Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
70
अध्याय 70 / 119

Adhyaya 70

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७०

श्लोक 1

ततः प्रभाते विमले पक्षिव्याहारसंकुले नैशाकरे रश्मिजाले क्षणदाक्षयसंहृते

tataḥ prabhāte vimale pakṣivyāhārasaṃkule naiśākare raśmijāle kṣaṇadākṣayasaṃhṛte

हिन्दी अर्थ

गये॥ ३९॥ रुक्मिणीका आनन्द बढ़ानेवाले महातेजस्वी प्रद्ुम्नने अत्यन्त अमर्षमें भरकर झुकी हुई गाँठवाले पच्चीस बाणोंसे दुर्धरको, तिरसठ बाणोंसे केतुमालीको, तानप्राप्ताज्छरान् बाणैश्लिच्छेद मकरध्वज: । ततोद्ध॑चन्द्रमादाय दुर्द्धरस्य स सारथिम् एकेन योक्त्रं छत्रं च ध्वजमेकेन बन्धुरम् षष्टद्या च युगचक्राक्षं चिच्छेद मकरध्वज: । अथापरं शरं गृह्य कड्डूपत्र॑ सुतेजितम् स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतप्रभः

English

Thereupon Vasava and Vasudeva together with their wives repaired to the prosperous abode of Aditi, the mother of celestials. Arriving there, those two great gods saw the Asuras, seated all around worshipping the great Aditi engaged in Tapas (54-55). Placing Janārddana before him, Aditi's son and Sachi's lord Purandara approached his mother, saluted her, gave her over the pair of ear-rings and narrated the glorious deeds of Keshava. Hearing them, Aditi was pleased and took up her two sons on her lap. And welcoming them with auspicious blessings, she honoured them. Thereafter Puloma's daughter and Satyabhama with great delight saluted the feet of the goddess Aditi with veneration; welcoming them duly with affection, the illustrious mother of the gods said to Keshava:—"My son, as this king of gods is worshipful to all the worlds, so you are unslayable by all creatures. This most excellent of all your wives, this beautiful and pleasant looking Satyabhāma celebrated in all the worlds, will be ever youthful and lucky. And from her person she will emit charming and celestial fragrance. O Krishna, as long as you will be in your human form, this your wife will not be visited by decrepitude."

अध्याय ७०

श्लोक 2

नभस्य् अरुणसंतीर्णे पर्यस्ते ज्योतिमण्डले प्रत्यूषपवनासारैः क्लेदिते धरणीतले

nabhasy aruṇasaṃtīrṇe paryaste jyotimaṇḍale pratyūṣapavanāsāraiḥ kledite dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

केतुमाली शरब्रातैरभिदुद्राव कृष्णजम्। प्रद्युम्नरमथ संक्रुद्धों भ्रुकुटीभीषणानन: संक्रुद्ध: कृष्णसूनुस्तु शरवर्षैरवाकिरत् चअक्रमादाय चिक्षेप प्रद्युज्नवधकाडुझ्षया। तं तु प्राप्त सहस्त्रारं कृष्णचक्रसमद्युतिम् तेनेव तस्य चिच्छेद केतुमाले: शिरस्तदा

English

Thus honored by the mother of gods, the highly powerful Krishna was honored by Vāsava with various jewels. Thereupon obtaining the permission of the king of gods, riding Vinata's son with Satyabhamā and worshipped by the entire host of the celestials, he began to range in the celestial gardens. While crossing the garden of Vasava the mighty-armed Keshava saw the most excellent, sacred and celestial huge tree Pārijata always emitting holy fragrance and daily blossoming, approaching which every one regains the recollection of his pristine birth. Although gods were kept there in charge of the tree, Krishna of unlimited powers, forcibly up-rooted it and placed it on Garuda's head. Thereupon viewing the Apsaras, Upendra and Satyabhāma proceeded towards Dwarka by the ethereal way. The celestial damsels from behind saw Satyabhāma (56-69). Hearing of this deed of Krishna the mighty-armed king of gods did not express his disapproval but rather said "Krishna is never successful" (70). Thus adored by the celestials and hymned by the seven saints, the mighty-armed Krishna the slayer of his enemies, set out for Dwarka from the celestial region (71). Wending the long distance like a short one, he espied the city of the Yadavas. Having performed that great feat Vāsava's younger brother the Lord Krishna, riding Garuda, returned to Dwāraka (72-73).

