥ 'राजाओंमें श्रेष्ठ परम बुद्धिमान् पौण्ड्रक इस समय कहाँ है ? मैं महाबली सात्यकि धनुष-बाण लेकर उसके साथ युद्धके निश्चयसे यहाँ खड़ा हूँ। यदि उस दुरात्मा नीच नरेशको मैं देख लूँगा तो बिना मारे नहीं रहूँगा। मैं भगवान् श्रीकृष्णका सेवक हूँ और पौण्ड्रकका वध करनेके लिये यहाँ खड़ा हूँ॥ २७-२८॥ मैं समस्त क्षत्रियोंके देखते-देखते उस

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 6

स वैष्णवज्वरो गृह्य तं च वै ज्वरम् ओजसा ।कृष्णाय न (?) संप्रयच्छंस् तं जग्राह पुनर् हरिः ।घोरं वैष्णवम् अत्युग्रं सर्वप्राणिभयंकरं ।सृष्टवान् अथ तेजस्वी बलवान् भीमविक्रमः ।ज्वरः कृष्णविसृष्टस् तु गृहीत्वा तं ज्वरं बलात् ।कृष्णाय हृष्टः प्रायच्छत् तं जग्राह ततो हरिः ॥ ततस् तं परमक्रुद्धो वासुदेवो महाबलः ।स्वगात्रात् स्वज्वरेणैव निष्क्रामयत वीर्यवान् ॥ आविध्य भूतले चैनं शतधा कर्तुम् उद्यतः ।व्याघोषयज् ज्वरस् तत्र भोः परित्रातुम् अर्हसि ।माहेश्वरो वैष्णवश् च युयुधाते ज्वराव् उभौ ।माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः ।कृष्णज्वरो ज्वरं पूर्वं गृहीत्वा स्वेन तेजसा ।ननाद सुमहानादं वैष्णवः स महाबलः ।चतुर्भुजश् चतुर्वक्त्रः सर्वप्रहरणोद्यतः ॥ तयोस् तु तुमुलं युद्धं ज्वरयोर् बाहुशालिनोः ॥ ततो देवाः सगन्धर्वा दिविस्था युद्धलालसाः ।ददृशुश् च महद् युद्धं भूतानि च समन्ततः ।ततो माहेश्वरो युद्धे ताडयाम् आस वैष्णवम् ।बाहुना ताडितस् तेन ननाद बहुविस्तरम् ॥ स गतो वैष्णवं राजन् रौद्रं भस्मायुधं रणे ।द्वाभ्याम् अथ च बाहुभ्यां गृहीत्वाताडयद् बली ॥ इतराभ्यां समाहत्य बाहुभ्यां वैष्णवो ज्वरः ।ननाद सुमहानादं सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ततो रौद्रो ज्वरो राजन् मुष्टिनाथ जघान तम् ।ददंश दन्तैर् बहुधा ज्वरं केशवम् आहवे ॥ बाहुभ्याम् एव तौ राजन् युयुधाते महागदौ ।अन्योन्यं ताडयन्तौ च मुष्टिभिर् ज्वरसत्तमौ ॥ चक्रतुश् च महानादं ज्वरौ तौ लोकविश्रुतौ ।वैष्णवो ऽथ ज्वरो राजन् ग्रहीतुं रौद्रसंज्ञितम् ॥ यतते बहुधा तत्र मुष्टिनाथ जघान तम् ।आहत्य बाहुना भूयो निष्पिपेष पुनः पुनः ॥ निष्पिष्टहृदयस् तूर्णं शूलिनो ज्वरसत्तमः ।ननाद बहुधा नादं भूमौ विपरिवर्तते ॥ गृहीत्वा तु बलाद् रौद्रम् आकृष्य च पुनः पुनः ।कृष्नाय हृष्तः प्रायच्छत् किं करिष्याम्य् अतः परम् ॥ हनिष्ये देवदेवेश भक्षयिष्ये ऽथ वा पुनः ।इत्य् उक्त्वा सुमहानादं चकार रणमूर्धनि ॥ उत्थाय च हृषीकेशो ज्वरं माहेश्वरं रणे ।हन्तुम् ऐच्छत् तदा लोको निर्ज्वरो ऽस्त्व् इति केशवः ।व्याविध्यमाने तु तदा ज्वरे तेनामितौजसा अशरीरा ततो वाणी तम् उवाचान्तरिक्षगा

