Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
12
अध्याय 12 / 119

Adhyaya 12

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

ततो हं तस्य वचनान् मार्कण्डेयं समाहितः प्रश्नं तम् एवान्वपृच्छं यन् मे पृष्टः पुरा पिता

tato haṃ tasya vacanān mārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ yan me pṛṣṭaḥ purā pitā

हिन्दी अर्थ

हरिदश्वस्य यज्ञे तु पशुत्वे विनियोजितः देवैर्दत्त: शुनःशेपो विश्वामित्राय वै पुनः। देवैर्दत्त: स वै यस्माद् देवरातस्ततो 5 भवत् देवरातादयः सप्त विश्वामित्रस्थ वै सुता:। दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात् तथाष्टक: राजन! पाणिन, बश्रु, ध्यानजप्य, पार्थिव, देवरात, शालड्डायन, बाष्कल, लोहित, यामदूत, कारीषु, सौश्रुत, कौशिक, सैन्धवायन, देवल, रेणु, याज्ञवल्क्य, अघमर्षण, औदुम्बर, अभिष्णात, तारकायन, चुझ्लुल, शालावत्य,

English

Markandeya said:—One of (those ganders) Vaibhrāja, an ascetic and anchorite as he was, was born as the son of Brahmadatta by name Viswaksena (1). Once on a time Brahmadatta was sporting delightedly in a forest in the company of his wife like Indra in the company of Sachi (2). Thereupon the king heard the noise made by an ant who was soliciting a female-ant and displaying his displeasure (3). Hearing that the poor female ant was expressing her disgust at the request of her husband Brahmadatta laughed aloud (4). Thereat his wife Saunati was stricken with sorrow and shame. That beautiful damsel had been abstaining from food for a long time (5). When her husband attempted to please her, that one of pure smiles said "O king, while you laughed at me I do not like to live" (6). The king however communicated to her the cause of his laughter but she placed no confidence in his words but rather said in anger "This is not within the power of a man (7). What man can decipher the sound of an ant save by the favour of the Providence or by the good deeds of his pristine birth (8)? O king, if by virtue of _Tapas_ or any other knowledge you have acquired the power of understanding the sound of animals, then by some means create confidence in me by which I may know it. Otherwise, O king, I shall renounce my life. I do swear truly" (9-10).

अध्याय १२

श्लोक 2

स माम् उवाच धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः भीष्म वक्ष्यामि तत्त्वेन शृणुष्व प्रयतो नघ

sa mām uvāca dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ bhīṣma vakṣyāmi tattvena śṛṇuṣva prayato nagha

हिन्दी अर्थ

तथा और भी बहुत-से बुद्धिमान् विश्वामित्रके पुत्र थे॥ ४९--५२॥ कौशिकगोत्री ब्राह्मणोंकी संख्या बहुत है। वे अन्य ऋषियोंके कुलमें विवाह-सम्बन्ध स्थापित करनेके योग्य हैं। महाराज! राजर्षि पौरव तथा ब्रह्मर्षि कौशिकके कुलमें सम्बन्ध हुआ है। इस प्रकार इस वंशमें ब्राह्मणों तथा क्षत्रियोंका परस्पर वैवाहिक सम्बन्ध विख्यात है॥ ५३॥ विश्वामित्रके पुत्रोंमें शुन:शेप सबसे बड़े माने गये हैं। मुनिश्रेष्ठ शुनःशेपका जन्म यद्यपि भुगुकुलमें हुआ था तथापि वे कौशिकगोत्री हो गये कहते हैं, राजा हरिदश्व (हरिश्वन्द्र)-के यज्ञमें शुनःशेप पशु बनाकर लाये गये थे। उसी समय वे विश्वामित्रके पुत्र हुए। देवताओंने विश्वामित्रके हाथमें पुनः शुनःशेपको दे दिया था। देवताओंद्वारा प्रदत्त होनेके कारण वे (“देबैः

English

Hearing those harsh words of the queen the highly illustrious king Brahmadatta was greatly distressed. He then reverentially sought the protection of the Omnipotent Nārāyana, the lord of all the worlds. Having controlled his senses and abstaining from food the highly illustrious king, within six nights, saw the Omnipotent Deity Nārāyana. The Lord, compassionate unto all creatures, said to him (11-13). "O Brahmadatta, after the night has passed away you will attain to well-being." Having said this the lord disappeared there from (#4). Having learnt a Sloka from his sons the father, of those four high-souled Brāhmanas, considered himself blessed (15). He then desired to go to the King and his Minister. Going there, he however found no opportunity of reciting the sloka to them (16).

अध्याय १२

श्लोक 3

मयापि हि प्रसादाद् वै दीर्घायुष्ट्वं पितुः प्रभो पितृभक्त्यैव लब्धं च प्राग्लोके परमं यशः

mayāpi hi prasādād vai dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca prāgloke paramaṃ yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

रात: ' इस व्युत्पत्तिक अनुसार) देवरात नामसे विख्यात हुए॥ ५०-५६ ॥ विश्वामित्रके देवरात आदि सात प्रमुख पुत्र थे। उन्हींसे अष्टकका भी जन्म हुआ था, जो दृषद्वतीका पुत्र था॥ ५७॥ अष्टकका पुत्र लौहि बताया गया है। इस प्रकार मैंने जहकुलका वर्णन किया। इसके बाद महात्मा आयुके वंशका वर्णन करूँगा इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे हरिवंशपर्वण्यमावसुवंशकीर्तनं नाम सप्तविंशो5ध्याय: इस प्रकार श्रीयहाभारत खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत हरिवंशपर्वमें अयावसुके वंशका वर्णनविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Thereupon having bathed in the tank and obtained the boon from Nārāyana, he, delightedly ascending a golden chariot, entered the city (17). Kandarikā, the foremost of the twice-born, acted as his charioteer and Pānchala held the chowries (18). Considering that to be a favourable moment the Brāhmana recited the sloka before the King and the two ministers (19).

अध्याय १२

श्लोक 4

सो हं युगस्य पर्यन्ते बहुवर्षसहस्रिके अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपो तप्यं सुदुश्चरम्

so haṃ yugasya paryante bahuvarṣasahasrike adhiruhya giriṃ meruṃ tapo tapyaṃ suduścaram

हिन्दी अर्थ

राजा रजि और उनके पुत्रोंका चरित्र, इन्द्रका अपने स्थानसे भ्रष्ट होकर रम्भो रजिरनेनाश्व त्रिषु लोकेषु विश्रुता: वैशम्पायनजी कहते हैं--नरेश्वर ! स्वर्भानुकुमारी प्रभा आयुकी पत्नी थी। उसके गर्भसे आयुके पाँच पुत्र उत्पन्न हुए, जो सब-के-सब वीर और महारथी थे उनमें सबसे पहले नहुषका जन्म हुआ। तत्पश्चात् वृद्धशर्मा उत्पन्न हुए। तदनन्तर क्रमश: रम्भ, रजि और अनेना प्रकट हुए। ये तीनों लोकोंमें विख्यात थे

English

"Having been born as seven hunters in the Province of Dashārna they were, in their next birth, born as deer on the Kalanjara mountain,—and then they were born as Chakravākas in the island of Shara. Then they were born as ganders in the Mānasa lake. And at last they were born in Kurukshetra as Brāhmanas well read in the Vedas. Amongst them the four, that where born of a good family, have gone to a distant region. You, deviating from the path of Yoga, are sinking" (20–21). O descendant of Bharata, hearing this the king Brahmadatta was stupified, and the reins of the horses and chowries slipped off respectively from the hands of Kandarika and Pānchāla. Seeing this the citizens and friends were all greatly agitated (22–23). Having waited for a moment with his two ministers on the car the king, after regaining his consciousness, returned to the palace (24).

