Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
59
अध्याय 59 / 119

Adhyaya 59

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५९

श्लोक 1

तयोः प्रवृत्तयोर् एवं कृष्णस्य च बलस्य च वने विचरतोर् मासौ व्यतियातौ स्म वार्षिकौ

tayoḥ pravṛttayor evaṃ kṛṣṇasya ca balasya ca vane vicarator māsau vyatiyātau sma vārṣikau

हिन्दी अर्थ

मुनिलोग उस स्थानका नाम प्रियसड्रमन बतलाते हैं, जहाँ वे दोनों कमललोचन बन्धु माता-पितासे मिले थे कुरुनन्दन! तदनन्तर श्रीकृष्णने इन्द्रको उस स्थानपर अपनी वाणीद्वारा अभयदान दिया; जहाँ समस्त धर्माचारी समृद्धिसे, जो उन्हींके अनुरूप थी, युक्त हो अपने-अपने विमानोंद्वारा स्वर्गलोकको गये॥ ३३॥ राजन्! कश्यप, अदिति, इन्द्र और श्रीकृष्ण--ये सब लोग एक विमानपर बैठकर स्वर्गलोकको गये ॥ ३४ ॥ कुरुनन्दन ! सर्वसद्गुण- सम्पन्न रमणीय इन्द्रभवनमें पहुँचकर वे समस्त धर्माचारी महात्मा बड़े आनन्दके साथ एक ही जगह ठहरे

English

Vaishampayana said:—At this time the spies assembled at the house of Baladeva resembling that of a patriarch (1). when those spies arrived there for cropping up the topic of future dissension all the leading Yādavas were present in the assembly at Krishna's mandate (2). When all the leading Yādavas assembled at the meeting, the emissaries announced the future destruction of the kings, saying (3): "O Janarddana, at the invitation of Bhoja's son a great meeting of the kings will take place at the city of Kundina. There the kings of various provinces are repairing in haste (4-5). People there, as we have heard, are announcing that Rukshmini, the first sister of Rukshmi, will hold her Swayamvara (6). For this, O Janārddana, all the kings, with their army and followers, are repairing there (7). O Yādava, on the third day hereof, the Swayamvara, of Rushmini adorned with golden ornaments, the fairest in the three worlds, will take place (8). Proceeding on elephants, horses and cars, all the kings, elated with pride like unto lions and tigers, bent upon injuring one another, gifted with the gait of infuriated elephants, fond of battle and highly powerful, will assemble there. We shall behold those hundreds of encampments of the high-souled ones (9–10). O descendant of Yadu, while all the kings of earth have assembled why should we remain depressed alone? Let us all, encircled by our armies, set out for victory (11)."

अध्याय ५९

श्लोक 2

व्रजम् आजग्मतुस् तौ तु व्रजे शुश्रुवतुस् तदा प्राप्तं शक्रमहं वीरौ गोपांश् चोत्सवलालसान्

vrajam ājagmatus tau tu vraje śuśruvatus tadā prāptaṃ śakramahaṃ vīrau gopāṃś cotsavalālasān

हिन्दी अर्थ

धर्मवत्सला शचीने समस्त भूतोंके हितमें तत्पर रहनेवाले 'पत्नीसहित महात्मा कश्यपकी परिचर्या की ॥ ३६ ॥ तदनन्तर जब रात बीती और प्रातःकाल हुआ, तब धर्मके तत्त्वको जाननेवाली अदितिने श्रीकृष्णसे यह समस्त प्राणियोंके लिये हितकर वचन कहा- ॥३७॥ “उपेन्द्र द्वारकाको भामाके हृदयमें जो पुण्यक नामक ब्रतका उत्सव करनेकी इच्छा है, उसे पूर्ण कगओ॥ ३८ ॥ 'पुरुषश्रेष्ठ सत्यभामाद्वारा पुण्यक-ब्रतका अनुष्ठान पूर्ण हो जानेपर फिर तुम्हीं इस वृक्षको नन्दनवनमें यथोचित स्थानपर स्थापित कर देना'॥ ३९ ॥ तब श्रीकृष्णने यशस्विनी देवमाता अदितिसे, जिन्हें महात्मा नारदजीने धार्मिक गुणोंसे सम्पन्न बताया था, कहा--'ऐसा ही होगा! महेन्द्र सह शच्याथ प्रतस्थे द्वारकां प्रति

English

Hearing those words like unto a dart stuck to the heart, Keshava, the foremost of Yadus, set out immediately with his army (12), The Yādavas too, of fierce prowess, got upon their cars, with a view to engage in a battle and followed him like gods filled with pride (13). With that powerful army ready for action Krishna, with uplifted discus and mace in his hand, and liked by Ishāna, shone there (14). The other Yadavas, following Vasudeva, increased his beauty with the collection of cars effulgent like the sun and echoing with the tinkling of bells (15).

अध्याय ५९

श्लोक 3

कौतूहलाद् इदं वाक्यं कृष्णः प्रोवाच तत्र वै को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः

kautūhalād idaṃ vākyaṃ kṛṣṇaḥ provāca tatra vai ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ

हिन्दी अर्थ

ददौ कृष्णाय पौलोमी नियोगान् कुरुनन्दन। सर्वासामेवकृष्णस्य भार्याणां धर्मचारिणी नानारागविरक्तानां सहैवारजसामपि प्रतिगृह्य महातेजा: प्रययौ द्वारकां प्रति सम्पूज्यमानो द्युतिमान् खेचरे: पुण्यकर्मभि: । ससात्यकि: सपृत्रश्च प्राप्तो रेवतक॑ गिरिम्

English

Govinda, of sure fore-sight, said to Ugrasena, at the time of his departure, "O sinless one, O foremost of kings, do thou wait here with my brother (16). For when this city will be empty on our departure, those Khatriyas, of deceitful conduct and well-versed in laws, who, although afraid of us, are enjoying in the city of Kundina, like immortals in the land of celestials, may attack it at Jarāsandha's

अध्याय ५९

श्लोक 4

तत्र वृद्धतमस् त्व् एको गोपो वाक्यम् उवाच ह श्रूयतां तात शक्रस्य यदर्थं मह इष्यते

tatra vṛddhatamas tv eko gopo vākyam uvāca ha śrūyatāṃ tāta śakrasya yadarthaṃ maha iṣyate

हिन्दी अर्थ

सात्यकं प्रेषयामास द्वारकां द्वारशालिनीम् इत्युक्त: सात्यको गत्वा तथोक्त्वा पुनरागत:। कुमारैर्नागरैः सार्द्ध साम्बप्रभृतिभि: प्रभो प्रद्ुस्नो द्वारकां रम्यां विवेश रथिनां बर: ययुः प्रहष्टास्तत् कर्म पूजयन्तो महात्मन: सात्यकाद् विस्तरं श्रुत्वा यादवा नागरास्तथा। विस्मयं परमं जग्मुरप्रमेयस्य कर्मणा

English

Vaishampayana said:—Hearing the words of Krishna, the highly illustrious king of Bhoja replied in nectarine words impressed with affection (19.) "O Krishna, O thou of large arms, O thou the enhancer of the delight of the Yadus, O slayer of enemies, listen now to what I say (20). If dost thou go leaving us behind, we shall not be able to live here happily or elsewhere like a woman without her husband (21). O my child, O conferrer of honors, on thy being our leader, we do not, under the shelter of thy arms, fear even Indra and other gods what to speak of kings (22). O foremost of Yadus, we shall follow thee wherever thou shalt go for achieving victory (23)."

अध्याय ५९

श्लोक 5

देवानाम् ईश्वरः शक्रो मेघानां चारिसूदन तस्य चायं क्रतुः कृष्ण लोकपालस्य शाश्वतः

devānām īśvaraḥ śakro meghānāṃ cārisūdana tasya cāyaṃ kratuḥ kṛṣṇa lokapālasya śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

तमद्भुतमचिन्त्यं च मदकेलिकलाण्डजम्। वृक्षोत्तमं पश्यतां वे वृद्धानामगमज्जरा तदनन्तर पिता-माताको तथा शचीसहित महेन्द्रको प्रणाम करके श्रीकृष्ण द्वारकाकी ओर प्रस्थित हुए कुरुनन्दन! उस समय धर्मचारिणी शचीने श्रीकृष्णकी सभी पत्नियोंके लिये बहुत-से उपहार दिये॥ ४२ ॥ मनस्विनी शचीने उनकी सोलह हजार पत्नियोंके लिये सब प्रकारके दिव्य रत्न तथा भाँति-भाँतिके रंगोंमें रँगे हुए और कभी मलिन न होनेवाले बहुत-से वस्त्र श्रीकृष्णको अर्पित किये। महातेजस्वी श्रीकृष्ण वह सब उपहार लेकर द्वारकाको चले॥ ४३-४४ ॥ पुण्यकर्मा आकाशचारी प्राणियोंसे पूजित होते हुए तेजस्वी श्रीकृष्ण सात्यकि और अपने

English

Hearing the words of the king, Devaki's son smilingly said:—"I should do whatever you wish. There is no doubt, about it (24)."

अध्याय ५९

श्लोक 6

तेन संचोदिता मेघास् तस्यायुधविभूषिताः तस्यैवाज्ञाकराः सस्यं जनयन्ति नवाम्बुभिः

tena saṃcoditā meghās tasyāyudhavibhūṣitāḥ tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ janayanti navāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्ष पारिजातको वहीं स्थापित करके श्रीकृष्णने सात्यकिको द्वारशालिनी द्वारकापुरीको भेजा श्रीकृष्ण बोले-- भीमवंशी यादवोंमें भीमकुलकी वृद्धि करनेवाले महाबाहो ! तुम द्वारकामें जाकर यह सूचना दे दो कि मैं इन्द्रभवनसे पारिजात वृक्षको यहाँ लाया हूँ॥ ४७॥ आज मैं द्वारवतीपुरीमें पारिजात-वृक्षका प्रवेश कराऊँगा; अत: नगरमें सुन्दर ढंगसे सजावट की जाय प्रभो! श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर सात्यकि नगरमें गये और उनका संदेश सुनाकर साम्ब आदि कुमारों तथा नागरिकोंके साथ फिर वहीं लौट आये ॥ ४९ ॥ तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ प्रद्युम्नने पारिजातको अपने आगे गरुड़पर रखकर सबसे पहले रमणीय द्वारकापुरीमें प्रवेश किया॥ ५०॥ फिर शैब्य आदि घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा श्रीकृष्णने पारिजातका अनुसरण किया। उन्हींके श्रेष्ठ रथद्वारा सात्यकि और

English

Vaishampayana said:—Having said this, and set out on his car Krishna arrived at Bhishmaka's house in the evening²⁷⁰ (1). When he arrived at that meeting of the kings and saw the spacious arena full of camps he was possessed by _Rajasika_²⁷¹ inclination (2). Thereupon in order to terrify the kings and display his own prowess he thought of the highly powerful son of Vinatā who had attained _Siddhi_ beforehand (3). As soon as he was thought of Vinatā's son, assuming a form that could be seen easily, approached Keshava (4). With the strokes of his wings which could agitate even the wind, all the men, trembling and being haunch-backed, fell down on earth. And they began to exert like serpents deprived of the power of rising up. Beholding them all fallen Krishna, firm like a mountain, came to know that the king of birds had arrived. He then saw that Garuda, adorned with celestial garlands and unguents, was approaching him, shaking the earth with the flapping of his wings. The weapons, with their faces down wards, were fixed on his back like licking serpents with a view to be favoured with the touch of Vishnu's hand. Adorned with golden feathers like a mountain consisting of minerals that king of birds was dragging, with his feet, black serpents. Beholding his own carrier the intelligent Garuda arrived and stationed before him like a god, who brought ambrosia for him, who was the destroyer of serpents, the terrifier of the Daityas, whose emblem was on his flag-staff and who was his councillor Madhusudana was pleased and gave vent to the following words befitting the occasion. "O foremost of birds, O grinder of the enemies of the celestial army, O delighter of Vinatā's heart, O favourite of Keshava, thou art welcome (5-13). O foremost of birds, we shall go to the house of Kaishika and behold the Swayamvara. Do thou also accompany us (14). There hundreds of highly powerful kings have assembled with their elephants, horses and cars; we shall behold those high-souled ones (15)."