sa vaiṣṇavajvaro gṛhya taṃ ca vai jvaram ojasā | kṛṣṇāya na (?) saṃprayacchaṃs taṃ jagrāha punar hariḥ | ghoraṃ vaiṣṇavam atyugraṃ sarvaprāṇibhayaṃkaraṃ | sṛṣṭavān atha tejasvī balavān bhīmavikramaḥ | jvaraḥ kṛṣṇavisṛṣṭas tu gṛhītvā taṃ jvaraṃ balāt | kṛṣṇāya hṛṣṭaḥ prāyacchat taṃ jagrāha tato hariḥ || tatas taṃ paramakruddho vāsudevo mahābalaḥ | svagātrāt svajvareṇaiva niṣkrāmayata vīryavān || āvidhya bhūtale cainaṃ śatadhā kartum udyataḥ | vyāghoṣayaj jvaras tatra bhoḥ paritrātum arhasi | māheśvaro vaiṣṇavaś ca yuyudhāte jvarāv ubhau | māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ | kṛṣṇajvaro jvaraṃ pūrvaṃ gṛhītvā svena tejasā | nanāda sumahānādaṃ vaiṣṇavaḥ sa mahābalaḥ | caturbhujaś caturvaktraḥ sarvapraharaṇodyataḥ || tayos tu tumulaṃ yuddhaṃ jvarayor bāhuśālinoḥ || tato devāḥ sagandharvā divisthā yuddhalālasāḥ | dadṛśuś ca mahad yuddhaṃ bhūtāni ca samantataḥ | tato māheśvaro yuddhe tāḍayām āsa vaiṣṇavam | bāhunā tāḍitas tena nanāda bahuvistaram || sa gato vaiṣṇavaṃ rājan raudraṃ bhasmāyudhaṃ raṇe | dvābhyām atha ca bāhubhyāṃ gṛhītvātāḍayad balī || itarābhyāṃ samāhatya bāhubhyāṃ vaiṣṇavo jvaraḥ | nanāda sumahānādaṃ sarvalokasya paśyataḥ || tato raudro jvaro rājan muṣṭinātha jaghāna tam | dadaṃśa dantair bahudhā jvaraṃ keśavam āhave || bāhubhyām eva tau rājan yuyudhāte mahāgadau | anyonyaṃ tāḍayantau ca muṣṭibhir jvarasattamau || cakratuś ca mahānādaṃ jvarau tau lokaviśrutau | vaiṣṇavo 'tha jvaro rājan grahītuṃ raudrasaṃjñitam || yatate bahudhā tatra muṣṭinātha jaghāna tam | āhatya bāhunā bhūyo niṣpipeṣa punaḥ punaḥ || niṣpiṣṭahṛdayas tūrṇaṃ śūlino jvarasattamaḥ | nanāda bahudhā nādaṃ bhūmau viparivartate || gṛhītvā tu balād raudram ākṛṣya ca punaḥ punaḥ | kṛṣnāya hṛṣtaḥ prāyacchat kiṃ kariṣyāmy ataḥ param || haniṣye devadeveśa bhakṣayiṣye 'tha vā punaḥ | ity uktvā sumahānādaṃ cakāra raṇamūrdhani || utthāya ca hṛṣīkeśo jvaraṃ māheśvaraṃ raṇe | hantum aicchat tadā loko nirjvaro 'stv iti keśavaḥ | vyāvidhyamāne tu tadā jvare tenāmitaujasā aśarīrā tato vāṇī tam uvācāntarikṣagā

हिन्दी अर्थ

दुरात्माका सिर काटकर गीधों और कुत्तोंकोी उसकी बलि दे दूँगा॥ २९॥ रातमें जब सर्वत्र महात्मा यादव सो रहे हों, कौन श्रेष्ठ पुरुष इस तरह चोरकी भाँति जघन्य कर्म कर सकता है ? यह बलवान राजा नहीं, सर्वथा चोर है। यदि इस नीच नरेशमें शक्ति होती तो यह इस तरह चोरी न करता॥ ३०-३१॥ अहो ! चोरका काम करनेवाले इस बलवान् राजाका मेरे सामने किसी तरह आगमन नहीं हो रहा है। मैं उस चोरको इस समय देख नहीं पा रहा हूँ!'॥३२॥ ऐसा कहकर महाबली वीर सात्यकि जोर-जोरसे हँसने लगे। उन्होंने अपने सुदृढ़ धनुषको कानतक खींचकर उसपर बाणका संधान किया बुद्धिमान् वीर सात्यकिका यह वचन सुनकर वीर पौण्ड़रक बोल उठा-- 'कहाँ है कृष्ण! कहाँ है वह ग्वाला? स्त्री और पशुकी हत्या करनेवाला कृष्ण इस समय कहाँ है ? जो यहाँ स्वामी बनकर सेवा लेता है, वह मेरा शत्रु