अध्याय १२

श्लोक 5

ततः कदाचित् पश्यामि दिवं प्रज्वाल्य तेजसा विमानं महद् आयान्तम् उत्तरेण गिरेस् तदा

tataḥ kadācit paśyāmi divaṃ prajvālya tejasā vimānaṃ mahad āyāntam uttareṇa gires tadā

हिन्दी अर्थ

38 प्रक्कांएक्षाक्‍5एपक्ा 5९०० 62 8427 राजेयमिति विख्यातं क्षत्रमिन्द्रभभावहम् यत्र देवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे। देवाश्वेवासुराश्रेव पितामहमथाब्रुवन्।

English

Thereupon recollecting the tank mentioned and regaining the Yoga power practised in the previous birth he honored the Brāhmana with various enjoyable things and chariots (25). Then placing on the throne his son Viswaksena, the subduer of enemies, Brahmadatta retired to a forest with his wife (26). After the king had gone to the forest for practising Yoga Devala's daughter, the good-natured Sunnati said with great delight to the king (27):—"O monarch, you can understand the sound of the ants and still you are addicted to sexual desires; therefore in great anger I wanted to work you up (28). From this birth we must attain to the most excellent state. You had deviated from the practice of Yoga and accordingly I reminded you of it" (29). Hearing the words of his wife the king was highly pleased. And having acquired Yoga power he attained to a state which it is very difficult to obtain (30). Having purified himself by his own actions and acquired the most excellent Sankhya Yoga he attained to a consummate state (31). Having instituted only Sikshā and laid down the order of the Vedas the great ascetic Pānchālya acquired renown and the status of a Yoga preceptor (32). O son of Gangā, all this happened in the days of yore before my very eyes. Meditate on this and you will meet with well-being (23). Others also, who will meditate on this most excellent account, will never be visited by inferior births (34). O descendant of Bharata, listening to this highly momentous history, one has his mind always bent on practising Yoga (35). He, who will meditate on this, shall always enjoy peace and gradually attain to the pure state of a Yogin which it is difficult to acquire in this world (36). Vaishampāyana said:—In order to propagate the practice of Yoga the intelligent Mārkandeya thus spoke in the days of yore by way of describing the fruits of a Srāddha (37). The Divine Soma confers nourishment on all creatures. Therefore hear from me an account of the lunar family while describing the family of Vrishnis (38).

अध्याय १२

श्लोक 6

अपश्यं तत्र चैवाहं शयानं दीप्ततेजसम् अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषम् अग्नाव् अग्निम् इवाहितम्

apaśyaṃ tatra caivāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam agnāv agnim ivāhitam

हिन्दी अर्थ

आवयोभ॑गवन् युद्धे को विजेता भविष्यति। ब्रृहि नः सर्वभूतेश श्रोतुमिच्छामि ते वच: योत्स्यते ते जयिष्यन्ति त्रल्लोकान्नात्र संशय: यतो धृतिश्च श्रीक्षेव धर्मस्तत्र जयस्तथा ते देवदानवाः प्रीता देवेनोक्ता रजेर्जये। अभ्ययुर्जयमिच्छन्तो वृण्वाना भरतर्षभ

English

Vaisampayana said:—O king, Soma's father the Divine Rishi Atri was the mind-begotten son of Brahmā when, in the days of yore, he grew desirous of creating progeny (1). Atri, with all his sons, began to do good unto all creatures, by his words, mind and action (2). That innocent, highly effulgent and virtuous-souled Rishi, of firm vows, formerly pratised, with his arms raised, the most excellent penance of silence for three thousand celestial years. This we have heard (3–4).

अध्याय १२

श्लोक 7

सो हं तस्मै नमस् कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् संनिविष्टं विमानस्थं पाद्यार्घ्याभ्यां अपूजयम्

so haṃ tasmai namas kṛtvā praṇamya śirasā prabhum saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ pādyārghyābhyāṃ apūjayam

हिन्दी अर्थ

राजा परमतेजस्वी सोमवंशप्रवर्धन: ते हष्टमनसः सर्वे रजिं देवाश्व दानवाः। ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम् अथोवाच रजिस्तत्र तयोवरे देवदेत्ययो:। स्वार्थज्ञ: स्वार्थमुद्दिश्य यश: स्वं च प्रकाशयन्

English

O descendant of Bharata, when that Rishi, having controlled his senses, began to practise penances steadfastly his person assumed the mild lustre of the moon (5). This moon-like lustre, of the person of that one of controlled senses, soon spread over the sky. Then from his eyes tears began to trickle down and flood the ten quarters (6). Thereupon the ten goddesses delightedly conceived in ten different ways. Though they all did it unitedly they however could not keep it (7). Thereupon the effulgent, all-protecting moon in the embryo fell down lighting up all the quarters (8). When the quarters could not bear this conception any more the embryo, along with them, fell down on earth (9). Beholding the moon thus fallen Brahmā, the grand-father of all, got on his chariot for doing good unto all people (10) That chariot was made of the Vedas; its form was virtue and it carried Brahmā; thousands of _Mantra_ horses wore yoked to it; this we have heard (11). When that great soul, the son of Atri, came down on earth, all the deities and the seven mind-begotten sons of Brahmā began to chant his glories (12). In the same way, O my child, Angira's sons and Bhrigu with his sons began to hymn his glories with Rik and Yayush _Mantras_ (13). Having his glories thus chanted by the Rishis the effulgent moon had his increasing lustre stationed in a circular form in the sky. It fully lighted up the three worlds (14). In his that most excellent chariot the highly illustrious moon circumambulated, for twenty-one times, the world bounded by the sea (15). His lustre, that melted down on earth on account of the motion of his car, became plants that shone in their effulgence (16). O king, those plants conduce to the nourishment of the gods, ancestral manes, men, beasts, birds, reptiles and other creatures; the moon is thus the nourisher of the universe (17). O great one, having acquired lustre through his own deeds and the chanting of his glories by the Rishis the divine moon carried on hard austerities for one thousand _Padma_ years (18). The moon was the asylum of all those silvery goddesses in the shape of water who upheld the universe. He became celebrated by his own

अध्याय १२

श्लोक 8

अपृच्छं चैव दुर्धर्षं विद्याम त्वाम् कथं प्रभो दैवतं ह्य् असि देवानाम् इति मे वर्तते मतिः

apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ vidyāma tvām kathaṃ prabho daivataṃ hy asi devānām iti me vartate matiḥ