अध्याय ५९

श्लोक 7

मेघस्य पयसो दाता पुरुहूतः पुरंदरः संप्रहृष्टः स भगवान् प्रीणयत्य् अखिलं जगत्

meghasya payaso dātā puruhūtaḥ puraṃdaraḥ saṃprahṛṣṭaḥ sa bhagavān prīṇayaty akhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

वे अनेक प्रकारके वाहनोंद्वारा महात्मा श्रीकृष्णफके उस कर्मकी प्रशंसा करते हुए बड़े हर्षके साथ पुरीमें प्रविष्ट हुए॥ ५२ ॥ सात्यकिसे पारिजात-हरणका विस्तृत समाचार सुनकर यादव तथा नागरिक अप्रमेयस्वरूप श्रीकृष्णके उस कर्मसे बड़े विस्मयको प्राप्त हुए॥ ५३॥ राजन्! उस महान् अभ्युदयकारी दिव्य पुष्पवाले वृक्षको देखकर आनर्तनिवासी बड़े प्रसन्न हुए। वे बारम्बार देखनेपर भी तृत्त नहीं होते थे॥५४॥ उस वृक्षपर बहुत-से पक्षी मदमत्त होकर केलिकलामें आसक्त हो रहे थे। उस अद्भुत, अचिन्त्य एवं उत्तम वृक्षका दर्शन करनेवाले वृद्धोंकी वृद्धावस्था तत्काल दूर हो गयी लपन्तःकोकिलाञ्छ्वेताउछुत्वा55नर्तनिवासिन: । बभूवुईप्टमनसो ववन्दुश्ष॒ जनार्दनम्

English

Saying this to the highly powerful son of of Vinatā, the beautiful Krishna, of large arms, set out for the city of the high-sould Kaishika along with the mighty car-warriors the Yādavas (16). When Devaki's son the beautiful Krishna, the friend of Vinatā's son, reached the city of Vidarbha along with the mighty car-warrior Yādavas, all the powerful kings, holding all sorts of weapons, were filled with delight and began to make arrangements for his quarters (17–18).

अध्याय ५९

श्लोक 8

तेन संपादितं सस्यं वयम् अन्ये च मानवाः वर्तयामोपभुज्जानास् तर्पयामश् च देवताः

tena saṃpāditaṃ sasyaṃ vayam anye ca mānavāḥ vartayāmopabhujjānās tarpayāmaś ca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

स॒तहैव तमाजप्रे पारिजातसमुद्धवम् ततः प्रविश्य रम्यां तु द्वारकां यदुनन्दनः। वसुदेवं॑ महात्मानं ददृशे देवकीं तथा विसृज्य तान् वै भगवाननादिनिधनो5च्युतः । सम्पूज्य च यथान्यायं स्वमेव भवन गत: सा देवी पूजयामास प्रहष्टा वासवानुजम्। प्रतिजग्राह त॑ चापि पारिजातं महाद्वुमम् महांश्र॒वासुदेवस्थ तदद्भधुतमभून्महत्

English

Vaishampāyana said:—In the meantime the king Kaishika, well read in moral laws, rose up delightedly from among the kings, welcomed himself Krishna with water to wash his feet and rinse his mouth and _arghya_ and placed him in his own city (19-20). Like unto Shankara entering into the Kailāca hill Krishna, with his army, entered into the house that had been kept ready for him from before. Adored with various edibles, drinks, jewels, honors and love Vāsava's younger brother Krishna lived happily in king Kaishika's house (21–22).

अध्याय ५९

श्लोक 9

देवो वर्षति लोकेषु ततः सस्यं प्रवर्तते पृथिव्यां तर्पितायां च सामृतं लक्ष्यते जगत्

devo varṣati lokeṣu tataḥ sasyaṃ pravartate pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ ca sāmṛtaṃ lakṣyate jagat

हिन्दी अर्थ

कदाचिद् द्वारकां सर्वा प्रच्छादयति भारत। कदाचिद्धस्तधार्यस्तु भवत्यड्गुष्ठसंनिभ: ननन्द सत्या कौरव्य देवी प्राप्पय मनोरथम्। पुण्यकार्थ तु सम्भारान् सम्भर्तुमुपचक्रमे यानि द्र॒व्याणि कौरव्य जम्बूद्वीपे तु कानिचित्। योग्यानि तानि कृष्णेन सम्भूतानि महात्मना मुनिं तदा संस्मृतवानू स॒नारदं

English

²⁷⁰ The word in the text is _Lohitayati Bhaskare_, _i.e._, when the sun became red like heated iron.

अध्याय ५९

श्लोक 10

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः तेन संवर्धिता गावस् तृणैः पुष्टाः सपुंगवाः

kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ tena saṃvardhitā gāvas tṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṃgavāḥ

हिन्दी अर्थ

उस वनस्पतिकी गन्ध सूँघकर रोगी नीरोग हो गये और जिनकी आँखें पहले अंधी थीं, वे उस समय दिव्य दृष्टिसे सम्पन्न हो गये॥५६॥ पारिजात-वृक्षपर सफेद कोकिलोंको मधुर बोली बोलते सुनकर आनर्त देशके निवासी मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और भगवान् जनार्दनकी वन्दना करने लगे॥ ५७॥ उस वृक्षके समीप गये हुए मनुष्य नाना प्रकारके वाद्य और मीठे-मीठे गीत सुनते थे॥ ५८ ॥ मनुष्य अपने मनमें जिस-जिस मनोरम सुगन्धके लिये संकल्प करते थे, वही तत्काल पारिजात- वक्षसे उनकी प्राणेन्द्रियमें प्रकट हो जाती थी तदनन्तर यदुनन्दन श्रीकृष्णने रमणीय द्वारकापुरीमें प्रवेश करके महात्मा वसुदेव तथा माता देवकीका दर्शन किया॥ ६०॥ फिर क्रमश: कुकुरबंशके अधिपति उग्रसेन, भैया बलराम तथा यादवोंमें जो बड़े-बूढ़े माननीय देवोपम पुरुष थे, उन सबसे वे मिले॥६१॥ तत्पश्चात् उन सबका यथोचित पूजन करके उन्हें विदा करनेके पश्चात् आदि-अन्तसे रहित भगवान अच्युत अपने ही भवनमें चले गये ॥ ६२ ॥ गदके बड़े भाई उन मधुसूदनने तरुश्रेष्ठ

English

²⁷¹ His inclination was possessed by the quality of darkness _i.e._, He was actuated by a selfish motive but not for a sinful end.

अध्याय ५९

श्लोक 11

नासस्या नातृणा गावो न बुभुक्षार्दितो जनः दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nātṛṇā gāvo na bubhukṣārdito janaḥ dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

हिन्दी अर्थ

पारिजातको लेकर सत्यभामाके भवनमें प्रवेश किया देवी सत्यभामाने अत्यन्त प्रसन्न होकर इन्द्रके छोटे भाई श्रीकृष्णका पूजन किया और उस विशाल वृक्ष पारिजातको ले लिया॥ ६४॥ भारत ! वह वृक्ष वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी इच्छाके अनुसार कभी छोटा हो जाता था और कभी बहुत बड़ा। यह उसके विषयमें बड़ी ही अद्भुत बात थी॥ ६५॥ भरतनन्दन! कभी तो वह वृक्ष इतना अधिक बढ़ जाता कि सारी द्वारकाको आच्छादित कर लेता था और कभी हाथपर रख लेने योग्य अज्भठेके बराबर हो जाता था॥ ६६ ॥ कुरुनन्दन ! देवी सत्या उस मनोवाज्छित वृक्षको पाकर बहुत प्रसन्न हुईं। उन्होंने पुण्यकब्रतके

English

Vaishampayana said:—Beholding the eternal Krishna arrive there with Vināta's son the leading kings were stricken with great anxiety (1). O king, those kings of dreadful prowess, well-read in the science of Polity and expert in counsels, assembled at the golden assembly hall of king Bhismaka for holding consultations. As the gods sit in the celestial assembly hall so they sat there on seats variegated with coverings of diverse colors (1-3). As the king of gods addressed the celestials so the highly powerful Jarāsandha, of large arms and great energy, addressed them saying (4).

अध्याय ५९

श्लोक 12

दुदोह सवितुर् गा वै शक्रो दिव्याः पयस्वलाः ताः क्षरन्ति नवं क्षीरं मेध्यं मेघौघधारितम्

dudoha savitur gā vai śakro divyāḥ payasvalāḥ tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ medhyaṃ meghaughadhāritam

हिन्दी अर्थ

जम्बूद्वपमें जो कोई भी उपयुक्त द्रव्य थे, उन सबका महात्मा श्रीकृष्णने संग्रह कर लिया॥६८॥ उस समय इन्द्रके छोटे भाई जितेन्द्रिय जनार्दनने सत्यभामाके बताये और उनके द्वारा आचरणमें लाये गये पुण्यकद्रतमें दिये जानेवाले दानको ग्रहण करनेके लिये सर्वगुणसम्पन्न यथोपदिष्टस्थ पुरंदरानुजः ॥ ६९ नारद मुनिका स्मरण किया इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि पारिजातानयने पञ्ञसप्ततितमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वें प्ररिजातका आनयनविषयक पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