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 7

कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां नन्दिवर्धन मा वधीर् ज्वरम् एतं वै रक्षणीयस् त्वयानघ इत्य् एवम् उक्ते वचने तं मुमोच हरिः स्वयम्

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ nandivardhana mā vadhīr jvaram etaṃ vai rakṣaṇīyas tvayānagha ity evam ukte vacane taṃ mumoca hariḥ svayam

हिन्दी अर्थ

कहाँ है? मेरा नाम ग्रहण करके वह अब कहाँ छिपा हुआ है ?' “उसने मेरे ही मित्र महात्मा नरकासुरका वध किया ममैव तात युद्धेउस्मिन् हते तस्मिन् दुरात्मनि॥ ३६ है, इसीलिये वह महापराक्रमी बना फिरता है। तात! इस गच्छ त्वं कामतो वीर योद्धुं न क्षमते भवान्। अथवा तिष्ठ किंचित् तु ततो द्रष्ास मे बलम् शरं गृहाण निशितं यदि शक्तो5सि सात्यके।

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 8

भूतभव्यभविष्यस्य जगतः परमो गुरुः ॥ एवम् उक्तो हृषीकेशं ज्वरो वाक्यम् अथाब्रवीत् ।कृष्णस्य पादयोर् मूर्ध्ना शरणं सो ऽगमज् ज्वरः ॥ शृणुष्व मम गोविन्द विज्ञाप्यं यदुनन्दन ।यो मे मनोरथा देव तं त्वं कुरु महाभुज ।तम् उवाच ज्वरो भूयः साक्षाद् विष्णुर् इव स्वयम् ।प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥ नमः कृष्णाय हरये विष्णवे प्रभविष्णवे ।आदिदेवाय देवाय पुराणाय गदाभृते ॥ नमः सहस्रशिरसे सहस्रचरणाय च ।सहस्राक्ष नमो नित्यं लोकानाम् अभयंकर ।उद्गीथाय नमो देव यज्ञाधिपतये नमः ॥ नमस् ते चक्रिणे नित्यम् असिहस्ताय ते नमः ॥ अनन्ताय विरूपाय नमस् ते मधुसूदन ।नमस् ते देवदेवेश तुभ्यं देव कपर्दिने ॥ नमस् ते राक्षसघ्नाय नमो राघवरूपिणे ।ज्ञानज्ञेयाय देवाय नम आद्याय विष्णवे ॥ नमस् ते नरसिंहाय दैत्यराजविहारिणे ।नमस् तुभ्यं वराहाय दंष्ट्रोद्धृतवसुंधर ॥ त्रिविक्रम नमस् तुभ्यं बलियज्ञविनाशन ।वासुदेवाय देवाय नमः कंसविनाशन ॥ नमः सर्वात्मने देव सर्वकर्त्रे नमो नमः ॥ प्रसीद देवदेवेश भीतानाम् अभयंकर ॥ नमामि देवदेवेशं वरेण्यम् अभयप्रदम् ।विष्णो त्वां सकलेशेश त्वां गदाधरम् अव्ययम् ॥ नमस् ते देवदेवेश भीतो ऽहं भवनाशन ।इति स्तुत्वा जगन्नाथं नृत्यन्न् इव तदा ज्वरः ।पपात पादयोर् विष्णोर् निःश्वसन् भीतभीतवत् ॥ प्रसीद विष्णो देवेश पीडितो ऽस्मि जनार्दन ।तम् उवाच ज्वरो भूयस् त्व् अहम् एको ज्वरो भुवि अहम् एको ज्वरस् तात नान्यो लोके ज्वरो भवेत् ।तव प्रसादान् नान्यः स्याज् ज्वरः समितिशोभन