अध्याय ७०

श्लोक 3

क्षीणाकारासु तारासु सुप्तनिष्प्रतिभासु च नैशम् अन्तर्दधे रूपम् उदगच्छद् दिवाकरः शीतांशुः शान्तकिरणो निष्प्रभः समपद्यत

kṣīṇākārāsu tārāsu suptaniṣpratibhāsu ca naiśam antardadhe rūpam udagacchad divākaraḥ śītāṃśuḥ śāntakiraṇo niṣprabhaḥ samapadyata

हिन्दी अर्थ

सत्तर बाणोंसे शत्रुहन्ताको और बयासी बाणोंसे प्रमर्दनको घायल कर दिया॥४०-४१॥ तदनन्तर वे कुपित हुए उनमेंसे एक-एकने प्रद्यम्मको साठ-साठ बाण मारे उन बाणोंको अपने पास आनेसे पहले ही प्रद्युम्नने तीखे सायकोंसे काट डाला। तत्पश्चात् एक अर्धचन्द्राकार बाण लेकर समस्त राजाओं और उनके सैनिकोंके देखते-देखते दुर्धरके सारथिको मार डाला। फिर उत्तम गाँठवाले, कड्डपत्रयुक्त चार तीखे नाराचोंद्वारा दुर्धरके रथसम्बन्धी चार घोड़ोंको कालके गालमें भेज दिया। इसके बाद एक बाणसे रथको जोड़नेवाली रस्सी, छत्र और ध्वज तथा एक बाणसे बन्धुरके टुकड़े-टुकड़े कर डाले। फिर साठ बाणोंसे प्रद्युम्मनने रथके जुए, धुरे और पहियोंको भी काट डाला। तदनन्तर प्रद्युम्नने कड्डपक्षीके पर लगे हुए और अत्यन्त तेज किये हुए एक बाणको लेकर दूसरेके आश्रयपर जीनेवाले दुर्धरके

English

Janamejaya said:—O foremost of Munis, I am not able to attain to the consummation of my satisfaction listening again and again to the sacred theme of Lord Krishna's influence on Mathura (1). Thou art conversant with the six divisions of Krishna's history while Mādhava lived in Dwarka after marrying his wives. Do thou describe it to me now (2).

अध्याय ७०

श्लोक 4

एको नाशयते रूपम् एको वर्धयते वपुः ।गोभिः समवकीर्णासु व्रजनिर्याणभूमिषु मन्थावर्तनपूर्णेषु गर्गरेषु नदत्सु च

eko nāśayate rūpam eko vardhayate vapuḥ | gobhiḥ samavakīrṇāsu vrajaniryāṇabhūmiṣu manthāvartanapūrṇeṣu gargareṣu nadatsu ca

हिन्दी अर्थ

हृदयपर छोड़ा। तब वह दुर्धर निष्प्राण हो शोभा और सत्त्वसे रहित हो गया। उसकी कान्ति फीकी पड़ गयी। वह रथकी बैठकमेंसे नीचे गिर पड़ा। उस समय वह, जिसका पुण्य क्षीण हो गया हो ऐसे ग्रहके समान दीखने लगा। दुर्धर शूर दानव था, उसके मारे जानेपर दानवेश्वर केतुमाली भी कृष्णकुमार प्रद्युम्मपर बाणोंके समूहोंको छोड़ता हुआ चढ़ आया। तदनन्तर क्रोधमें भरा हुआ केतुमाली भ्रुकुटी चढ़ाकर मुखको भीषण बना प्रद्युम्मपर सहसा दौड़ पड़ा और उनसे कहने लगा “खड़ा रह! खड़ा रह!!! यह सुनकर श्रीकृष्णकुमार प्रद्युम्नको बड़ा क्रोध हुआ, उन्होंने बाणोंकी वर्षा करके केतुमालीको ढक दिया, ठीक उसी तरह जैसे वर्षा-ऋतुमें बादल जलकी धाराओंसे पर्वतको आच्छादित कर देता है। धनुर्धर प्रद्युम्नके द्वारा घायल हुए दानवमन्त्री केतुमालीने प्रदयम्नका वध करनेकी इच्छासे चक्र लेकर उनके ऊपर चलाया। श्रीकृष्णके चक्रके समान तेजस्वी उस सहस्नार