"O ye foremost of kings, the best of speakers, O highly intelligent Bhishmaka, do you all listen to what I say according to my own understanding (5). This Krishna, the well known son of Vasudeva, who has come to the city of Kundina with Garuda and other Yādavas, is endued with great energy and prowess. He has come here for the maiden and forsooth he will set forth mighty exertions for acquiring her (6-7). O foremost of kings, you should behave in this matter according to the rules of Polity. Do yo all work so considering your own strength and weakness (8). You know well the highly dreadful work which these two powerful sons of Vasudeva performed on the mount Gomanta without the help of Vinatā's son (9). I cannot say how Krishna will fight united with the mighty car-warriors of the Yadava, Bhoja and Andhaka races (10). When seated on Garuda Vishnu will set forth his exertions for acquiring the maiden, even Sakra, assisted by the celestials, or any other person, will not be able to stand in the battle-field (11). When the universe was submerged under one all-spreading ocean, the powerful Vishnu, the Prime cause of the world, assuming a boar form, released the earth gone down to the depth of the nether region and in his same boarish form killed Hiranyaksha the king of Daityas (12–13). The highly powerful, uuconquerable Daitya-king, Hiranyakashipu, who did not meet with his death in the three worlds, consisting of immortals, Daityas, Rishis, Gandharvas, Kinnaras, Yakshas Rakshasas and Nāgas, in the sky, on the earth, and in the nether region, in day or in night, from a dry or an wet article, was slain in the days of yore by Hari in his man-lion form (14–16). Binding the powerful Bali, the foremost of Asuras begotten by Kagyapa on Aditi, with a noose of promise Vishnu, in his form of a dwarf, sent him down to the nether region. When at the junction of the Tretā and Dwāpara ages, the king of seven insular continents, the highly powerful king Kārtavirya, endued with thousand arms, grew elated with the pride of kingdom by Dattātreya's favour the highly energetic Vishnu took his birth in disguise, from Jamadagni and Renukā, as Rāma, the foremost of warriors and killed him with his axe, hard as the thunder-bolt (17–20). Dasharatha's son Rāma, born in the race of Ikshāku in the days of yore, killed the heroic Rāvana, the conqueror of the three worlds (21). In the Tretā age in the war of which Tāraka was the root, the powerful Vishnu, seated on Garuda, assuming a form of eight arms, killed in the battle-field the Asuras, who were elated with the boons conferred on them. By his great Yoga power, Vishnu, having an universal form, killed, with his discus, effulgent like the sun, the demon Kālanemi who terrorized the gods (22–24). What more, innumerable Daityas have been despatched by him in time to the abode of Yama. By him as a boy in the forest, many highly powerful and forest-ranging demons, Dhenuka, Arishtha and Pralamva have been slain. Slaying in his cow-herd form Shakuni, Putanā, Keshi, Jamala, Arjuna, the elephant Kuvalayapida, Chānura, Mushitika and Kansa with his followers Devaki's son sported there. In disguise thus he performed many superhuman feats (25–28). I consider Devaki's son Keshava as the first cause of the celestials, the destroyer of the Asuras, as Nārāyana, the ancient Purusha, the Prime cause of the universe, as Truth, the creator of all creatures manifest and unmanifest, irrepressible unto all, the adored of all, the first, the middle, as devoid of destruction, eternal, self-born, unborn, stable, mobile and immobile, unconquerable, of three foot-steps, the lord of the three worlds, the destroyer of the enemies of the king of gods, and the eternal Vishnu. This my sure under standing, I have acquired from Mathurā (29–33). Can Garuda be the carrier of a man even if he be born in the high family of a mortal Lord Paramount (34)? Besides when Janarddana will display his prowess for the maiden what powerful man will be able to stand before Garuda (35)? Forsooth I tell you that Vishnu himself has come for this Swayamvara. Mighty is the calamity that will befall you on his arrival here (36). You should do whatever you think proper after this."

अध्याय ५९

श्लोक 13

वाय्वीरितं तु मेघेषु करोति निनदं महत् जवेनावर्जितं चैव गर्जतीति जना विदुः

vāyvīritaṃ tu megheṣu karoti ninadaṃ mahat javenāvarjitaṃ caiva garjatīti janā viduḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यभामाद्वारा पुण्यक-ब्रतमें श्रीकृष्णका नारदजीको दान, नारदजीका निष्क्रय लेकर श्रीकृष्णको छोड़ना और उनसे वर पाना, श्रीकृष्णका सगे-सम्बन्धियोंकों पारिजात दिखाकर पुनः उसे स्वर्गमें पहुँचाना अथ कृष्णस्य कौरव्य ध्यातमात्रस्तपोधन:। आजगाम मुनिश्रेष्टो नारदो बदतां वर: सम्पूजयित्वा विधिवद् वासुदेवो विशाम्पते। प्रतिग्रहार्थ विधिवच्छीमान् भक्त्या न्यमन्त्रयत्॥ ततः काले च सम्प्राप्ते स्नातं देवो महामुनिम्। सम्पूज्य माल्यैर्गन्थैश्न भोजयामास भारत

English

Vaishampāyana said:—After Jarāshandha, the king of Magadha, had said this, the greatly wise Sunitha replied saying:

अध्याय ५९

श्लोक 14

तस्य चैवोह्यमानस्य वातयुक्तैर् बलाहकैः वज्राशनिसमाः शब्दा भवन्त्य् अगमभेदिनः

tasya caivohyamānasya vātayuktair balāhakaiḥ vajrāśanisamāḥ śabdā bhavanty agamabhedinaḥ

हिन्दी अर्थ

सार्वकामिकमन्नाद्य॑ सर्वभूतकृदन्वय: । सत्यया प्रियया सार्द्ध प्रहष्टेनान्तरात्मना। पुष्पदामावसज्याथ कण्ठे कृष्णस्य भाविनी। बबन्ध कृष्णं सुभगा पारिजाते वनस्पतौ अद्िर्ददी नारदाय ततो5नुज्ञाप्प केशवम्। देवी धेनुसहस्त्रं च काञ्ननस्य च पर्वतम् प्रतिगृह्म तु तत् सर्व नारदो मुनिसत्तम:। ससम्प्रहष्टो भुक्त्वाथ भूय: केशवमब्रवीत् भो: केशव मदीयस्त्वमद्धिर्दत्तोडसि सत्यया। स त्वं मामनुगच्छस्व कुरु यदयद् ब्रवीम्यहम्

English

"What the mighty-armed king of Magadha has said, is true. In that great battle on the mount Gomanta Krishna performed many feats, difficult of accomplishment, before the kings (37–39). With the fire of their discus and ploughshare the huge army, of the kings, consisting of elephants, horses, cars, infantry and flags, was consumed (40). Remembering the dreadful plight of the soldiers of the king and fearing their future calamity the king of Magadha is saying this (41). Though Rāma and Keshava fought on foot in battle still the soldiers of the kings were terribly slaughtered and no body could prevent it (42). O foremost of kings, you all remember that the sky-rangers were overwhelmed by the wind raised by the flapping of the wings of Suparna when he came there (43). The oceans were agitated and the earth and the mountains were repeatedly shaken. We also were terrified thinking 'what is this calamity (44)?' When armed with his coat of mail, Keshava, seated on Garuda, will engage in fight what man, like ourselves, will be able to stand in the battle-field (45)? The prime kings laid down the practice of holding Swayamvara ever increasing delight, the mine of piety and fame unto the kings (46). Coming to this city of Kundina the kings will no time combat with that great hero (47). If this princess selects any one from amongst other kings what person will be able to stand the strength of Krishna's arms (48)? O kings, although a Swayamvara is a matter of festivity, still it will give birth to a calamity and for this Krishna and ourselves have met here (49). Therefore as the king of Magadha has said, the arrival of Krishna here, for the maiden, bespeaks of a calamity that is to befall the kings (50)".

अध्याय ५९

श्लोक 15

वज्राशनिसमाञ् शब्दान् गर्जन्तो गगने स्थिताः ।तज् जलं वज्रनिष्पेषैर् विमुञ्चति नभोगतम् बहुभिः कामगैर् मेघैः शक्रो भृत्यैर् इवेश्वरः

vajrāśanisamāñ śabdān garjanto gagane sthitāḥ | taj jalaṃ vajraniṣpeṣair vimuñcati nabhogatam bahubhiḥ kāmagair meghaiḥ śakro bhṛtyair iveśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

परिहासं बहुविधं कृत्वा मुनिवरस्तदा। तिष्ठटस्व गच्छामीत्युक्त्वा परिहासविचक्षण: वैशम्पायनजी कहते हैं--कुरुनन्दन ! श्रीकृष्णके चिन्तन करते ही तपस्याके धनी, वक्ताओंमें श्रेष्ठ मुनिवर नारदजी वहाँ आ पहुँचे॥१॥ प्रजानाथ! वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णने विधिपूर्वक नारदजीकी पूजा करके भक्तिभावसे प्रतिग्रह लेनेके लिये उन्हें सविधि निमन्त्रण दिया भारत! तदनन्तर भोजनका समय प्राप्त होनेपर स्नान किये हुए महामुनि नारदका गन्ध और माल्य आदिके द्वारा पूजन करके सर्वभूतस्रष्टा सर्वव्यापी भगवान् श्रीकृष्णने अपनी प्यारी पत्नी सत्याके साथ अत्यन्त प्रसन्न मनसे

English

Vaishampayana said:—After the highly powerful Sunitha had thus expressed himself, the heroic Dantavakra, the king of Karusha said (1).

अध्याय ५९

श्लोक 16

क्वचिद् दुर्दिनसंकाशैः क्वचिच् छन्नाभ्रसंस्थितैः क्वचिच् छीकरमुक्ताभं कुर्वद्भिर् गगनं घनैः

kvacid durdinasaṃkāśaiḥ kvacic channābhrasaṃsthitaiḥ kvacic chīkaramuktābhaṃ kurvadbhir gaganaṃ ghanaiḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें सबकी रुचिके अनुकूल भोजन कराया सौभाग्यशालिनी भामिनी सत्यभामाने श्रीकृष्णके कण्ठमें 'फूलकी माला डालकर उन्हें पारिजात-वृक्षमें बाँध दिया तत्पश्चात् श्रीकृष्णकी आज्ञा लेकर देवी सत्याने नारदजीको जलके द्वारा श्रीकृष्णका दान कर दिया। साथ ही एक सहस््र धेनु तथा सोनेका पर्वत भी दिया। वह पर्वत मणि एवं रत्रोंकी प्रभासे युक्त था। उसमें तिलका भी सम्मिश्रण किया गया था तथा अन्य प्रकारके धान्योंसे भी वह सम्पन्न था। उस काझन पर्वतके साथ सोने और चाँदीका भी संयोग था॥६-७॥ मुनिश्रेष्ठ नारद वह सारा दान ग्रहण करके बड़े प्रसन्न हुए और भोजन करके पुनः श्रीकृष्णससे बोले-- ॥ ८॥ 'हे केशव! अब आप मेरे हो गये; क्योंकि सत्याने जलके साथ आपका दान कर दिया है; अतः आप मेरे पीछे-पीछे आइये और मैं जो आज्ञा दूँ, उसका पालन कीजिये'॥ ९॥ तब जनार्दन भगवान्

English

Dantavakra said:—"O ye kings, what the king of Magadha and Sunitha have said for our well-being appears to me as proper (2). I cannot blame these nectarine words out of malice, pride or of my own desire for victory (3). Who, else save them, can give vent, in the midst of kings, to such words grave like an ocean and sanctioned by the science of Polity? (4). Listen to what I say which you should keep in memory. O kings, what wonder is there that Vāsudeva has come here? (5). He has come here for this maiden as we have all done. What virtue or blemish lies there? (6). We all unitedly laid siege to Gomanta. Why do you then find fault with the battle? (7). O kings, on account of Kansa's foolishness those two heroes first lived in Vrindāvana (8). Thereupon in order to slay them both Kansa invited Rāma and Keshava and set an infuriated elephant against them. Slaying that elephant those two heroes entered the arena (9). Thereafter by virtue of their own prowess, they slew Kansa, the king of Mathurā, seated in the sporting arena, like one dead, with his followers (10). What offence did they commit thereby, that we all, elderly in age, came to Mathura at (another's) instigation (11). O kings, terrified at our huge and overwhelming army, Rāma and Keshava, leaving their own city and soldiers, fled away to Gomanta (12). We still pursued them there; and though expert in the art of fighting we were defeated in the battle-field by those two boys (13). Though they did not fight with us, with cars, elephants, horses and infantry, still, as the Kshatriyas should do, we laid seige to the hill and set fire to it (14). O ye leading Kshatryas, if they had given up their life quietly in that conflagration considering it a forest fire we would have considered them humbled. We blame Janārddana because he fought against us (15). As the matters have now stood it appears that wherever we shall go we will pick up a quarrel. Let us, therefore, O king, contract friendship with Krishna (16). Besides, Krishna has not come to this city of Kundina for picking up a quarrel. He has come for the maiden. Why should he fight with another (17)? Krishna is not an ordinary human being. He is the foremost of men in this land of mortals, the foremost of gods in the land of celestials. He is the Deity and the Creator of the worlds. In God there is no malice, pride or crookedness (18–19). They are not stupified, they do not grow lean and are not visited by any calamity. They always remove the calamities of those who bow unto them. In order to show his true form, Vishnu, the king of gods has come here with Garuda. You should also know that Krishna never goes with his army to slay his enemies. That he has come here accompanied by the leading Bhojas, Vrishnis, Andhakas and Yadavas indicates his desire of contracting friendship with you (20–22). Therefore, O kings, let us go and offer the high-souled Keshava hospitality with _arghya_ and water to rinse his mouth (23). What more, if we make peace with Keshava we shall be able to live freed from anxiety and fear" (24).