bhūtabhavyabhaviṣyasya jagataḥ paramo guruḥ || evam ukto hṛṣīkeśaṃ jvaro vākyam athābravīt | kṛṣṇasya pādayor mūrdhnā śaraṇaṃ so 'gamaj jvaraḥ || śṛṇuṣva mama govinda vijñāpyaṃ yadunandana | yo me manorathā deva taṃ tvaṃ kuru mahābhuja | tam uvāca jvaro bhūyaḥ sākṣād viṣṇur iva svayam | praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ || namaḥ kṛṣṇāya haraye viṣṇave prabhaviṣṇave | ādidevāya devāya purāṇāya gadābhṛte || namaḥ sahasraśirase sahasracaraṇāya ca | sahasrākṣa namo nityaṃ lokānām abhayaṃkara | udgīthāya namo deva yajñādhipataye namaḥ || namas te cakriṇe nityam asihastāya te namaḥ || anantāya virūpāya namas te madhusūdana | namas te devadeveśa tubhyaṃ deva kapardine || namas te rākṣasaghnāya namo rāghavarūpiṇe | jñānajñeyāya devāya nama ādyāya viṣṇave || namas te narasiṃhāya daityarājavihāriṇe | namas tubhyaṃ varāhāya daṃṣṭroddhṛtavasuṃdhara || trivikrama namas tubhyaṃ baliyajñavināśana | vāsudevāya devāya namaḥ kaṃsavināśana || namaḥ sarvātmane deva sarvakartre namo namaḥ || prasīda devadeveśa bhītānām abhayaṃkara || namāmi devadeveśaṃ vareṇyam abhayapradam | viṣṇo tvāṃ sakaleśeśa tvāṃ gadādharam avyayam || namas te devadeveśa bhīto 'haṃ bhavanāśana | iti stutvā jagannāthaṃ nṛtyann iva tadā jvaraḥ | papāta pādayor viṣṇor niḥśvasan bhītabhītavat || prasīda viṣṇo deveśa pīḍito 'smi janārdana | tam uvāca jvaro bhūyas tv aham eko jvaro bhuvi aham eko jvaras tāta nānyo loke jvaro bhavet | tava prasādān nānyaḥ syāj jvaraḥ samitiśobhana

हिन्दी अर्थ

युद्धमें उस दुरात्माके मारे जानेपर मेरा क्रोध शान्त होगा॥ ३६॥ वीर! तुम इच्छानुसार लौट जाओ। तुममें मेरे साथ युद्ध करनेकी क्षमता नहीं है। अथवा थोड़ी लोगे॥ ३७॥ वीर! मैं भयंकर दुर्जय बाणोंद्वारा तुम्हारा सिर काट गिराऊँगा! इस रणभूमिमें मेरेद्वारा मारे जानेपर यहाँकी भूमि तुम्हारा रक्तपान करेगी॥ ३८ ॥ वह ग्वाला गोपको जो सदा महान् गर्व बना रहता है, वह तुम्हारे हमलोगोंने पहलेसे ही सुन रखा है कि वह गोप तुम्हारे ऊपर नगरकी रक्षाका भार रखकर कैलासपर्वतपर गया है। सात्यके! यदि तुममें शक्ति हो तो कोई तीखा बाण हाथमें लो।' ऐसा कहकर पौण्ड्क बाण लेकर आगे

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 9

एवं भवतु भद्रं ते यथा त्वं ज्वर काङ्क्षसे ।वरार्थिनां वरो देयो भवांश् च शरणं गतः ।एक एव ज्वरो लोके भवान् अस्तु यथासुखम् ततस् तुष्टो हृषीकेशः स्तोत्रेणानेन केशवः ।प्रीतिमांश् चाभवत् कृष्णो रौद्रज्वरम् उवाच ह ।अन्तकाले मनुष्याणां भूयाद् भोगाय मामकः ।यो ऽयं मया ज्वरो सृष्टो मय्य् एवैष प्रलीयताम्

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā tvaṃ jvara kāṅkṣase | varārthināṃ varo deyo bhavāṃś ca śaraṇaṃ gataḥ | eka eva jvaro loke bhavān astu yathāsukham tatas tuṣṭo hṛṣīkeśaḥ stotreṇānena keśavaḥ | prītimāṃś cābhavat kṛṣṇo raudrajvaram uvāca ha | antakāle manuṣyāṇāṃ bhūyād bhogāya māmakaḥ | yo 'yaṃ mayā jvaro sṛṣṭo mayy evaiṣa pralīyatām