हिन्दी अर्थ

यदि हैत्यगणान् सर्वाज्धित्वा शक्रपुरोगमा: । इन्द्रो भवामि धर्मेण ततो योत्स्यामि संयुगे देवा: प्रथमतो भूयः प्रत्यूचुईप्टमानसा: । एवं यथेष्ट॑ नृपते कामः सम्पद्यतां तब श्रुत्वा सुरगणानां तु वाक्य राजा रजिस्तदा। रजिने पाँच सौ पुत्रोंको जन्म दिया। वे सभी क्षत्रिय राजेय नामसे विख्यात हुए। उनसे इन्द्र भी डरते थे॥ ३॥ पूर्वकालमें देवताओं तथा असुरोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ होनेपर उन दोनों पक्षोंके लोगोंने

English

Thereupon, O Janamejaya, Brahmā, the foremost of those conversant with the Vedas, conferred upon him the sovereignty over seeds, plants, the Brāhmanas and water (20). After his installation on the throne, O monarch, the lord of rays lighted up the three worlds with his rays (21). Daksha had twenty-seven daughters of great vows. People knew them as stars. Pracheta's son Daksha conferred them all on him (22). Having obtained that great kingdom the moon, the lord of ancestral manes, made arrangements for a Rajsuya sacrifice in which ten million kine were given away as presents (23). The divine Atri was the _Hota_⁵⁰ thereof, Bhrigu _Adhvaryu_⁵¹ Hiranyagarbha, _Udgata_⁵² and Brahmā himself was Brahma⁵³ (24). And the Divine Nārāyana, surrounded by Sanatkumār and other Prime Rishis, became the member thereof (25). O descendant of Bharata, we have heard that the Divine Soma conferred presents on the leading Brāhmana saints and all other Rishis of the three worlds who had assembled there (26). Sinivāli, Kuhu, Dyuti, Pushti, Prabhā, Vasu, Dhriti, Kirti and Lakshmi, these nine goddesses attended upon him (27). Having bathed after the termination of the Yagna the foremost of kings, the moon, worshipped of all the gods and Rishis, began steadily to light up the ten quarters (28). O my child, having been honored by the sages and acquired prosperity which it is very difficult to obtain his mind began to deviate from humility. And accordingly sullied by immorality he lost all control over himself (29). Having disregarded Vrihaspati, the son of Angiras, the moon by force carried away his illustrious wife Tārā (30). And albeit solicited by the gods and Rishis he did not return her. Vrihaspati, the the preceptor of the gods, was accordingly enraged with him (31). Ushanā (Suka) began to protect his sides. The illustrious deity Rudra was formerly a disciple of Vrihaspati's father. Out of reverence for him he (Rudra) protected his rear, taking his Ajagava bow in his hands (32–33). A terrible battle, destructive of the gods and demons on account of Tārā, was fought at the place where the high-souled Siva discharged his mighty weapon Brahmasiras—for the destruction of the demons and where their glory was (accordingly) destroyed (34–35).

अध्याय १२

श्लोक 9

स माम् उवाच धर्मात्मा स्मयमान इवानघ न ते तपः सुचरितं येन मां नावबुध्यसे

sa mām uvāca dharmātmā smayamāna ivānagha na te tapaḥ sucaritaṃ yena māṃ nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

पितामह ब्रह्माजीसे पूछा--' भगवन्! सर्वभूतेश्वर ! बताइये, हम दोनोंके युद्धमें कौन विजयी होगा ? हम इस विषयमें आपकी यथार्थ बात सुनना चाहते हैं' ब्रह्मुजीने कहा--शक्तिशाली राजा रजि हाथमें हथियार लेकर जिनके लिये संग्रामभूमिमें खड़े हो युद्ध करेंगे, वे तीनों लोकोंपर विजय प्राप्त कर लेंगे। इसमें संशय नहीं है॥६॥ जिस पक्षमें रजि हैं, उधर ही धृति है जहाँ धृति है वहीं लक्ष्मी है तथा जहाँ धृति और लक्ष्मी हैं वहीं धर्म एवं विजय है॥ ७॥ भरतकुलभूषण जनमेजय ! रजिकी विजयके विषयमें ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर देवता और दानव प्रसन्न हो अपनी-अपनी विजय चाहते हुए रजिका वरण करनेके लिये उनके पास गये॥ ८ ॥ वे राहुके दौहित्र थे। राहुकी पुत्री प्रभाके गर्भसे उनका जन्म हुआ था। सोमवंशकी वृद्धि करनेवाले वे राजा रजि बड़े तेजस्वी थे॥ ९॥ समस्त देवता और

English

O descendant of Bharata, in that battle the gods, well read in the precepts of religion who had sided Vrishaspati, and the deities Tushitas, who belonged to Soma's party who had stolen away his preceptor's wife, sought refuge with the Prime Deity the Eternal Brahmā (36). Thereupon the Grand-father himself came there, prevented Sukra and Sankara (to fight) and gave back Tārā to Vrihaspati (37). Beholding Tārā _enciente_ Vrihaspati said to her:—"You must not give birth to this child at my house" (38). She then gave birth to a son, the destroyer of robbers, effulgent like a burning flame, on a bundle of fibrous sticks (39). As soon as he was born that beautiful boy overclouded the beauty of the celestials. Filled with suspicion accordingly the deities enquired of Tārā saying "Who is he? Tell us truly if he is Vrihaspati's son or Soma's." When she was thus questioned by the gods she could give no reply out of shame (40—41). Thereupon her son, the slayer of robbers, was about to imprecate a curse on her. Preventing him Brahmā himself asked Tārā for the solution of the doubt (42). "Tell us, O Tātā, what the truth is. Whose son is he?" Thereupon with folded hands she said to the Lord Brahmā, the conferrer of boons:—"(He is) Soma's." Then his father the Patriarch Soma smelt the crown of his high-souled son, the destroyer of robbers (43–44). The intelligent (Soma) named his son Budha. He always rises in the sky in a hostile direction (45) Budha begat a son on Vairāja's daughter Ilā. His son was the great king Pururava (46). He begat on Urvashi seven high-souled sons. On account of his arrogance the Moon was attacked with consumption (47). On account of his thus being subject to this disease his orbit suffered decrease. He then sought refuge with his father Atri (48). The great ascetic Atri released him from his sins. And accordingly freed from consumption he again shone in his effulgence (49). O monarch, I have thus described to you, the account of the birth of the Moon enhancing glory. I shall now describe his family (50). On hearing of the story of the birth of the Moon ever giving blessedness, freedom from diseases, long life and progeny one is freed from all his sins (51).