अध्याय ५९

श्लोक 17

क्वचिद्भिन्नाञ्जनाकारैः क्वचिच्छीकरवर्षिभिः ।मण्डयत्य् एव देवेन्द्रो विश्वम् एव नभो घनैः ।एवम् एतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः पर्जन्यः सर्वलोकानां भवाय भुवि वर्षति

kvacidbhinnāñjanākāraiḥ kvacicchīkaravarṣibhiḥ | maṇḍayaty eva devendro viśvam eva nabho ghanaiḥ | evam etat payo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ parjanyaḥ sarvalokānāṃ bhavāya bhuvi varṣati

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--' यही मुख्य पक्ष है।' ऐसा कहकर वे जाते हुए नारदजीके पीछे-पीछे चले ॥ १० ॥ तब परिहासमें कुशल मुनिवर नारदजीने नाना प्रकारका परिहास करके कहा--' अच्छा, अब आप रहिये। मैं जाता हूँ।' ऐसा कहकर उनके कण्ठसे फूलकी माला हटाकर उन्होंने श्रीकृष्ससे कहा--' मुझे निष्क्रयके लिये बछड़ेसहित कपिला गौका दान कीजिये कृष्णाजिन तिलै: पूर्ण प्रयच्छ च सकाझ्जनम्। एषो5त्रनिष्क्रयः कृष्ण विहितो वृषकेतुना तथेत्युक्त्वा हृषीकेशस्तथा चक्रे जनाधिप। स उवाच मुनिश्रेष्ठ हसित्वा मधुसूदन:

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 18

यस्मात् प्रावृड् इयं कृष्ण शक्रस्य भुवि भाविनी ।तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः

yasmāt prāvṛḍ iyaṃ kṛṣṇa śakrasya bhuvi bhāvinī | tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ mahaiḥ sureśam arcanti vayam anye ca mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

बरं वरय धर्मज्ञ यस्ते नारद काड्क्षितः। तत्ते दातास्मि धर्मज्ञ परा प्रीतिहिं मे त्वयि त्वत्प्रसादात्तु सालोक्य॑ ब्रजेयं ते महामते एवमस्त्विति तं देवो विष्णु: प्रोवाच भारत। तुतोष चर ततो धीमान् नारदो मुनिसत्तमः निमन्त्रितानि कौरव्य सत्यया हरिकान्तया शच्या यो वासुदेवस्य पुरा दत्तो नराधिप

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 19

गोपवृद्धस्य वचनं श्रुत्वा शक्रपरिग्रहे प्रभावज्ञो ऽपि शक्रस्य वाक्यं दामोदरो ऽब्रवीत्

gopavṛddhasya vacanaṃ śrutvā śakraparigrahe prabhāvajño 'pi śakrasya vākyaṃ dāmodaro 'bravīt

हिन्दी अर्थ

आज्ञया वासुदेवस्यथ नारदेन महात्मना निमन्त्रिता गणा: सर्वे केशवेन महात्मना। विभूतिं पारिजातस्य ददूशु: कुरुनन्दन पाण्डवांश्वानयामास सहैव पृथया हरिः। द्रौपद्या च महातेजास्तथेव च सुभद्रया संवत्सरे ततो याते केशिहामरसत्तम:। पारिजातं पुनः स्वर्गमानयत् सर्वभावन:

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 20

वयं वनचरा गोप गोपा गोधनजीविनः गावो ऽस्मद्दैवतं विद्धि गिरयश् च वनानि च

vayaṃ vanacarā gopa gopā godhanajīvinaḥ gāvo 'smaddaivataṃ viddhi girayaś ca vanāni ca

हिन्दी अर्थ

' श्रीकृष्ण! तिलके साथ काला मृगचर्म और सुवर्ण भी दीजिये। भगवान् शटड्डूरने यहाँ यही निष्क्रय नियत किया है'॥ १३ ॥ जनेश्वर! तब 'तथास्तु' कहकर हृषीकेश मधुसूदनने वैसा ही किया। फिर हँसकर वे मुनिश्रेष्ठ नारदसे बोले--॥ १४॥ ' धर्मज्ञ नारद! तुम्हें जो अभीष्ट हो, वह वर मुझसे माँगो। मैं तुम्हें वह अवश्य दूँगा; क्योंकि तुम्हारे ऊपर मेरा बहुत प्रेम है' नारदजीने कहा--सनातन विष्णो! महामते! आप मुझपर सदा ही प्रसन्न रहें और आपकी कृपासे मुझे आपहीका सालोक्य प्राप्त हो॥ १६॥ सत्पुरुषोंके आश्रयभूत नारायण! मैं आपकी कृपासे अयोनिज होऊँ और जन्मान्तरोंमें भी पुनः ब्राह्मण ही होऊँ भारत! तब भगवान् विष्णुने उनसे कहा--'एवमस्तु (ऐसा ही हो)।' यह वरदान पाकर बुड्धिमान् मुनिश्रेष्ठ नारद बहुत संतुष्ट हुए॥ १८ ॥ कुरुकुलनन्दन ! श्रीकृष्णप्रिया सत्याने अतुल तेजस्वी श्रीहरिकी सोलह हजार स्त्रियोंको

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 21

कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम् अस्माकं गौः परा वृत्तिर् एतत् त्रैविध्यम् उच्यते विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं परम्

karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām asmākaṃ gauḥ parā vṛttir etat traividhyam ucyate vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ param

हिन्दी अर्थ

अपने भवनमें निमन्त्रित किया॥ १९॥ नरेश्वर! पहले शचीने भगवान् वासुदेवको जो भेंटसामग्री दी थी, श्रीकृष्णवल्लभा सत्यभामाने उसमेंसे एक-एक वस्तुको लेकर उन सबको दिया॥२०॥ पारिजात वृक्ष वहाँ रहकर अपने गुणोंको प्रसिद्ध करने लगा। तत्पश्चात् श्रीकृष्फकी आज्ञासे महात्मा नारदने उनके समस्त सुहृदोंको निमन्त्रित किया। कुरुनन्दन! महात्मा केशवद्दारा निमन्त्रित हुए उन सब लोगोंने अपनी आँखोंसे पारिजात वृक्षका वैभव देखा॥ २१-२२॥ महातेजस्वी श्रीहरिने कुन्ती, द्रौपदी और सुभद्राके साथ पाण्डवोंको भी द्वारकामें बुलवाया॥२३॥ कुरुनन्दन! श्रुतश्रवा और उसके पुत्र शिशुपालको, भीष्मक और उसके पुत्र रुक्मीको तथा अन्यान्य मित्रों, सम्बन्धियों एवं बन्धु- बान्धवोंको श्रीकृष्णने वहाँ बुलवाया था॥ २४॥ नरेश्वर ! महातेजस्वी जनार्दन कुन्तीपुत्र अर्जुनके साथ रनवाससहित वहाँ क्रीड़ाविनोदपूर्वक बड़े आनन्दसे रहे। वे उच्चकोटिकी

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 22

सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिणी ।यो ऽन्यस्य फलम् अश्नानः करोत्य् अन्यस्य सत्क्रियाम् द्वाव् अनर्थौ स लभते प्रेत्य चेह च मानवः

saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakāriṇī | yo 'nyasya phalam aśnānaḥ karoty anyasya satkriyām dvāv anarthau sa labhate pretya ceha ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

समृद्धिसे सम्पन्न होकर द्वारकामें निवास करते थे एक वर्ष बीत जानेपर सबको उत्पन्न करनेवाले अमरशिरोमणि केशिहन्ता श्रीकृष्णने पारिजात-वृक्षको पुनः स्वर्गलोकमें भगवान् श्रीकृष्णने वहाँ इन्द्रसहित जाकर पिता कश्यप तथा अपनी माता अदितिका दर्शन किया तथेत्येवाब्रवीत् कृष्णस्ततो मातरमात्मवानू आमन्त्रयित्वा पितरौ देवराजानमब्रवीत्। वासुदेवो महातेजा: कालप्राप्तमिदं बच:

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 23

कृष्यन्ताः प्रथिताः सीमाः सीमान्तं श्रूयते वनम् वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं गतिर् ध्रुवा

kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ śrūyate vanam vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ gatir dhruvā

हिन्दी अर्थ

महादेवेन देवेश संदिष्टी5स्मि महात्मना। अन्तर्भूंमितले5वध्यानसुरान् प्रति मानद एकोऊत्र मानुषो देवो देवपुत्रस्तथा परः अवध्या: किल ते देवैब्रह्मणो वरदर्पिता: । अस्माभि: किल हन्तव्या मानुषत्वमुपागतैः तथेति कृष्णं स हरिः प्रीतरूपस्तथाब्रवीत्। सस्वजाते ततो देवावन्योन्यं जनमेजय

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 24

श्रूयन्ते गिरयश् चापि वने ऽस्मिन् कामरूपिणः प्रविश्य तास् तास् तनवो रमन्ते स्वेषु सानुषु

śrūyante girayaś cāpi vane 'smin kāmarūpiṇaḥ praviśya tās tās tanavo ramante sveṣu sānuṣu

हिन्दी अर्थ

उस समय अपने चरणोंमें पड़े हुए मधुसूदनसे माता अदितिने कहा--' अमरश्रेष्ठ ! तुम दोनोंमें सदा ही अच्छा भ्रातृभाव बना रहे। जनार्दन! तुम मेरे इसी मनोरथको पूर्ण करो”। तब मनस्वी श्रीकृष्णने माता अदितिसे कहा--'बहुत अच्छा, ऐसा ही करूँगा।' तत्पश्चात् पिता-मातासे विदा ले महातेजस्वी वासुदेवने देवराज इन्द्रसे यह समयोचित बात कही--॥ २८-- ३० ॥ 'दूसरोंको मान देनेवाले देवेन्द्र ! महात्मा महादेवजीने भूमिके भीतर निवास करनेवाले अवध्य असुरोंका वध करनेके लिये मुझे आदेश दिया है॥३१॥ “अतः मैं आजसे लेकर दस रातके भीतर भूमिके भीतर बैठे हुए उन बड़े-बड़े असुरोंका वध कर डालूँगा। वहाँ दानवोंके वधकी इच्छासे महात्मा प्रवर तथा वीर जयन्तको भी मेरे साथ रहना चाहिए॥ ३२॥ ' इनमेंसे एक (प्रवर) तो मनुष्य देव है और दूसरा (जयन्त) देवपुत्र! ब्रह्माजीके वरसे मदमत्त हुए वे हैत्य देवताओंके लिये अवध्य हैं; परंतु मनुष्यभावको प्राप्त हुए हमलोग उन्हें अवश्य मार डालेंगे'॥ ३२--३४॥ जनमेजय ! तब इन्द्रने प्रसन्न होकर श्रीकृष्ससे कहा--' ऐसा ही होगा।' फिर वे दोनों देवता एक-दूसरेसे गले मिले