हिन्दी अर्थ

इत्युक्वा बाणमादाय ययौ योद्धुं व्यवस्थित: ॥ ४१ बढ़ा और युद्धके लिये डट गया॥ ३९--४१॥ इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि पौण्ड्रकवधे रात्रियुद्धे सात्यकिपौण्ड्रकभाषणे पञ्ननवतितमो5ध्याय:ः इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वें पौण्ड्रक-वधके ग्रसंयें रात्रियुद्धेगे समय सात्यकि और पौंण्ड्रकका संवादविषयक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ पौण्ड्क और सात्यकिका युद्ध उवबाच वचन राजन वासुदेव स्मरत्निव

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 10

एवम् उक्ते तु वचने ज्वरं प्रति महायशाः ।कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठः पुनर् वाक्यम् उवाच ह ॥ शृणुष्व ज्वर संदेशं यथा लोके चरिष्यसि ।सर्वजातिषु विन्यस्तस् तथा स्थावरजङ्गमे ॥ त्रिधा विभज्य चात्मानं मत्प्रियं यदि काङ्क्षसे ।चतुष्पादान् भजैकेन द्वितीयेन च स्थावरान् ॥ तृतीयो यश् च ते भागो मानुषेषूपपत्स्यते ।त्रिधाभूतं वपुः कृत्वा पक्षिषु त्वं भव ज्वर ॥ चतुर्धा यस् तृतीयस्य भविष्यति च ते ध्रुवम् ।एकान्तरश् चतुर्भागः खोरकश् च चतुर्थकः ॥ मानुषेष्व् अथ भेदने वस त्वं प्रविभज्य वै ।जातिष्व् अथावशेषासु निवस त्वं शृणुष्व मे ॥ वृक्षेषु कीटरूपेण तथा संकोचपत्रकः ।पाण्डुपत्रश् च विख्यातः फलेष्व् आतुर्यम् एव च ॥ अपां तु नीलिकां विद्याच् छिखोद्भेदश् च बर्हिणाम् ।पद्मिनीषु हिमो भूत्वा पृथिव्याम् अपि चोषरः ॥ गौरिकः पर्वतेष्व् एव मत्प्रसादाद् भविष्यसि ।गोष्व् अपस्मारको भूत्वा खोरकश् च भविष्यसि ॥ एवं विविधरूपेण भविष्यसि महीतले ॥ दर्शनात् स्पर्शनाच् चापि प्राणिनां वधम् एष्यसि ।ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यस् त्वां विसहिष्यति ॥ कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा ज्वरो हृष्टमना ह्य् अभूत् ।प्रोवाच वचनं किंचित् प्रणमित्वा कृताञ्जलिः ॥ सर्वजातिप्रभुत्वेन कृतो धन्यो ऽस्मि माधव ।भूयश् च ते वचः कर्तुम् इच्छामि पुरुषर्षभ ।तद् आज्ञापय गोविन्द किं करोमि महाभुज ।एवं भवतु भद्रं ते यथा त्वं ज्वर काक्षसे ।अहम् असुरकुलप्रमाथिना ।त्रिपुरहरेण हरेण निर्मितः ।रणशिरसि विनिर्जितस् त्वया ।प्रभुर् असि मे ऽद्य तवास्मि किंकरः ॥ज्वरस्य वचनं श्रुत्वा वासुदेवो ऽब्रवीद् वचः ।अभिसंधिं शृणुष्वाद्य यत् त्वा वक्ष्यामि निश्चयात् ।युवां ज्वरौ च भवतां पीडायां मरणे तथा ।पीडायां च भवान् स्वामी मरणे मामकस् तथा ॥ इहैव लीयतां तावज् ज्वरो मामक एव हि ।धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यत् त्वया मत्प्रियं क्र्टं आज्ञापय प्रिअं किं ते चक्रायुध करोम्य् अहम्