अध्याय १२

श्लोक 10

क्षणेनैव प्रमाणं स बिभ्रद् अन्यद् अनुत्तमम् रूपेण न मया कश्चिद् दृष्टपूर्वः पुमान् क्वचित्

kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa bibhrad anyad anuttamam rūpeṇa na mayā kaścid dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit

हिन्दी अर्थ

दानव दोनों प्रसन्नचित्त हो रजिके पास जाकर बोले-- “राजन्! आप हमारी विजयके लिये अपना श्रेष्ठ धनुष धारण कीजिये'॥ १० ॥ तब स्वार्थको समझनेवाले रजिने वहाँ स्वार्थको सामने रखकर अपने यशको प्रकाशमें लाते हुए देवता और दानव दोनों पक्षके लोगोंसे कहा रजि बोले--इन्द्रादि देवताओ! यदि मैं समस्त हैत्योंको जीतकर धर्मतः इन्द्र हो सकूँ तो तुम्हारी ओरसे रणभूमिमें युद्ध करूँगा॥ १२॥ यह सुनकर देवताओंने ही होगा। तुम्हारी अभीष्ट कामना पूर्ण हो'

English

⁵⁰ A priest who at a sacrifice recites the prayers of the Rig-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 11

स माम् उवाच तेजस्वी वाचा मधुरया पुनः ।कौतूहलपरिज्ञाने यत् तद् ब्रह्मन् ददामि ते ।विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं प्रभो तपोवीर्यात् समुत्पन्नं नारायणगुणात्मकम्

sa mām uvāca tejasvī vācā madhurayā punaḥ | kautūhalaparijñāne yat tad brahman dadāmi te | viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ mānasaṃ pūrvajaṃ prabho tapovīryāt samutpannaṃ nārāyaṇaguṇātmakam

हिन्दी अर्थ

मुख्य-मुख्य असुरोंसे भी वैसी ही बात पूछी जैसी पप्रच्छासुरमुख्यांस्तु यथा देवानपृच्छत॥ १४ देवताओंसे पूछी थी॥ १४॥ तब अहंकारी दानवोंने स्वार्थको ही सामने रखकर अनुसरण करते हुए उन नृपश्रेष्ठको हमारे इन्द्र तो प्रह्मद ही हैं, जिनके लिये हम विजय प्राप्त करना चाहते हैं। राजन्! आपको इसी शर्तपर हमारे पक्षमें खड़ा होना चाहिए

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 12

सनत्कुमार इति यः श्रुतो वेदेषु वै पुरा सो स्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते

sanatkumāra iti yaḥ śruto vedeṣu vai purā so smi bhārgava bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

१३४ श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे स॒तथेति ब्रुवन्नेव देवैरप्यभिचोदितः। वे “बहुत अच्छा' कहकर असुरोंकी बात मानना भविष्यसीन्द्रो जित्वैवं देवैरुक्तस्तु पार्थिव: । ही चाहते थे कि देवताओंने फिर उन्हें अपने पक्षमें स विप्रणष्टां देवानां परमश्री: अ्रियं वशी। निहत्य दानवान् सर्वानाजहार रजिः प्रभु: ततो रजिं महावीर्य देव: सह शतक्रतुः । रजे: पुत्रो5हमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रवीद बच: इन्द्रोइसि तात देवानां सर्वेषां नात्र संशय: । यस्याहमिन्द्र: पुत्रस्ते ख्यातिं यास्यामि कर्मभि:

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 13

ये त्व् अन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस् तु ते मम भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः

ye tv anye brahmaṇaḥ putrā yavīyāṃsas tu te mama bhrātaraḥ sapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

तथेत्येवाब्रवीद् राजा प्रीयमाण: शतक्रतुम् तस्मिस्तु देवसदृशे दिवं प्राप्ते महीपतौ। दायाद्ममिन्द्रादाजहुराचारात् तनया रजे: समाक्रमन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् ततो बहुतिथे काले समतीते महाबल:।

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 14

मरीचिर् अत्रिर् भगवान् पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।अङ्गिराश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः ।क्रतुर् वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यो त्रिस् तथाङ्गिराः मरीचिस् तु तथा विद्वान् देवगन्धर्वसेविताः ।त्रींल् लोकाण् धारयन्तीमान् देवदानवपूजिताः

marīcir atrir bhagavān pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | aṅgirāś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ | kratur vasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyo tris tathāṅgirāḥ marīcis tu tathā vidvān devagandharvasevitāḥ | trīṃl lokāṇ dhārayantīmān devadānavapūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मर्षे येन तिष्ठेयं तेजसा55प्यायित: सदा ब्रह्मन् कुशो5हं विमना हतराज्यो हताशन: । हतौजा दुर्बलो मूढो रजिपुत्रै: कृतः प्रभो नाभविष्यत्त्वत्प्रियार्थमकर्तव्यं ममानघ आनेके लिये प्रेरणा देते हुए कहा--'राजन्! तुम इस प्रकार विजय पाकर हमारे इन्द्र हो जाओगे।' देवताओंके ऐसा कहनेपर राजा रजिने उन समस्त दानवोंका संहार कर डाला, जो वज्रपाणि इन्द्रके द्वारा मारे जाने योग्य

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 15

वयं तु यतिधर्माण आरोप्यात्मानम् आत्मनि प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयामो महामुने

vayaṃ tu yatidharmāṇa āropyātmānam ātmani prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayāmo mahāmune

हिन्दी अर्थ

थे॥ १७॥ मनको वशमें रखनेवाले परमकान्तिमान् एवं शक्तिशाली राजा रजिने समस्त दानवोंका संहार करके दिया॥ १८॥ तब देवताओंसहित इन्द्रने अपनेको रजिका पुत्र बताकर उन महापराक्रमी रजिसे पुनः इस प्रकार कहा--॥ १९॥ तात! आप हम सब देवताओंके इन्द्र हैं, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि मैं इन्द्र आजसे आपके इन वीरोचित कर्मोद्दारा अनुगृहीत हो आपका पुत्र कहलाऊँगा। आपके पुत्ररूपमें ही मेरी ख्याति होगी॥ २०॥ इन्द्रकी यह बात सुनकर उनकी मायासे वश्चित हो महाराज थे॥ २१५॥ उन देवोपम भूपाल रजिके ब्रह्मलोकवासी हो जानेपर उनके पुत्रोंने लोकव्यवहारके अनुसार इन्द्रसे अपना दायभाग माँगा और बलपूर्वक ले लिया

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 16

यथोत्पन्नस् तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन् मे प्रतिष्ठितम्

yathotpannas tathaivāhaṃ kumāra iti viddhi mām tasmāt sanatkumāreti nāmaitan me pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

रजिके पाँच सौ पुत्र थे। उन्होंने इन्द्रके त्रिविष्टप नामसे प्रसिद्ध स्वर्गलोकपर बारम्बार आक्रमण करके उसे ले और यज्ञभागसे वश्चित हो अत्यन्त दुर्बल हुए इन्द्रने एक दिन एकान्तमें बृहस्पतिजीसे कहा इन्द्र बोले--ब्रह्मर्ष आप एक बेरके बराबर भी पुरोडाशखण्डकी व्यवस्था मेरे लिये कर दें, जिससे मैं भी सदा तेजसे परिपुष्ट होता रहूँ॥ २५॥ ब्रह्मन्! प्रभो! रजिके पुत्रोंने मेरा राज्य और भोजन छीनकर मुझे अत्यन्त कृश, खिन्नचित्त, हतोत्साह, दुर्बल एवं मूढ़ बना दिया है