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 25

भूत्वा केसरिणः सिंहा व्याघ्राश् च नखिनां वराः वनानि स्वानि रक्षन्ति त्रासयन्तो द्रुमच्छिदः

bhūtvā kesariṇaḥ siṃhā vyāghrāś ca nakhināṃ varāḥ vanāni svāni rakṣanti trāsayanto drumacchidaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि पारिजातहरणे स्वर्गे पारिजातस्थापने षट्सप्ततितमो 5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें प्ारिजातहरणके प्रसड़में पारिजातके पुनः स्वर्गलोकमें स्थापनाविषयक छिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ पुण्यक-विधिके वर्णनका उपक्रम पुण्यकानां ममोत्पत्ति कथयस्व द्विजोत्तम। द्वैपायनप्रसादेन सर्व हि विदितं तब

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 26

यदा चैषां विकुर्वन्ति ते वनालयजीविनः घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तान् पौरुषादेन कर्मणा

yadā caiṣāṃ vikurvanti te vanālayajīvinaḥ ghnanti tān eva durvṛttān pauruṣādena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

श्रुणु येन विधानेन लोके धर्मभूृतां वर स्वर्गान्नीते पारिजाते कृष्णेनाक्लिप्टकर्मणा। जनमेजयने पूछा--द्विजश्रेष्ठ ! पुण्यकोंकी उत्पत्ति किस प्रकार हुई, यह मुझे बताइये; क्योंकि ट्वैपायन व्यासकी कृपासे आपको सब कुछ विदित है वैजश्म्पायनजी कहते हैं-- धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ नरेन्द्र पूर्वकालमें भगवती उमाने पुण्यकत्रतकी विधिका प्रतिपादन किया है। उसके अनुसार लोकमें जिस विधानसे ब्रत किया जाता है, उसे बताता हूँ, सुनो॥ २॥ जब अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीकृष्ण स्वर्गसे पारिजात वृक्षको द्वारकामें ले गये, उस समय बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठ

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 27

मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीतायज्ञाश् च कर्षकाः गिरियज्ञा वयं गोपा इज्यो ऽस्माभिर् गिरिर् वने

mantrayajñaparā viprāḥ sītāyajñāś ca karṣakāḥ giriyajñā vayaṃ gopā ijyo 'smābhir girir vane

हिन्दी अर्थ

ययौ द्वारवतीं धीमान् नारदो मुनिसत्तम:ः ॥ ३ नारदजी भी वहाँ पधारे देवासुरे नृपश्रेष्ठ संग्रामे समुपस्थिते। निष्पाप नृपश्रेष्ठ। जब महादेवजीकी आज्ञासे घट्पुरस्थ वधे घोरे महादेवाज्ञयानघ॥ ४ देवासुरसंग्रामका अवसर उपस्थित था और षट्पुरवासी

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 28

तन् मह्यं रोचते गोपा गिरियज्ञं वयं वने कुर्मः कृत्वा सुखं स्थानं पादपे वाथ वा गिरौ

tan mahyaṃ rocate gopā giriyajñaṃ vayaṃ vane kurmaḥ kṛtvā sukhaṃ sthānaṃ pādape vātha vā girau

हिन्दी अर्थ

कृष्णेन सहितं विप्रंं नारदं धर्मवित्तमम्। आसीनं परिपप्रच्छ रुक्मिणी भेष्मिकी नूप तत्र जाम्बवती देवी सत्यभामा च भामिनी गान्धारराजपुत्री चर योगयुक्ता नराधिप देव्यश्व नृप कृष्णस्य बह्योउन्या वे समागता: । कुलशीलगुणोपेता धर्मशीलाः पतिब्रता: मुने धर्मभूतां श्रेष्ठ धर्मज्ञानभूतां बर। उत्पत्ति पुण्यकानां त्वं वक्तुमहस्यशेषतः विधिं च फलयोगं च दानकालं तथेव च। कौतूहलं नस्तत्सिद्धिं वदस्व बदतां वर

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 29

तत्र हत्वा पशून् मेध्यान् वितत्यायतने कृते सर्वघोषस्य संदोहः क्रियतां किं विचार्यते

tatra hatvā paśūn medhyān vitatyāyatane kṛte sarvaghoṣasya saṃdohaḥ kriyatāṃ kiṃ vicāryate

हिन्दी अर्थ

श्रुणु वैदर्भि धर्मन्े सपल्लीभि: सहानघे। पुण्यकानां विधि: प्रोक्तो यथा देवि पुरोमया चचारोमा ब्रतं देवी पुण्यकानां शुचित्रता। ब्रतावसाने5थ तया सख्यो देवि निमन्त्रिता: अदित्याद्या: सुताः सर्वा दक्षस्याक्लिप्टकर्मण: । पौलोमी च शची देवी ख्याता लोके पतिक्रता एताभिहिं महादेवी पूर्वमाराधिता सती

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 30

तं शरत्कुसुमापीडाः परिवार्य प्रदक्षिणम् गावो गिरिवरं सर्वास् ततो यान्तु वनं पुनः

taṃ śaratkusumāpīḍāḥ parivārya pradakṣiṇam gāvo girivaraṃ sarvās tato yāntu vanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा वैतरणी चैव गण्डकी या च भारत सत्यश्वान्या जगद् देव्यो धारयन्ति हि ता: शुभा: शुभाश्च गिरिनन्दिन्यो वह्निकन्याश्च सुत्रता: । स्वाहा वह्निप्रिया देवी सावित्री च यशस्विनी ऋषद्द्धि: कुबेरकान्ता च जलेशमहिषी तथा। भार्या पितृपतेश्चेव वसुपत््यस्तथा च या; दानवोंका घोर वध होनेवाला था, उसी समयकी बात है॥ ४॥ नरेश्वर! धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ विप्रवर नारदजी श्रीकृष्णके साथ बैठे थे। उस समय भीष्मककुमारी रुक्मिणीने उनसे पूछा॥ ५॥ नरेश्वर! वहाँ रुक्मिणीके साथ जाम्बवती

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 31

प्राप्ता किलेयं हि गवां स्वादुवीर्यतृणा गुणैः शरत्प्रमुदिता रम्या गतमेघजलाशया

prāptā kileyaṃ hi gavāṃ svāduvīryatṛṇā guṇaiḥ śaratpramuditā ramyā gatameghajalāśayā

हिन्दी अर्थ

देवी, भामिनी सत्यभामा, गान्धारराजकुमारी योगयुक्ता सुशीला, गुणवती, धर्मशीला एवं पतिव्रता पत्नियाँ भी आयी हुई थीं रुक्मिणीने कहा-- धर्मात्माओं और ज्ञानियोंमें श्रेष्ठ मुने! आप मुझे पुण्यकोंकी उत्पत्तिका वृत्तान्त पूर्णरूपसे बतानेकी कृपा करें॥ ८॥ वक्ताओंमें श्रेष्ठ देवर्ष! उस पुण्यकब्रतकी विधि, फलयोग और दानकाल क्‍या है? उसकी सिद्धि कैसे होती है? यह सब बताइये। हमें उसके विषयमें सुननेके लिये बड़ी उत्कण्ठा है

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 32

प्रियकैः पुष्पितैर् गौरं श्यामं बाणवनैः क्वचित् कठोरतृणम् आभाति निर्मयूररुतं वनम्

priyakaiḥ puṣpitair gauraṃ śyāmaṃ bāṇavanaiḥ kvacit kaṭhoratṛṇam ābhāti nirmayūrarutaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--धर्मको जाननेवाली निष्पाप विदर्भनन्दिनी ! देवि! पूर्वकालमें उमादेवीने पुण्यकोंकी जैसी विधि बतायी थी, उसे तुम अपनी सौतोंके साथ सुनो॥ १० ॥ देवि! पवित्र ब्रत धारण करनेवाली उमादेवीने जब पुण्यकोंका ब्रत किया था, उस समय ब्रतके अन्तमें उन्होंने अपनी सखियोंको निमन्त्रित किया॥ ११ ॥ प्रजानाथ ! कुरुनन्दन! अनायास ही सृष्टिसम्बन्धी महान् कर्म करनेवाले प्रजापति दक्षकी अदिति आदि समस्त पुत्रियाँ, लोकविख्यात पतिब्रता पुलोमकुमारी शची देवी, सोमकी रेबती, शतभिषा और मघा--ये सब-की-सब निमन्त्रित होकर वहाँ आयी थीं। इन सबने पूर्वकालमें सती महादेवी उमाकी अराधना की थीं॥ १२-१४॥ भारत! गड़ा, सरस्वती, वेणी, गोदावरी, वैतरणी और गण्डकी-- ये तथा और भी बहुत-सी रमणीय सरिताएँ वहाँ आयी थीं। लोपामुद्रा और अन्य शुभलक्षणा सती देवियाँ, जो अपने धर्मसे इस जगत्को धारण करती हैं, वहाँ

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 33

विमला विजला व्योम्नि विबलाका विविद्युतः विवर्तन्ते जलधरा विमदा इव कुञ्जराः

vimalā vijalā vyomni vibalākā vividyutaḥ vivartante jaladharā vimadā iva kuñjarāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रतका पालन करनेवाली अग्निकन्याएँ, अग्निदेवकी प्यारी पत्नी स्वाहा देवी, यशस्विनी सावित्री देवी, कुबेरकान्ता ऋद्धि, जलके स्वामी वरुणकी रानी, यमराजकी भार्या तथा वसुओंकी पत्नियाँ भी वहाँ उपस्थित हीः श्रीर्शृृतिस्तथा कीर्तिराशा मेधा च सुब्रता: । प्रीतिर्मतिश्च ख्यातिश्न सन्नीतिश्च॒ तपोधना: देव्य: सत्यस्तथेवान्या: सर्वभूतहिते रता:। तासां ब्रतावसाने च पूजां चक्रेडम्बिका तदा। प्रतिगृह्म तु तां पूजां दत्तां देव्या तपोधना: । उपविष्टा: कथाश्रित्रा: कुर्वन्त्यो भर्तृदेवता:

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 34

पटुना मेघवातेन वार्षिकेणावकम्पिताः पर्णोत्करघनाः सर्वे प्रसादं यान्ति पादपाः

paṭunā meghavātena vārṣikeṇāvakampitāḥ parṇotkaraghanāḥ sarve prasādaṃ yānti pādapāḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यकार्थ कथास्तासामासन् देवी शशंस या: । विधिं च पुण्यकस्याथ सतीनां भर्तृदेवते पर्यपृच्छदुमां देवीं पुण्यकानां विधिं वरा उमा तासां प्रियार्थ तु पुण्यकान्यब्रवीत् तदा। समक्ष मम वैदर्भि सर्वभूतहिते रता पुण्यकानां विधि कृत्स्नं यथावदनृपूर्वशः । यथा चैव मया दृष्टस्तत एव विधि: शुभे ही, श्री, धृति, कीर्ति, आशा, मेधा, प्रीति, मति, ख्याति और संनीति--ये सब उत्तम ब्रतका पालन करनेवाली तपोधना नारियाँ भी वहाँ एकत्र हुई थीं