evam ukte tu vacane jvaraṃ prati mahāyaśāḥ | kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ punar vākyam uvāca ha || śṛṇuṣva jvara saṃdeśaṃ yathā loke cariṣyasi | sarvajātiṣu vinyastas tathā sthāvarajaṅgame || tridhā vibhajya cātmānaṃ matpriyaṃ yadi kāṅkṣase | catuṣpādān bhajaikena dvitīyena ca sthāvarān || tṛtīyo yaś ca te bhāgo mānuṣeṣūpapatsyate | tridhābhūtaṃ vapuḥ kṛtvā pakṣiṣu tvaṃ bhava jvara || caturdhā yas tṛtīyasya bhaviṣyati ca te dhruvam | ekāntaraś caturbhāgaḥ khorakaś ca caturthakaḥ || mānuṣeṣv atha bhedane vasa tvaṃ pravibhajya vai | jātiṣv athāvaśeṣāsu nivasa tvaṃ śṛṇuṣva me || vṛkṣeṣu kīṭarūpeṇa tathā saṃkocapatrakaḥ | pāṇḍupatraś ca vikhyātaḥ phaleṣv āturyam eva ca || apāṃ tu nīlikāṃ vidyāc chikhodbhedaś ca barhiṇām | padminīṣu himo bhūtvā pṛthivyām api coṣaraḥ || gaurikaḥ parvateṣv eva matprasādād bhaviṣyasi | goṣv apasmārako bhūtvā khorakaś ca bhaviṣyasi || evaṃ vividharūpeṇa bhaviṣyasi mahītale || darśanāt sparśanāc cāpi prāṇināṃ vadham eṣyasi | ṛte devamanuṣyebhyo nānyas tvāṃ visahiṣyati || kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā jvaro hṛṣṭamanā hy abhūt | provāca vacanaṃ kiṃcit praṇamitvā kṛtāñjaliḥ || sarvajātiprabhutvena kṛto dhanyo 'smi mādhava | bhūyaś ca te vacaḥ kartum icchāmi puruṣarṣabha | tad ājñāpaya govinda kiṃ karomi mahābhuja | evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā tvaṃ jvara kākṣase | aham asurakulapramāthinā |tripurahareṇa hareṇa nirmitaḥ |raṇaśirasi vinirjitas tvayā |prabhur asi me 'dya tavāsmi kiṃkaraḥ ||jvarasya vacanaṃ śrutvā vāsudevo 'bravīd vacaḥ | abhisaṃdhiṃ śṛṇuṣvādya yat tvā vakṣyāmi niścayāt | yuvāṃ jvarau ca bhavatāṃ pīḍāyāṃ maraṇe tathā | pīḍāyāṃ ca bhavān svāmī maraṇe māmakas tathā || ihaiva līyatāṃ tāvaj jvaro māmaka eva hi | dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yat tvayā matpriyaṃ krṭaṃ ājñāpaya priaṃ kiṃ te cakrāyudha karomy aham

हिन्दी अर्थ

अवोचदीदूशं वाक्यं वासुदेव॑ नृपाधम:। को नाम जगतां नाथमित्थ॑ ब्रूयाज्जिजीविषु: वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज जनमेजय ! तदनन्तर वृष्णिकुलके श्रेष्ठ वीर सात्यकिने कुपित होकर भगवान् श्रीकृष्णका स्मरण करते हुए-से इस प्रकार कहा-- 'पौण्ड्क! तू राजाओंमें अधम है। इसीलिये भगवान् वासुदेवके प्रति तूने ऐसी बात कह डाली है। अपने जीवनकी इच्छा रखनेवाला कौन ऐसा पुरुष होगा, जो जगन्नाथ श्रीकृष्णके प्रति ऐसी बात कह सकेगा ?2 वैसी कठोर बात कहते हुए तेरे पीछे-पीछे सर्वथा मृत्यु चल रही है। इस तरहकी अनुचित बात कहते समय

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 11

स्तुवन् मां भक्तियुक्तेन स्तोत्रेणानेन मानवः ।ज्वरदेवावयोः सम्यक् चिन्तयन् युद्धम् अद्भुतम् ।न तस्य ज्वरसंजाता पीडा भुवि भविष्यति ।महामृधे तव मम च द्वयोर् इमं पराक्रमं भुजबलकेवलास्त्रयोः प्रणम्य माम् एकमनाः पठेत् तु यः स वै भवेज् ज्वर विगतज्वरो नरः

stuvan māṃ bhaktiyuktena stotreṇānena mānavaḥ | jvaradevāvayoḥ samyak cintayan yuddham adbhutam | na tasya jvarasaṃjātā pīḍā bhuvi bhaviṣyati | mahāmṛdhe tava mama ca dvayor imaṃ parākramaṃ bhujabalakevalāstrayoḥ praṇamya mām ekamanāḥ paṭhet tu yaḥ sa vai bhavej jvara vigatajvaro naraḥ