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 17

मद्भक्त्या ते तपश् चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया एष दृष्टो सि भवता कं कामं करवाणि ते

madbhaktyā te tapaś cīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā eṣa dṛṣṭo si bhavatā kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतिजीने कहा--निष्पाप इन्द्र! यदि ऐसी बात है तो तुम्हें मुझसे पहले ही यह कहना चाहिए था। तुम्हारा प्रिय करनेके लिये ऐसा कोई कार्य नहीं है, जो मैं न कर सकूँ प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वत्प्रियार्थ न संशय: । यथा भागं च राज्यं च नचिरातू प्रतिलप्स्यसे तथा तात करिष्यामि मा भूत् ते विक्लवं मनः। ततः कर्म चकारास्य तेजसो वर्धनं तदा तेषां च बुद्धिसम्मोहमकरोद् द्विजसत्तमः । नास्तिवादार्थशास्त्रं हि धर्मविद्वेषणं परम्

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 18

इत्य् उक्तवन्तं तम् अहं प्रत्यवोचं सनातनम् अनुज्ञातो भगवता प्रीयता तेन भारत

ity uktavantaṃ tam ahaṃ pratyavocaṃ sanātanam anujñāto bhagavatā prīyatā tena bhārata

हिन्दी अर्थ

न हि धर्मप्रधानानां रोचते तत्कथान्तरे पूर्वोक्तधर्मशास्त्राणामभवन् द्वेषिण: सदा तेनाधर्मेण ते पापा: सर्व एव क्षयं गताः त्रैलोक्यराज्यं शक्रस्तु प्राप्य दुष्प्रपमेव च। बृहस्पतिप्रसादाद्द्धि परां निर्वुतिमभ्ययात्

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 19

ततो हम् अर्थम् एतं वै तम् अपृच्छं सनातनम् पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य चानघ चिच्छेद संशयं भीष्म स तु देवेश्वरो मम

tato ham artham etaṃ vai tam apṛcchaṃ sanātanam pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca phalaṃ śrāddhasya cānagha ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma sa tu deveśvaro mama

हिन्दी अर्थ

ते यदा तु सुसम्मूढा रागोन्मत्ता विधर्मिण:। ब्रह्मद्विषश्च॒ संवृत्ता हतवीर्यपराक्रमा: हत्वा रजिसुतान् सर्वान् कामक्रोधपरायणान् यहइदं च्यावनं स्थानात् प्रतिष्ठां च शतक्रतो: । श्रुणुयाद धारयेद्वापि न स दौरात्म्यमाप्रुयात् देवेन्द्र! मैं तुम्हारे प्रिय मनोरथकी सिद्धिके लिये निः:संदेह ऐसा प्रयत्न करूँगा, जिससे तुम अपना राज्य और यज्ञभाग शीघ्र प्राप्त कर लोगे

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 20

स माम् उवाच प्रीतात्मा कथान्ते बहुवार्षिके रमे त्वयाहं विप्रर्षे शृणु सर्वं यथातथम्

sa mām uvāca prītātmā kathānte bahuvārṣike rame tvayāhaṃ viprarṣe śṛṇu sarvaṃ yathātatham

हिन्दी अर्थ

तात! तुम जैसा चाहते हो वैसा ही करूँगा। तुम्हारा मन व्याकुल न हो। ऐसा कहकर बृहस्पतिजीने उस समय इन्द्रके तेजको बढ़ानेवाले कर्मका अनुष्ठान किया॥ २९॥ द्विजश्रेष्ठ बृहस्पतिने रजिके पुत्रोंकी बुद्धिमें मोह उत्पन्न करनेके लिये ऐसे शास्त्रका निर्माण किया, जो नास्तिकवादसे परिपूर्ण तथा धर्मके प्रति अत्यन्त द्वेष उत्पन्न करनेवाला था॥ ३०॥ केवल तर्कके आधारपर अपने सिद्धान्तका प्रतिपादन करनेवाले शास्त्रोंमें वह उत्कृष्ट माना गया है। बृहस्पतिका वह नास्तिक दर्शन दुष्ट पुरुषोंक ही मनको अधिक भाता है। धर्मप्रधान पुरुषोंको बातचीतके प्रसंगमें भी उसकी चर्चा नहीं सुहाती है॥ ३१॥ बृहस्पतिके उस शास्त्रको सुनकर वे मन्दबुद्धि रजिपुत्र पहलेके धर्मशास्त्रोंसे सदा द्वेष रखने लगे॥३२॥ वक्ताका वह न्यायरहित मत उन्हें बहुत उत्तम जान पड़ने लगा। उसी अधर्मसे वे सब पापी नष्ट हो गये॥ ३३॥ इस तरह बृहस्पतिकी कृपासे

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 21

देवान् असृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति भार्गव तम् उत्सृज्य तदात्मानम् अयजंस् ते फलार्थिनः

devān asṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti bhārgava tam utsṛjya tadātmānam ayajaṃs te phalārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिलोकीका वह दुर्लभ राज्य पाकर इद्ध बड़े प्रसन्न हुए॥ ३४॥ वे रजिके पुत्र जब नास्तिकवादका आश्रय ले विवेकशून्य, रागोन्मत्त, धर्मके विपरीत चलनेवाले, ब्रह्मद्रोही, शक्तिहीन और पराक्रमशून्य हो गये, तब काम-क्रोधमें तत्पर रहनेवाले उन समस्त रजिपुत्रोंको मारकर इन्द्रने देवताओंका ऐश्वर्य और उत्तम स्थान प्राप्त कर लिया॥ ३५-३६॥ जो इन्द्रके अपने स्थानसे भ्रष्ट होने और पुनः उसपर प्रतिष्ठित होनेके इस प्रसद्भको सुनता और अपने हृदयमें धारण करता है, उसके मनमें कभी दुर्भावना नहीं आती इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे हरिवंशपर्वणि आयोर्वशकीर्तन नामाष्ट्राविंशो5ध्याय:

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 22

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा विचेतसः न स्म किंचित् प्रजानन्ति ततो लोको व्यमुह्यत

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ na sma kiṃcit prajānanti tato loko vyamuhyata

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमहाभारत खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत हरिवंशपर्वमें आयुके वंशका वर्णनविषयक अद्डाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ एकोनत्रिंशो5ध्याय: अनेनाके वंशका वर्णन, धन्वन्तरिका काशिराज धन्वके यहाँ पुत्ररूपमें अवतार, दिवोदासके राज्यकालमें भगवान् शिवकी आज्ञासे गणेश्वर निकुम्भके द्वारा वाराणसीको जनशून्य बनानेका प्रयत्न, वहाँ शिव और पार्वतीका निवास, दिवोदासका वाराणसीपर अधिकार और अलर्ककी प्रशंसा