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 35

विना च मेघनादेन निर्मयूररुतं वनम् ।नद्यो बहुविधाकारा जलं स्वच्छं वहन्ति च ।सितवर्णाम्बुदोष्णीषं हंसचामरवीजितम् पूर्णचन्द्रामलच्छत्रं साभिषेकम् इवाम्बरम्

vinā ca meghanādena nirmayūrarutaṃ vanam | nadyo bahuvidhākārā jalaṃ svacchaṃ vahanti ca | sitavarṇāmbudoṣṇīṣaṃ haṃsacāmaravījitam pūrṇacandrāmalacchatraṃ sābhiṣekam ivāmbaram

हिन्दी अर्थ

इनके सिवा और भी समस्त भूतोंके हितमें तत्पर रहनेवाली सती देवियाँ उपस्थित थीं। अम्बिकाने ब्रतके अन्तमें उन सबका पूजन किया॥ २० ॥ सुमध्यमे तिल और रब्रोंद्वारा निर्मित हुए सम्पूर्ण धान्योंसे युक्त पर्वतका दान करके उमाने अनेक रंगोंके अच्छे-अच्छे व्त्रों और श्रेष्ठ आभूषणोंसे उनकी पूजा की॥२१॥ उमा देवीद्वारा दी गयी उस पूजाको ग्रहण करके वे तपोधना एवं पतिब्रता देवियाँ वहाँ बैठकर आपसमें विचित्र कथावार्ता करने लगीं॥२२॥ पतिदेवते! उन सब देवियोंकी चर्चाका विषय था पुण्यकब्रत--वे उसके सतियोंको पुण्यकब्रत और उसकी विधिका उपदेश दिया था॥२३॥ वहाँ जुटी हुई उन सभी साध्वी देवियोंके मतसे श्रेष्ठ पतिब्रता सोमनन्दिनी अरुन्धतीने उमा देवीसे पुण्यकोंकी विधि पूछी॥ २४॥ विदर्भ-

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 36

हंसैर् विहसितानीव सुमुत्कुष्टानि सारसैः सर्वाणि तनुतां यान्ति जलानि जलदक्षये

haṃsair vihasitānīva sumutkuṣṭāni sārasaiḥ sarvāṇi tanutāṃ yānti jalāni jaladakṣaye

हिन्दी अर्थ

राजकुमारी ! समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाली उमा देवीने उन सतियोंका प्रिय करनेके लिये मेरे सामने ही उस समय उन्हें पुण्यकोंका उपदेश दिया शुभे! उमा देवीने उस दिन मुझे ही उस रत्नमय पर्वतका दान दिया था। वह दान लेकर मैंने ब्राह्मणोंके अधीन कर दिया था॥२६॥ शुभे! कल्याणी! उमा देवीने साध्वी अरुन्धतीको सम्बोधित करके जो भाषण दिया था, उसे मैं बता रहा हूँ। तुम इन सभी रानियोंके साथ उसे सुनो॥२७॥ शुभे! पुण्यकोंकी सम्पूर्ण विधिका जैसा मैंने वर्णन सुना है और जिस रूपमें उसे देखा है, उसी रूपमें मैं क्रमशः इसका यथावत् वर्णन करता हूँ, तुम सुनो इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वण पुण्यकविधिकथने सप्तसप्ततितमो5ध्याय:

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 37

चक्रवाकस्तनतटाः पुलिनश्रोणिमण्डलाः हंसलक्षणहासिन्यः पतिं यान्ति समुद्रगाः

cakravākastanataṭāḥ pulinaśroṇimaṇḍalāḥ haṃsalakṣaṇahāsinyaḥ patiṃ yānti samudragāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें पुण्यकविधिका कथनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ उमाद्वारा सती स्त्रीके महत्त्वका वर्णन करते हुए पुण्यक-ब्रतकी विधिका उपदेश महादेवप्रसादेन मया दृष्टस्त्वरुन्धति

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 38

कुमुदोत्फुल्लम् उदकं ताराभिश् चत्रम् अम्बरम् समम् अभ्युत्स्मयन्तीव शर्वरीष्व् इतरेतरम्

kumudotphullam udakaṃ tārābhiś catram ambaram samam abhyutsmayantīva śarvarīṣv itaretaram

हिन्दी अर्थ

पुण्यकानि च सर्वाणि चीर्णवत्यस्म्यनिन्दिते । अनुज्ञया भगवतो भर्तु: शर्वस्य धीमतः सतीत्व॑ धर्मचरणं यस्या नित्यमखण्डितम्। पुण्यकानां विधिस्तस्या: पुराणै: परिकीर्तित: निष्फलान्यसतीनां हि पुण्यकानि तथा शुभे साध्व्यो जगद् धारयन्ति सुशीला: पतिदेवता:।

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 39

मत्तक्रौञ्चावघुष्टेषु कलमापक्वपाण्डुषु निर्विष्टरमणीयेषु वनेषु रमते मनः

mattakrauñcāvaghuṣṭeṣu kalamāpakvapāṇḍuṣu nirviṣṭaramaṇīyeṣu vaneṣu ramate manaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्या धर्मनित्याश्व सतीपन्थानमाथिता: न त्यक्तव्यः स्त्रिया भर्ता धर्म एब सनातन: अकार्यकारिणं बापि पतितं वापि निर्गुणम् । स्त्री पतिं तारयत्येव तथा5 5त्मानं शुभानने उम्रा बोलीं--पवित्र मुसकानवाली देवि! मैं अपने पतिदेवकी कृपासे सर्वज्ञा हूँ तो भी पूर्वकालमें पतिदेवने मुझे इसका उपदेश दिया था। तभी मुझे इस शुभ पुण्यकविधिका साक्षात्कार हुआ॥ १॥ अरुन्धति!

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 40

पुष्करिण्यस् तडागानि वाप्यश् च विकचोत्पलाः केदाराः सरितश् चैव सरांसि च श्रियाज्वलन्

puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaś ca vikacotpalāḥ kedārāḥ saritaś caiva sarāṃsi ca śriyājvalan

हिन्दी अर्थ

तुम्हें अपनी बुद्धिसे इस बातकों निश्चित रूपसे समझ लेना चाहिए कि पुण्यक-ब्रतकी विधि सनातन है। मुझे महादेवजीकी कृपासे उसका दर्शन (ज्ञान) हुआ है॥ २॥ अनिन्दिते! मैंने अपने पति बुद्धिमान् भगवान् शिवकी आज्ञासे समस्त पुण्यकोंका आचरण किया है जिस नारीको सतीत्व और धर्माचरणका अखण्डितरूपसे निर्वाह सदा अभीष्ट होता है, उसीके लिये पुरातन महर्षियोंने पुण्यकोंकी विधिका प्रतिपादन किया है शुभे ! अरुन्धति! असती नारियोंके द्वारा भलीभाँति किये जानेपर भी दान और उपवासके पुण्य तथा पुण्यक निष्फल हो जाते हैं॥५॥ जो स्त्रियाँ अपने पतिको ठगती हैं, उन्हें धोखा देती हैं, जिनकी योनि जारसड्रसे दूषित हो गयी है, वे उस योनिदोषके कारण पुण्यका फल नहीं भोगने पातीं; नरकमें ही गिरती हैं

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 41

पङ्कजानि च पद्मानि तथान्यानि सितानि च श्रिया ज्वलत्पङ्कजानि ताम्राणि च सितानि च ।उत्पलानि च नीलानि भेजिरे वारिजां श्रियम्

paṅkajāni ca padmāni tathānyāni sitāni ca śriyā jvalatpaṅkajāni tāmrāṇi ca sitāni ca | utpalāni ca nīlāni bhejire vārijāṃ śriyam

हिन्दी अर्थ

जिनके आचार-विचार शुद्ध हैं, जो पतिको ही आराध्यदेव मानती हैं, उनमें अनन्य भावसे अनुरक्त होती हैं, सदा धर्मके अनुष्ठानमें लगी रहती हैं और सतियोंके पथपर ही चलती हैं, वे साध्वी स्त्रियाँ ही इस जगत्को धारण करती हैं॥७॥ जिनकी वाणी परनिन्दा और असत्य आदि दोषसे दूषित नहीं है, जो बाहर-भीतरसे शुद्ध रहनेवाली हैं, जो धैर्यशालिनी तथा शुभ ब्रतका पालन करनेवाली हैं, जो सदा अच्छी ही बातें बोला करती हैं, वे साध्वी स्त्रियाँ इस जगत्को धारण करती हैं अपना पति रोगी हो, पतित हो अथवा दीन हो, नारीको किसी तरह भी उसका त्याग नहीं करना चाहिए। यह सनातन धर्म है॥९॥ शुभानने! पतिक्रता स्त्री अपना तथा न करनेयोग्य काम करनेवाले पतित और गुणहीन

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 42

मदं जहुः सितापाङ्गा मन्दं ववृधिरे ऽनिलाः अभवद् व्यभ्रमाकाशम् अभूच् च निभृतो र्णवः

madaṃ jahuḥ sitāpāṅgā mandaṃ vavṛdhire 'nilāḥ abhavad vyabhramākāśam abhūc ca nibhṛto rṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

पतिका भी उद्धार कर ही देती है भर्तुश्छन्देन कर्तव्यं ब्रतकं सर्वदा स्त्रिया। उपवासो5पि वा सत्ये काइक्षन्त्या सुकृतां गतिम् भर्ता देव: सदा स्त्रीणां सद्धिर्दृष्टस्तपोधने। यस्या हि तुष्यते भर्ता सा सती धर्मचारिणी कौतूहलहतानां तु स्त्रीणां लोको न शोभन:। भर्तर्येब मनो यासां सद्धावेन व्यवस्थितम् कर्मणा मनसा वाचा पतिं नातिचरन्ति या: । तासां पुण्यफलंसौम्ये पुण्यकै: समुदाहतम्

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 43

ऋतुपर्यायशिथिलैर् वृत्तनृत्तसमुज्झितैः मयूराङ्गरुहैर् भूमिर् बहुनेत्रेव लक्ष्यते

ṛtuparyāyaśithilair vṛttanṛttasamujjhitaiḥ mayūrāṅgaruhair bhūmir bahunetreva lakṣyate

हिन्दी अर्थ

पुण्यकानां विधिं कृत्म्न॑ं स्‍्वलॉकप्रतिशोभने। निबोध सह सर्वाभिर्दृष्टो यस्तपसा मया उपवासार्थमभथ वा ब्रतकार्थ धृतत्रते त्रैलोक्यसर्वतीर्थंचु.. स्नानमेतदुदाहतम् जिस स्त्रीकी योनि दूषित है, उसकी शुद्धिके लिये कोई प्रायश्चित्त ही नहीं है। वह तो अपने पाफके द्वारा मारी ही गयी। जो केवल वाणीके दोषसे दूषित है, उसकी शुद्धिके लिये सत्पुरुषोंने वेदमें प्रायश्चित्त बताया

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 44

स्वपङ्कमलिनैस् तीरैः काशपुष्पलताकुलैः हंससारसविन्यासैर् यमुना याति संयता

svapaṅkamalinais tīraiḥ kāśapuṣpalatākulaiḥ haṃsasārasavinyāsair yamunā yāti saṃyatā