हिन्दी अर्थ

जिह्ना ते शतधा दीर्याद् बदतस्तादृशं वच:ः ॥ ३ तेरी जिह्ाके सौ-सौ टुकड़े हो जाने चाहिए' एप ते पातयिष्यामि शिरः कायाच्च पौण्ड्क। यन्नाम वासुदेवेति तब सम्प्रति वर्तते यावत् पतति कायात् ते शिरस्तावत् प्रवर्तते। सएव श्रोन भगवान् वासुदेवो भविष्यसि एक एवं जगन्नाथः कर्ता सर्वस्य सर्वग:। दुरात्मन् सर्वथा देवो भविष्यति न संशयः एष ते5हं शिर: कायात् पातयिष्यामि राजक। यदसौ भगवान् विष्णुर्नागमिष्यति साम्प्रतम्

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

अध्याय ११२

श्लोक 12

त्रिपाद् भस्मप्रहरणस् त्रिशिरा रक्तलोचनः ।स मे प्रीतः सुखं दद्यात् सर्वामयपतिर् ज्वरः ॥ आद्यन्तवन्तः कवयः पुराणाः ।सूक्ष्मा बृहन्तो ऽप्य् अनुशासितारः ।सर्वाञ् ज्वरान् घ्नन्तु ममानिरुद्ध+ ।+प्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाः ।एवम् उक्तस् तु कृष्णेन ज्वरः साक्षान् महात्मना प्रोवाच यदुशार्दूलम् एवम् एतद् भविष्यति ॥ वरं लब्ध्वा ज्वरो हृष्टः कृष्णाच् च समयं पुनः ।एवम् अस्त्व् इति गोविन्दं बभाषे केशवं तदा ।प्रणम्य शिरसा कृष्णम् अपक्रान्तस् ततो रणात्

tripād bhasmapraharaṇas triśirā raktalocanaḥ | sa me prītaḥ sukhaṃ dadyāt sarvāmayapatir jvaraḥ || ādyantavantaḥ kavayaḥ purāṇāḥ |sūkṣmā bṛhanto 'py anuśāsitāraḥ |sarvāñ jvarān ghnantu mamāniruddha+ |+pradyumnasaṃkarṣaṇavāsudevāḥ | evam uktas tu kṛṣṇena jvaraḥ sākṣān mahātmanā provāca yaduśārdūlam evam etad bhaviṣyati || varaṃ labdhvā jvaro hṛṣṭaḥ kṛṣṇāc ca samayaṃ punaḥ | evam astv iti govindaṃ babhāṣe keśavaṃ tadā | praṇamya śirasā kṛṣṇam apakrāntas tato raṇāt

हिन्दी अर्थ

नैतन्नगरमायासी: सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्। सर्वथा कृतकृत्यो5स्मि दृष्ठा त्वां वासुदेवकम् इत्युक्तवा बाणमादाय वासुदेवं महाबल: आकर्णपूर्णमाकृष्य विव्याध निशितं शरम्। स तेन विद्धो यदुना वासुदेव: प्रतापवान् ततश्लुक्रोध नृपतिर्वासुदेव: प्रतापवान्

English

Vaishampāyana said:—Elated with the power of the boon he had obtained the Daitya-chief Hiranyakashipu began to oppress the creatures. That powerful Daitya assailed the ascetic Munis in the hermitages and the trutuful and self-controlled Brāhmanas. Having vanquished all the gods in the three worlds he brought them under subjection and lived in heaven. Urged on by Destiny and elated with the pride of boon he made the Daityas entitled to sacrifices and deprived the gods therefrom. Thereupon the Adityas, Sādhyas, Vishwās, Vasus, Rudras, all the saints and the Brāhmanas approached the highly powerful and eternal Vishnu adored of the world and sought his shelter. The gods said:—"O Nārāyana, the gods have sought refuge with thee: do thou save them and slay the Daitya-chief Hiranyakashipu. Thou art our protector, great preceptor and the great god. Thou dost please the party of thy friends and destroy the enemies. Do thou help us for slaying Diti's progeny." Vishnu said: "Cast off your fear, O ye immortals, I promise you safety. You will, in no time, attain to the celestial region as before. I will soon kill that Dānava king with his people who is elated with the pride of his boon and is unslayable even by the immortals".

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 111अगलाअध्याय 113
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 112
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.