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 23

ते भूयः प्रणताः सर्वे प्रायाचन्त पितामहम् अनुग्रहाय लोकानां ततस् तान् अब्रवीत् प्रभुः

te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve prāyācanta pitāmaham anugrahāya lokānāṃ tatas tān abravīt prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अनेनसः सुतो राजा प्रतिक्षत्रो महायशा: हर्यश्रतसुतो राजा सहदेवः प्रतापवान् सहदेवस्य धर्मात्मा नदीन इति विश्रुतः। नदीनस्य जयत्सेनो जयत्सेनस्थ संकृति:

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 24

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः पुत्रांश् च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यथ

prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ putrāṃś ca paripṛcchadhvaṃ tato jñānam avāpsyatha

हिन्दी अर्थ

संकृतेरपि धर्मात्मा क्षत्रधर्मा महायशा:। अनेनसः समाख्याता: क्षत्रवृद्धस्य मे श्रुणु सुनहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिका: काश: शलनश्च द्वावेती तथा गृत्समद: प्रभु: । पुत्रो गृत्समदस्यथापि शुनको यस्य शौनका:

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 25

प्रायश्चित्तक्रियार्थं ते पुत्रान् पप्रच्छुर् आर्तवत् तेभ्यस् ते प्रयतात्मानः शशंसुर् तनयास् तदा

prāyaścittakriyārthaṃ te putrān papracchur ārtavat tebhyas te prayatātmānaḥ śaśaṃsur tanayās tadā

हिन्दी अर्थ

शलात्मजश्चाप्ट्रषिणस्तनयस्तस्य काशक: काशस्य काशयो राजन पुत्रो दीर्घतपास्तथा। धन्वस्तु दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस्ततः पुनर्धन्वन्तरिदेवो मानुषेष्विह जज्ञिवान् कथ॑ धन्वन्तरिदेवो मानुषेष्विह जज्ञिवान्। एतद् वेदितुमिच्छामि तन्‍्मे ब्रूहि यथातथम्

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 26

प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि वै शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुष्मन्तो हि तत्त्वतः

prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥkarmajāni vai śaṃsanti kuśalā nityaṃ cakṣuṣmanto hi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! आयुपूत्र रम्भके कोई संतान नहीं हुई। अब मैं अनेनाके वंशका वर्णन करूँगा। अनेनाके पुत्र महायशस्वी राजा प्रतिक्षत्र हुए॥ १॥ प्रतिक्षत्रके पुत्र सूज्ञय नामसे विख्यात हुए। सृञ्ञयके पुत्र जय और जयके पुत्र विजय हुए विजयके पुत्र कृति, कृतिके हर्यश्व और हर्यश्वके पुत्र प्रतापी राजा सहदेव हुए॥ ३॥ सहदेवका धर्मात्मा पुत्र नदीन नामसे विख्यात हुआ। नदीनका पुत्र जयत्सेन और जयत्सेनका संकृति था॥४॥ संकृतिके पुत्र महायशस्वी धर्मात्मा क्षत्रधर्मा हुए। यहाँतक अनेनाके पुत्रोंका वर्णन हुआ। अब मुझसे क्षत्रवृद्धकी संततिका वर्णन सुनो

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 27

प्रायश्चित्तार्थतत्त्वज्ञा लब्धसंज्ञा दिवौकसः गम्यतां पुत्रकाश् चेति पुत्रैर् उक्ताश् च ते तदा

prāyaścittārthatattvajñā labdhasaṃjñā divaukasaḥ gamyatāṃ putrakāś ceti putrair uktāś ca te tadā

हिन्दी अर्थ

क्षत्रवृद्धके पुत्र महायशस्वी सुनहोत्र हुए। सुनहोत्रके परम धार्मिक तीन पुत्र थे--काश, शल और प्रभावशाली गृत्समद। गृत्समदके पुत्र शुनक हुए, जिससे शौनक- वंशका विस्तार हुआ॥ ६-७॥ शौनक-वंशमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी वर्णोके लोग हुए। शलके पुत्रका नाम आष्टिषेण था। उनके पुत्र काशक हुए राजन्! काशके वंशज (पुत्र) काशि कहलाये। इनमें दीर्घतपा सबसे प्रथम पुत्र थे। दीर्घतपपाके धन्‍व और धन्वसे विद्वान् धन्वन्तरिका प्रादुर्भाव हुआ॥ ९॥ अपनी महान् तपस्या पूरी करके अन्तमें धन्वन्तरिदेवने बुद्धिमान् एवं वृद्ध राजा धन्वके यहाँ इस मनुष्यरूपमें पुनः जन्म ग्रहण किया

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 28

अभिशप्तास् तु ते देवाः पुत्रवाक्येन तेन वै पितामहम् उपागच्छन् संशयच्छेदनाय वै

abhiśaptās tu te devāḥ putravākyena tena vai pitāmaham upāgacchan saṃśayacchedanāya vai

हिन्दी अर्थ

जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! धन्वन्तरिदेव इस मनुष्यलोकमें किस प्रकार उत्पन्न हुए? यह मैं जानना चाहता हूँ। अतः यह प्रसदड़् मुझे ठीक-ठीक बताइये एकोनत्रिंशो5ध्याय: अभ्यसन् सिद्धिकार्य हि विष्णु दृष्ठा हि तस्थिवान् अब्जः प्रोवाच विष्णुं वै तव पुत्रो5स्मि वे प्रभो

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 29

ततस् तान् अब्रवीद् देवो यूयं वै ब्रह्मवादिनः तस्माद् यद् उक्ता यूयं तैस् तत् तथा न तद् अन्यथा

tatas tān abravīd devo yūyaṃ vai brahmavādinaḥ tasmād yad uktā yūyaṃ tais tat tathā na tad anyathā

हिन्दी अर्थ

विधत्स्व भागं स्थान च मम लोके सुरेश्वर। एवमुक्तः स दृष्ठरा वै तथ्यं प्रोवाच त॑ प्रभु: कृतो यज्ञविभागो हि यज्ञियहिं सुरैः पुरा। देवेषु विनियुक्त हि विद्धि होत्रं महर्षिभि: न शक्यमुपहोमा वै तुभ्यं कर्तु कदाचन। अर्वाग्भूतो5सि देवानां पुत्र त्वं तु नही श्वर: द्वितीयायां तु सम्भूत्यां लोके ख्यातिं गमिष्यसि। अणिमादिदश्च ते सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 30

यूयं शरीरकर्तारस् तेषां देवा भविष्यथ ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

yūyaṃ śarīrakartāras teṣāṃ devā bhaviṣyatha te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेनैव त्वं शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसे प्रभो। अरुमन्त्रै््रतैर्जाप्यैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः वैशम्पायनजी कहते हैं--भरतमश्रेष्ठ । धन्वन्तरिके जन्मका यह प्रसड़ सुनो। वे पूर्वकालमें अमृतमन्थनके समय समुद्रसे प्रकट हुए थे॥१२॥ पहले जब वे समुद्रसे प्रकट हुए, उस समय भगवान् विष्णुके नामोंका जप और आरोग्य-साधक कार्यका चिन्तन करते हुए सब ओरसे दिव्य कान्तिसे प्रकाशित हो रहे थे। वे अपने सामने भगवान् विष्णुको देखकर खड़े हो गये भगवान् विष्णुने उनसे कहा--'तुम अपू अर्थात् जलसे प्रकट हुए हो, इसलिये अब्ज हो।' उनके ऐसा कहनेसे वे अब्ज कहलाने लगे। उस समय अब्जने भगवान् विष्णुसे कहा--' प्रभो! मैं आपका पुत्र हूँ। सुरेश्वर ! मेरे