हिन्दी अर्थ

है॥ ११॥ सत्यपरायणा अरुन्धति! जो पुण्यात्माओंको प्राप्त होनेवाली गतिकी अभिलाषा रखती हो, उस स्त्रीको अपने पतिकी आज्ञाके अधीन होकर ही सदा ब्रतका पालन अथवा उपवास करना चाहिए॥ १२॥ योनि दूषित करनेसे नारी पशु-पक्षी आदिकी सहस्तों योनियोंमें जन्म लेकर कष्ट भोगती है। वह स्त्री सहस्नों कल्पोंमें भी सदृति नहीं पाती॥ १३॥ यदि असती होकर रहनेवाली नारी मरनेके बाद कभी मनुष्य-योनिमें जन्म लेती है तो चाण्डाल-योनिमें ही उसकी उत्पत्ति होती है और वह खोटी बुद्धिवाली स्त्री कुत्तोंका मांस खानेवाली चाण्डाली होती है॥ १४॥ तपोधने ! स्त्रियोंके लिये सदा पति ही जिस स्त्रीपर उसका पति संतुष्ट रहता है, वह सती एवं धर्मचारिणी है॥ १५॥ जो कौतूहलवश परपुरुषोंका सद्भ करके मारी गयी हैं, उन स्त्रियोंको कभी उत्तम लोककी प्राप्ति नहीं होती । जिनका मन सद्धावपूर्वक केवल पतिमें ही लगा रहता है, उन्हींको सती समझना चाहिए

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 45

कलमापक्वसस्येषु केदारेषु वनेषु च सस्यादा जलजादाश् च मत्ता विरुरुवुः खगाः

kalamāpakvasasyeṣu kedāreṣu vaneṣu ca sasyādā jalajādāś ca mattā viruruvuḥ khagāḥ

हिन्दी अर्थ

और क्रियाद्वारा पतिका उल्लड्घन नहीं करती हैं, उन्हींको पुण्यक-दब्रतोंद्रारा पुण्यफलकी प्राप्ति बतायी गयी है स्वर्गलोककी शोभा बढ़ानेवाली देवि! मैंने तपस्याद्वारा जिसका साक्षात्कार किया है, पुण्यकोंकी वह सम्पूर्ण विधि बतायी जाती है। तुम इन सारी स्त्रियोंक साथ उसे ध्यान देकर सुनो॥ १८॥ ब्रत धारण करनेवाली देवि! साध्वी स्त्रीको चाहिए कि वह प्रातःकाल उठकर स्नान करनेके पश्चात् पतिको यह सूचित करे कि आज मुझे उपवास अथवा ब्रत करना है॥१९॥ वह सास-ससुर तथा साधु-महात्माके चरणोंमें सदा प्रणाम करे; फिर कुश और अक्षतसे युक्त ताम्रपात्र लेकर गायके दाहिने सींगको नहलाकर उस जलको ग्रहण कर ले। इसके बाद सती स्त्री स्नान करके एकाग्र चित्त हुए पतिके मस्तकपर उस जलको छिड़के। तदनन्तर अपने मस्तकपर

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 46

सिषिचुर् यानि जलदा जलेन जलदागमे तानि शष्पाण्य् अबालानि कठिनत्वं गतानि वै

siṣicur yāni jaladā jalena jaladāgame tāni śaṣpāṇy abālāni kaṭhinatvaṃ gatāni vai

हिन्दी अर्थ

भी उस जलके छींटे डाले। यह त्रिलोकीके सम्पूर्ण तीर्थोंमें ज्लान बताया गया है॥ २०--२२॥ उपवासेषु कर्तव्यमेतद्द्धि ब्रतकेषु च। स्रानमेतद्ध्धि सामान्य स्त्रीणां पुंसां च भामिनि अन्तर्वासो5परं चैव उपवासे ब्रते तथा पादुकार्थ तृणैः कार्य सर्वदा ब्रतके सति। उपवासे5पि चर विधिरेष एव प्रवर्तित: ब्रतके चोपवासे च नित्यमेव विवर्जयेत्

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 47

त्यक्त्वा मेघमयं वासः शरद्गुणविदीपितः एष वीतमले व्योम्नि हृष्टो वसति चन्द्रमाः

tyaktvā meghamayaṃ vāsaḥ śaradguṇavidīpitaḥ eṣa vītamale vyomni hṛṣṭo vasati candramāḥ

हिन्दी अर्थ

दन्तकाषप्ठं शिरःस्नानमुद्र्ततमथापि वा। विवर्जितं मृदा सर्व शौचार्थ तु विधीयते नग्नस्नानं च सततं ब्रते चाप्युपवासके भामिनि! उपवास और ब्रतके अवसरोंपर यह स्नान अवश्य करना चाहिए। यह स्त्रियों और पुरुषोंके लिये सामान्य स्नान है॥ २३॥ अरुन्धति! मैंने महा- देवजीके तेज और अपनी तपस्यासे देखा है कि इस ब्रतमें नारोके लिये ऐसी शय्या होनी चाहिए, जो

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 48

क्षीरिण्यो द्विगुणं गावः प्रमत्ता द्विगुणं वृषाः वनानां द्विगुणा लक्ष्मीः सस्यैर् गुणवती मही

kṣīriṇyo dviguṇaṃ gāvaḥ pramattā dviguṇaṃ vṛṣāḥ vanānāṃ dviguṇā lakṣmīḥ sasyair guṇavatī mahī

हिन्दी अर्थ

चाहिए॥ २४॥ उसके लिये अपने पैरोंको स्वयं ही धोनेका विधान है। साध्वी अरुन्धति! यदि आँसू गिराया गया, रोष और कलह किया गया तो वह स्त्रियोंको तत्काल ही उपवास और ब्रतके पुण्यसे भ्रष्ट कर देता है॥ २५॥ चन्द्रकुमारे! उपवास तथा ब्रतमें सदा श्वेत वस्त्र धारण करना ही उत्तम माना गया है। साड़ीके भीतर एक-दूसरा वस्त्र (पेटीकोट आदि) भी डाल लेना चाहिए॥ २६॥ साध्वी अरुन्धति! ब्रतके अवसरपर उपयोगमें लानेके लिये सदा बेंत आदि तृणोंकी ही पादुका बनवा लेनी चाहिए (चमड़ेकी पादुका नहीं धारण करनी चाहिए) उपवासमें भी यही विधि चलायी गयी है॥ २७॥ सती नारीको चाहिए कि वह ब्रत तथा उपवासके अवसरपर अञ्जन, गोरोचन, भाँति-भाँतिके गन्‍्ध और फूलोंका सदा ही परित्याग करे॥ २८॥ इस ब्रतमें नारीके लिये काठका दातौन करना, सिरके ऊपरसे नहाना अथवा अछ्ोंमें उबटन लगवाना वर्जित है। सब प्रकारकी शुद्धिके लिये मृत्तिकाके ही उपयोगका विधान है॥ २९॥ बेल, हरे या आँवला तथा श्रीफलसे जिसमें मिट्टी न मिली हुई हो, संयुक्त जलके द्वारा सदा ही अपने सिरको धोना

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 49

ज्योतींषि घनमुक्तानि पद्मवन्ति जलानि च मनांसि च मनुष्याणां प्रसादम् उपयान्ति वै

jyotīṃṣi ghanamuktāni padmavanti jalāni ca manāṃsi ca manuṣyāṇāṃ prasādam upayānti vai

हिन्दी अर्थ

चाहिए॥ ३० ॥ सौम्ये इस ब्रतमें सिरका अभ्यज्ढ अर्थात् उबटन या बेसनका चूर्ण लगाकर नहाना नहीं अच्छा माना गया है। पैरों अथवा समूचे शरीरमें भी तेल न मले। यही मर्यादा मानी गयी है॥ ३१॥ प्रत्येक त्रत और उपवासमें बैल, ऊँट और गदहोंसे जुते हुए वाहनका उपयोग वर्जित है। उसमें कभी नग्न स्नान नहीं करना चाहिए सोमनन्दिनि! नदी और झरनेका जल उत्तम माना गया है। कमलोंसे मण्डित, सुन्दर एवं विस्तृत पोखरे या ६६४ श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 50

असृजत् सविता व्योम्नि निर्मुक्तजलदे भृशम् शरत्प्रज्वलितं तेजस् तीक्ष्णरश्मिर् विशोषयन्

asṛjat savitā vyomni nirmuktajalade bhṛśam śaratprajvalitaṃ tejas tīkṣṇaraśmir viśoṣayan

हिन्दी अर्थ

गत्वा स्नान प्रशस्तं तु सहैव खलु सर्वथा। बावड़ी आदिमें जाकर स्नान करना सदा ही सब प्रकारसे अलाभे त्ववरुद्धा स्त्री घटस्नानं समाचरेत् ॥ ३४ । प्रशस्त है। जिसके लिये बाहर जानेपर रोक है, वह परदेके भीतर रहनेवाली नववधू नारी तड़ाग आदियमें स्नानका सुयोग न मिलनेपर घड़ोंके जलसे स्नान करें। वह नये नवैश्व कुम्मे ; विधिरेष घड़ोंके जलसे स्नान करे-यही प्राचीन विधि है। (ब्रतके नवेश्व॒ कु कार्य ्गातट्य ष पुरातन:। सिवा अन्य अवसरोंपर) सिस्के ऊपरसे स्नान करना स्नान च कार्य शिरसा तप:ः:फलमवाप्रुयात्॥ ३५ चाहिए। इससे तपस्याका फल प्राप्त होता है ॥३३--३५॥ इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वण पारिजातहरणे पुण्यकविधौ अष्ट्सप्ततितमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीयहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें पारिजावहरणके ग्रसड़में पुण्यकविधिविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 51

नीराजयित्वा सैन्यानि निर्यान्ति विजिगीषवः अन्योन्यराष्ट्राभिमुखाः पार्थिवाः पृथिवीक्षितः

nīrājayitvā sainyāni niryānti vijigīṣavaḥ anyonyarāṣṭrābhimukhāḥ pārthivāḥ pṛthivīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

“-+ननन- एकोनाशीतितमोअध्यायः पुण्यक-ब्रतसम्बन्धी नियम एवं दानका वर्णन तथा पुत्र आदिके निमित्त किये जानेवाले दूसरे व्रत एवं दानका प्रतिपादन .ः कहती हैं--देवि! पतित्रता स्त्री इस सम्पूर्ण विधिके साथ एक वर्ष या छ: मास अथवा एक मासतक सदा इन्द्रिय-संयमपूर्वक ब्रतका आचरण करे॥ १॥ इसमें ग्यारह साध्वी स्त्रियोंको बुलाना चाहिए। मैंने स्वयं ही समाधभिके द्वारा ब्रतोंके इस शुभ विधानका साक्षात्कार किया है॥ २॥ मूल ब्रतका अनुष्ठान करनेवाली प्रधान स्त्री अपने यहाँ आमन्त्रित की गयी उन समस्त ग्यारह सतियोंका दान करे और देश-कालके अनुसार उनका

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 52

बन्धुजीवाभिताम्रासु बद्धपङ्कवतीषु च मनस् तिष्ठति कान्तासु चित्रासु वनराजिषु

bandhujīvābhitāmrāsu baddhapaṅkavatīṣu ca manas tiṣṭhati kāntāsu citrāsu vanarājiṣu

हिन्दी अर्थ

निष्क्रय दे दे॑ ॥३॥ तदनन्तर मासके अन्तमें शुक्ल- पक्षकी नवमी तिथिको देवाराधना करके ब्रतको समाप्त करना चाहिए॥ ४॥ ब्रतके उद्देश्यस्से उसकी सिद्धिके लिये आदि और अन्तमें निश्चितरूपसे एक दिन और रातका उपवास करना चाहिए॥ ५॥ तदनन्तर अपने पतिकी हजामत बनवावे और अपना भी नखमात्र कटा उत्सादनं च स्नान॑ च तस्मिननहनि संस्मृतम्॥ ६ ले। उसी दिन ब्रतान्त स्नान तथा ब्रतके उद्यापन या उत्सर्गका विधान है॥ ६॥ शुभे ! पुण्यक-त्रतमें भी विवाहके ततो विवाहवत् स्नान विहितं पुण्यके शुभे। समान ही विधिपूर्वक स्नान करनेकी आज्ञा है। उसमें मण्डनं चैव विहितं माल्यधारणमेव च॥ ७ श्रुड्रर और माला धारण करनेका विधान है इन पंक्तियोंको देखकर यह अनुमान होता है कि पहले जिन ग्यारह सती स्त्रियोंका उनके पतियोंकी अनुमतिसे आवाहन किया जाता है, उनका ब्रतचारिणी स्त्री पुन: उनके पतियोंको ही दान कर देती है। देश-कालके अनुरूप निष्क्रय देकर पहले उन्हें अपनी बनाती है और फिर उनको उनके पतियोंको ही संकल्पपूर्वक सौंपकर दानजनित पुण्यकी भागिनी होती है।

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 53

वनेषु च विराजन्ते पादपा वनशोभिनः असनाह् सप्तपर्णाश् च कोविदाराश् च पुष्पिताः

vaneṣu ca virājante pādapā vanaśobhinaḥ asanāh saptaparṇāś ca kovidārāś ca puṣpitāḥ

हिन्दी अर्थ

विधिनैतेन कृत्स्नेन स्त्री सदा भर्तृदेवता। चरेत् संवत्सरं दान्ता षण्मासान् मासमेव च स्त्रियो ह्वावाहयेत् साध्वीरिकादश समाधिना। स्वयं चैव विधिद्दृष्टो ब्रतकानां मया शुभ: तासां तु निष्क्रयो देयः कालदेशानुरूपतः आराधयित्वा कर्तव्यं व्रतकस्यापवर्जनम्

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 54

इषुसाह्वा निकुम्भाश् च प्रियकाः स्वर्णकास् तथा इक्षुसस्या निकुप्याश् च प्रियङ्गुश् च विशेषतः ।सृमराः पिचुकाश् चैव केतक्यश् च समन्ततः

iṣusāhvā nikumbhāś ca priyakāḥ svarṇakās tathā ikṣusasyā nikupyāś ca priyaṅguś ca viśeṣataḥ | sṛmarāḥ picukāś caiva ketakyaś ca samantataḥ

हिन्दी अर्थ

क्षुकर्म ततो भर्तुरात्मनश्वेव कारयेतू। एकोनाशीतितमो5 ध्याय: घड़ोंके जलसे नहलायी जाती हुई व्रतपरायणा साध्वी भर्तुः पादौ नमस्कृत्य मनसा वाथ वा गिरा ॥ ८ स्त्री अपने पतिके दोनों चरणोंको मन अथवा वार्णीद्वारा आपो देव्य ऋषीणां हि विश्वधात्र्यो

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 55

व्रजेपु च विशेषेण गर्गरोद्गारहासिषु शरत्प्रकाशयोषेव गोष्ठेष्व् अटति रूपिणी

vrajepu ca viśeṣeṇa gargarodgārahāsiṣu śaratprakāśayoṣeva goṣṭheṣv aṭati rūpiṇī

हिन्दी अर्थ

दिव्या मदन्त्यो या: शड्डूरा धर्मधात्रय:। हिरण्यवर्णाः पावकाः शिवतमेन रसेन श्रेयसो मां जुषन्तु गुणिनी युक्तधर्मा मा कर्मणा मनसा वापि वाचा भर्तुर्भवेयं रुषती स्यां वशड्भरा

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 56

नूनं त्रिदशलोकस्थं मेघकालसुखोषितम् पतत्रिकेतनं देवं बोधयन्ति दिवौकसः

nūnaṃ tridaśalokasthaṃ meghakālasukhoṣitam patatriketanaṃ devaṃ bodhayanti divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीतिश्न॒ नौ स्याच्चक्रवाकानुरूपा मनोविरागो न भवेत् साधुवत् स्यात् लोकान् साध्वीनामुत्तमानां ब्रजेयं भूमिर्वायुर्जलमाकाशमग्रि- अहंकारश्च॒ मम साक्ष्ये नियुक्ताः स्मरेयुमें निश्चयं च॒ ब्रतं च

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 57

शरद्य् एवं सुसस्यायां प्राप्तायां प्रावृषः क्षये नीलचन्द्रार्कवर्णैश् च रचितं बहुभिर् द्विजैः ।फलैः प्रवालैश् च घनम् इन्द्रचापघनोपमम् ।भवनाकारविटपं लतापरम् अमण्डितम् ।विशालमूलावनतं पवनाभोगमण्डितम् ।अर्चयाम गिरिं देवं गाश् चैव सविशेषतः

śarady evaṃ susasyāyāṃ prāptāyāṃ prāvṛṣaḥ kṣaye nīlacandrārkavarṇaiś ca racitaṃ bahubhir dvijaiḥ | phalaiḥ pravālaiś ca ghanam indracāpaghanopamam | bhavanākāraviṭapaṃ latāparam amaṇḍitam | viśālamūlāvanataṃ pavanābhogamaṇḍitam | arcayāma giriṃ devaṃ gāś caiva saviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

यैरारब्धो देहिनां भौतिकोडयं नमस्कार करके निम्नाड्ित मन्त्रका उच्चारण करे-- “जलकी अधिष्ठात्री देवी ऋषियोंकी जननी, सम्पूर्ण विश्वकी माता, आकाशसे प्रकट होनेवाली, हर्ष प्रदान करनेवाली, कल्याणकारिणी, धर्मके पोषणमें तत्पर, सुवर्णके समान वर्णवाली, निर्मल तथा सबको पावन बनानेवाली है। वह अपने परम कल्याणमय रसके द्वारा मुझे श्रेयका भागी बनाये '॥ ९ ॥ सर्वाड्गभशोभने देवि! यह जलसम्बन्धी मन्त्र सर्वत्र उपयोगमें लाया जाता है। अन्‍्यत्र स्त्रियोंके स्‍्नानके लिये पुराणविहित मन्त्र उपलब्ध होते हैं। उन्हें मुझसे

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 58

सावतंसैर् विषाणैश् च बर्हापीडैश् च दंशितैः घण्टाभिश् च प्रलम्बाभिः पुष्पैः शारदिकैस् तथा

sāvataṃsair viṣāṇaiś ca barhāpīḍaiś ca daṃśitaiḥ ghaṇṭābhiś ca pralambābhiḥ puṣpaiḥ śāradikais tathā

हिन्दी अर्थ

सुनो॥ १०॥ मैं पतिके लिये कल्याणकारिणी होऊँ। धन आदिसे कभी क्षीण न होऊँ। सदगुणवती होऊँ। सदा पतिके साथ धर्ममें संलग्न रहूँ। मैं अपने स्वामीके साथ दासीके समान रहकर उनकी छोटी-से-छोटी भी सेवा- टहल स्वयं ही करूँ। सदा पतिके अधीन रहूँ और मन, वाणी तथा क्रियाद्वारा भी कभी उनसे रुष्ट न होऊँ सपत्रियोंमें मेरा स्थान सदा सबसे ऊपर हो। मैं पुत्रवती, सम्पन्न रहे अर्थात् मैं मुक्तहस्त होकर दान कर सकूँ। मैं सम्पूर्ण हृदयसे सदा दूसरोंके गुणोंका ही बखान करूँ प्रसन्नमुख रहकर मेरी प्रतीक्षा करनेवाले हों, उनका सदा मुझमें अनुराग बना रहे । उनकी मति और गति मेरी ही ओर रहे। हम दोनोंमें चकवा और चकवीके समान प्रेम बना रहे। हमारे मनमें कभी एक-दूसरेके प्रति विरक्ति

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 59

शिवाय गावः पूज्यन्तां गिरियज्ञः प्रवर्तताम् पूज्यन्तां त्रिदशैः शक्रो गिरिर् अस्माभिर् इज्यताम्

śivāya gāvaḥ pūjyantāṃ giriyajñaḥ pravartatām pūjyantāṃ tridaśaiḥ śakro girir asmābhir ijyatām

हिन्दी अर्थ

न हो और हमारा व्यवहार सदा श्रेष्ठ पुरुषोंके समान हो ॥१३॥ जो शुभलक्षणा देवियाँ पतिभक्तिके प्रभावसे शक्तिशालिनी होकर पिता और पति दोनोंके कुलोंको पावन बनाती हैं तथा जो अपने धर्मसे इस सम्पूर्ण विश्वको धारण करती हैं, उन्हीं उत्तम पतिग्रता देवियोंके लोकोंमें मैं जाऊँ॥ १४॥ पृथ्वी, वायु, जल, आकाश, इन सबको मैंने अपना साक्षी बनाया है। ये मेरे इस निश्चय और ब्रतको स्मरण रखें॥ १५॥ जिन सत्त्व आदि गुणोंने भूतों और उनके कर्मबीजोंसे युक्त हो देहधारियोंके इस भौतिक शरीरका निर्माण किया है, वे और उनके अभिमानी देवता जो सबमें स्थित हैं, मेरे इस त्रत और निश्चयमें सदा साक्षी बने रहें

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 60

कारिष्यामि गोयज्ञं बलाद् अपि न संशयः यदास्ति मयि वः प्रीतिर् यदि वा सुहृदो वयम्

kāriṣyāmi goyajñaṃ balād api na saṃśayaḥ yadāsti mayi vaḥ prītir yadi vā suhṛdo vayam

हिन्दी अर्थ

ब्रतचर्यात् प्रभति वै पुराणे समुदाहृतम् स्नात्वाथ वाससी दद्याद् भर्तुः कर्त्य स्वयं शुभे। अधात्मकर्तितं न स्थाच्छुभे विध्नेन केनचित् वासो5न्यदेव दद्याच्च एवेतं मुख्य नव॑ं शुच्ि। स्वकर्तितं च सूत्र तु वाससा तेन मिश्रयेत् ततो द्विजं शुच्ि दान्तं ज्ञानविज्ञानकोविदम् । भोजयेच्च यथाशकत्या सह भर्त्रां सुमध्यमे अलंकारः शक्तितश्न रलपर्वत एव च। सर्वथान्यसमुन्मिश्रस्तिलैश्व सविशेषतः

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

अध्याय ५९

श्लोक 61

गावो हि पूज्याः सततं सर्वेषां नात्र संशयः स्यात् तु साम्ना भवेत् प्रीतिर् भवतां वैभवाय च तत एतन् मम वचः क्रियताम् अविचारितम्

gāvo hi pūjyāḥ satataṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ syāt tu sāmnā bhavet prītir bhavatāṃ vaibhavāya ca tata etan mama vacaḥ kriyatām avicāritam

हिन्दी अर्थ

चित्रप्रतिकृतिं चेव काष्ठस्य प्रतिमां तथा कालदेशानुरूपं च देयं विभवतः सति। अल्पं वा बहुलं वापि भर्तुएछन्देन सर्वदा गौस्त्ववश्यं प्रदातव्या कपिला कांस्यमेव च चन्द्रमा, सूर्य, पुण्यके साक्षी यम, सम्पूर्ण दसों दिशाएँ और मेरा यह आत्मा-ये सबमें स्थित रहनेवाले

English

Hearing the words of the intelligent Dantavakra, Sālwa, the foremost of speakers, said to the kings (25).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 59
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.