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 31

अन्योन्यपितरो यूयं ते चैवेति निबोधत देवाश् च पितरश् चैव तद् बुध्यध्वं दिवौकसः

anyonyapitaro yūyaṃ te caiveti nibodhata devāś ca pitaraś caiva tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये यज्ञभागकी व्यवस्था कीजिये और लोकमें मेरे लिये कोई स्थान दीजिये।' उनके ऐसा कहनेपर भगवान् विष्णुने उनकी ओर देखकर यह यथार्थ बात कही-- ॥ १४-१५ ॥ ' पूर्वकालमें यज्ञसम्बन्धी देवताओं ने यज्ञका विभाग कर लिया है। महर्षियोंने हवनीय पदार्थोका मोटे उपहोम कभी नहीं अर्पित किये जा सकते (क्योंकि वे तुम्हारे योग्य नहीं हैं)। तुम देवताओंसे पीछे उत्पन्न हुए हो। अतः तुम्हारे लिये वेद-विरुद्ध यज्ञभागकी कल्पना नहीं की जा सकती और वैदिक यज्ञभाग पानेके तुम अधिकारी नहीं हो ॥ १७॥ दूसरे जन्ममें तुम संसारमें विख्यात होओगे। वहाँ गर्भावस्‍थामें ही तुम्हें अणिमा

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 32

ततस् ते पुनर् आगम्य पुत्रान् ऊचुर् दिवौकसः ब्रह्मणा छिन्नसंदेहाः प्रीतिमन्तः परस्परम्

tatas te punar āgamya putrān ūcur divaukasaḥ brahmaṇā chinnasaṃdehāḥ prītimantaḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

शरीरसे देवत्व प्राप्त कर लोगे और ब्राह्मणलोग चरु, मन्त्र, ब्रत एवं जपनीय मन्त्रोंद्वारा तुम्हाग यजन करेंगे फिर तुम उस जन्ममें आयुर्वेदको आठ भागोंमें विभक्त करके उसे आठ अड्डोंसे युक्त" बना दोगे, यह बात अवश्य होनेवाली है। कमलयोनि ब्रह्माजीने इसे पहलेसे अवष्यभावी हार्थो5यं प्राग्दृष्टस्तवब्जयोनिना॥ २० ही देख लिया है! वैद्यकमें आयुर्वेदके आठ अड्ज इस प्रकार बताये गये हैं--

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 33

यूयं वै पितरो स्माकं यैर् वयं प्रतिबोधिताः धर्मज्ञाः कश् च वः कामः को वरो वः प्रदीयताम् यद् उक्तं चैव युष्माभिस् तत् तथा न तद् अन्यथा

yūyaṃ vai pitaro smākaṃ yair vayaṃ pratibodhitāḥ dharmajñāḥ kaś ca vaḥ kāmaḥ ko varo vaḥ pradīyatām yad uktaṃ caiva yuṣmābhis tat tathā na tad anyathā

हिन्दी अर्थ

कायबालग्रहोर्ध्वाड्रशल्यदंष्टाजरावृषान्। अष्टावज्जानि तस्याहुश्विकित्सा येषु संश्रिता ॥ १-कायचिकित्सा, २-बालचिकित्सा, ३-ग्रहचिकित्सा, ४-ऊर्ध्वाड्डचिकित्सा, ५-शल्यचिकित्सा, ६-दंष्टाचिकित्सा, ७-जराचिकित्सा और ८-वृषचिकित्सा-ये आठ प्रकारकी चिकित्साएँ हैं पूर्वोक्त काय, बाल आदि जो आठ अड्ज हैं, उनपर ही चिकित्सा अवलम्बित होती है। शारीरिक रोगोंके निदान और उपचारको कायचिकित्सा कहते हैं । बालकोंके रोगोंका विचार और उन्हें दूर करनेके उपाय आदि बालचिकित्साके अन्तर्गत हैं। भूत, प्रेत, पिशाच आदिके आवेशसे होनेवाली पीड़ाकों समझना और विभिन्न प्रकारके उपचारोंद्वारा उसे दूर करना ग्रहचिकित्सा है। सिर, नेत्र आदि ऊपरके अड्भोंकी बीमारीको दूर करनेकी चेष्टा एवं विधि ऊर्ध्वाज्भचिकित्सा कहलाती है। अस्त्र- शस्त्रोंके आघात आदिसे होनेवाले घावको चीर-फाड़कर ठीक करनेकी जो क्रिया है, उसे शल्यचिकित्सा कहते हैं। सर्पदंशन आदि इमं तस्मै बरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे पुनः

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 34

उक्ताश् च यस्माद् युष्माभिः पुत्रका इति वै वयम् तस्माद् भवन्तः पितरो भविष्यन्ति न संशयः

uktāś ca yasmād yuṣmābhiḥ putrakā iti vai vayam tasmād bhavantaḥ pitaro bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीये द्वापरं प्राप्ते सौनहोत्रि: स काशिराट्। पुत्रकामस्तपस्तेपे धन्वो दीर्घ तपस्तदा प्रपद्ये देवतां तां तु या मे पुत्र॑ प्रदास्यति। अब्जंदेवंसुतार्थायतदा55राधितवानू नूप: ततस्तुष्ट: स भगवानब्ज: प्रोवाच तं नृपम्। यदिच्छसि वर ब्रूहि तत् ते दास्यामि सुब्रत तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा। काशिराजो महाराज सर्वरोगप्रणाशन:

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 35

यो निष्ट्वा च पितॄन् श्राद्धैः क्रियाः काश्चित् करिष्यति राक्षसा दानवा नागाः फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

yo niṣṭvā ca pitṝn śrāddhaiḥ kriyāḥ kāścit kariṣyati rākṣasā dānavā nāgāḥ phalaṃ prāpsyanti tasya tat

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरेस्तु तनयः केतुमानिति विश्रुतः। अथ केतुमतः पुत्रो वीरो भीमरथ: स्मृतः दिवोदासस्तु धर्मात्मा वाराणस्यधिपो5 भवत् एतस्मिन्रेव काले तु पुरीं वाराणसीं नृप। शून्यां निवासयामास क्षेमको नाम राक्षस: “दूसरा द्वापर आनेपर तुम संसारमें प्रकट होओगे, इसमें संशय नहीं है।' धन्वन्तरिकों यह वर देकर भगवान् विष्णु फिर अन्तर्धान हो गये ॥ २१॥ जब दूसरा द्वापर आया, तब सुनहोत्रके पुत्र काशिराज धन्व पुत्रकी

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 36

श्राद्धैर् आप्यायिताश् चैव पितरः सोमम् अव्ययम् आप्याय्यमानं युष्माभिर् वर्धयिष्यन्ति नित्यदा

śrāddhair āpyāyitāś caiva pitaraḥ somam avyayam āpyāyyamānaṃ yuṣmābhir vardhayiṣyanti nityadā

हिन्दी अर्थ

कामनासे दीर्घकालीन तपस्या करने लगे॥ २२॥ उन्होंने मन-ही-मन सोचा कि “मैं उस देवताकी शरण लूँ, जो मुझे पुत्र प्रदान करेगा।' ऐसा विचारकर राजाने पुत्रके लिये अब्जदेव (भगवान् धन्वन्तरि)-की आराधना की॥ २३॥ उस आराधनासे संतुष्ट होकर भगवान् अब्ज राजा धन्वसे बोले--'उत्तम ब्रतका पालन करनेवाले नरेश तुम जो वर प्राप्त करना चाहते हो, उसे बताओ। वह मैं तुम्हें दूँगा' राजा बोले--भगवन्! यदि आप मुझसे संतुष्ट हैं तो मेरे पुत्र हो जायँ और इसी रूपमें आपकी ख्याति हो। तब “तथास्तु”! कहकर भगवान् धन्वन्तरि वहीं अन्तर्धान हो गये॥ २५॥ महाराज ! तदनन्तर धन्वन्तरिदेव धन्वके घरमें अवतीर्ण हुए। काशिराज धन्वन्तरि समस्त रोगोंका नाश करनेमें समर्थ थे॥ २६॥ उन्होंने मुनिवर भरद्वाजसे आयुर्वेद तथा चिकित्साकर्मका ज्ञान प्राप्त करके उसे आठ भागोंमें विभक्त किया और उन सबकी

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 37

श्राद्धैर् आप्यायितः सोमो लोकम् आप्याययिष्यति समुद्रपर्वतवनं जंगमाजंगमैर् वृतम्

śrāddhair āpyāyitaḥ somo lokam āpyāyayiṣyati samudraparvatavanaṃ jaṃgamājaṃgamair vṛtam

हिन्दी अर्थ

विस्तृत विवेचना की। फिर बहुतसे शिष्योंको उस अष्टाज्गरयुक्त आयुर्वेदकी शिक्षा दी॥२७॥ धन्वन्तरिके पुत्र केतुमानू नामसे विख्यात हुए। केतुमान्के वीर पुत्रका नाम भीमरथ था॥ २८॥ भीमरथके पुत्र धर्मात्मा राजा दिवोदास हुए, जो वाराणसीपुरीके स्वामी थे नरेश्वर! राजा दिवोदासके राज्यकालमें ही शापवश वाराणसीपुरी जनशून्य हो गयी थी, जिसे पीछे भगवान् रुद्रका अनुचर क्षेमक नामक राक्षसने बसाया था भगवान् रुद्रके पार्षद बुद्धिमान् महात्मा निकुम्भने यह

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 38

श्राद्धानि पुष्टिकामाश् च ये करिष्यन्ति मानवाः तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश् चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmāś ca ye kariṣyanti mānavāḥ tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāś caiva dāsyanti pitaraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

जनशून्य बनी रहेगी। इसमें संशय नहीं है'॥ ३१॥ उस पुरीके शापग्रस्त हो जानेपर राजा दिवोदासने अपने राज्यकी सीमापर गोमती नदीके किनारे एक रमणीय नगरी बसायी जड़्म तथा अफीम आदि स्थावर विषको दूर करनेका उपचार दंष्टाचिकित्सा है। रसायन आदिके द्वारा बुढ़ापाको रोकना या उसे दूर करना जराचिकित्सा है। वाजीकरण तन्‍त्रको ही वृषचिकित्सा कहते हैं। एकोनत्रिंशो5ध्याय: निकुम्भकश्न धर्मात्मा सिद्धिक्षेत्रं शशाप य:

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 39

श्राद्धे च ये प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः सर्वत्र वर्तमानांस् तान् पितरः सपितामहाः भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन पूजिताः

śrāddhe ca ye pradāsyanti trīn piṇḍān nāmagotrataḥ sarvatra vartamānāṃs tān pitaraḥ sapitāmahāḥ bhāvayiṣyanti satataṃ śrāddhadānena pūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः। देव्या: स प्रियकामस्तु न्यवसच्छवशुरान्तिके देवाज्ञया पार्षदा ये त्वधिरूपास्तपोधना: । पूर्वोक्तेरुपदेशैश्व तोषयन्ति सम पार्वतीम् हष्यते वे महादेवी मेना नैव प्रहष्यति। जुगुप्सत्यसकृत् तां वै देवीं देव॑ तथेव सा दरिद्रः सर्वहैवासौ शीलं तस्य न वर्तते

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 40

एवम् आज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।इति तद् वचनं सत्यं भवत्व् अद्य दिवौकसः पुत्राश् च पितरश् चैव वयं सर्वे परस्परम्

evam ājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā | iti tad vacanaṃ satyaṃ bhavatv adya divaukasaḥ putrāś ca pitaraś caiva vayaṃ sarve parasparam

हिन्दी अर्थ

विवर्णददना देवी महादेवमभाषत। नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निकेतनम् तथा कर्तु महादेव: सर्वलोकानवैक्षत। वासार्थ रोचयामास पृथिव्यां कुरुनन्दन दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्ठटां नगरीं भव: पहले वाराणसीपुरी (यदुवंशी महिष्मानके पुत्र) भद्र॒श्रेण्यके अधिकारमें थी। भद्रश्रेण्यके सौ पुत्र थे, जो श्रेष्ठ धनुर्धर माने जाते थे, नरश्रेष्ठ दिवोदासने उन सबको मारकर वहाँ अपना राज्य स्थापित किया। उन महाबली

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय १२

श्लोक 41

त एते पितरो देवा देवाश् च पितरस् तथा अन्योन्यपितरो ह्य् एते देवाश् च पितरश् च ह

ta ete pitaro devā devāś ca pitaras tathā anyonyapitaro hy ete devāś ca pitaraś ca ha

हिन्दी अर्थ

नरेशने भद्रश्रेण्पेके उस राज्यका बलपूर्वक अपहरण कर लिया जनमेजयने पूछा--मुने वाराणसी तो सिद्धिक्षेत्र (मोक्षधाम) है और प्रभावशाली निकुम्भ बड़े धर्मात्मा हैं। फिर उन्होंने उस पुरीको शाप किसलिये दिया 2 वैशम्पायनजीने कहा--राजन् ! महातेजस्वी नरेश्वर राजर्षि दिवोदास वाराणसी नगरीको पाकर वहाँके राजा हो गये। वे उस समृद्धिशालिनी नगरीमें सदा ही निवास करते थे॥ ३६॥ इन्हीं दिनों भगवान् शल्जलूर विवाह करके देवी पार्वतीका प्रिय करनेकी इच्छासे अपने श्वशुरके पास ही निवास करते थे॥३७॥ उस समय महादेवजीकी आज्ञासे उनके सुयोग्य पार्षद, जो तपस्याके धनी थे, उनके पहले दिये हुए उपदेशके अनुसार पार्वतीदेवीको

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.