English

Vaishampāyana said:—O Janamejaya, O descendant of Bharata, all the deeds which the powerful Krishna performed after taking his wives are all becoming to him. Listen, I shall relate them (3). O king, after his marriage, the highly energetic and powerful Vasudeva once went to the mount Raivataka with Rukshmini (4). Madhusudana went there personally because there was to take place a great festival on the day of the termination of Rukshmini's vow and that he would gratify the Brāhmanas (5). O king, according to Narada's command, Vāsudeva's sons and brothers had already been sent there (6). The sixteen thousand wives of the intelligent Madhava with splendour befitting their rank, had gone there. (7). There the lord of subdued senses, conferred on the twice-borns all their desired-for objects, as well as on the beggars, on those who always practise religious rites and on all those who sought his well-being (8). Arriving there, O descendant of Kuru with Youna,²⁷⁷ Shrouna²⁷⁸ and Moukh,²⁷⁹ friends, pure, always performing great religious rites and born in great families, the Lord, ever fond of his votaries and the refuge of the pious, satisfied the Brāhmanas with sacrifice and his kinsmen according to their rank (9-10). At the termination of the fasting, the Lord highly honored his beloved spouse Rukshmini, the daughter of Bhishmaka.

अध्याय ७०

श्लोक 5

दामभिर् यम्यमानेषु वत्सेषु तरुणेषु च गोपैर् आपूर्यमाणेषु घोषरथ्यासु सर्वशः

dāmabhir yamyamāneṣu vatseṣu taruṇeṣu ca gopair āpūryamāṇeṣu ghoṣarathyāsu sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चक्रको पास आया देख प्रद्युम्नने सहसा उछलकर उसे पकड़ लिया और सबके देखते-देखते उस समय उसी चक्रसे केतुमालीका सिर काट लिया तद् दृष्ठा कर्म विपुलं रौक्मिणेयस्य देवराट्। विस्मयं परम॑ प्राप्त: सर्वेर्देवगणैः सह। गन्धर्वाप्ससश्वैव. पुष्पवर्षरवाकिरन् केतुमालिं हतं दृष्टा शत्रुहन्ता प्रमर्दनः। महाबलसमूहेन प्रद्युम्ममथ दुद्रुबे ते गदां मुसलं चक्र प्रासतोमरसायकान्। भिन्दिपालान् कुठारांश्व भास्वरान् कूटमुद्रान् युगपत्् संक्षिपन्ति सम वधार्थ कृष्णनन्दने। सो5पि तान्यस्त्रजालानि शस्त्रजालैरनेकधा

English

While residing there, once the highly powerful Krishna, sat on a seat with Rukshmini encircled by his other wives when the ascetic Nārada arrived there (12). When that best of Munis came there, Vasava's younger brother of immeasurable energy Keshava, duly adored him with rites laid down in the Scriptures (13). O descendant of Bharata, adored by Vasudeva's son Krishna, that foremost of Munis, Nārada, adored of the pious, gave him a Pārijata flower (14). O king, Bhoja's daughter Rukshmini was by him, so Hari gave her that Parijata flower (15). Taking that lovely flower and following Krishna's hint, that blameless lady the object of his love, put it on her head (16). At that time Bhishmaka's daughter, the very collection of the beauties of the three worlds, ever captivating Narayana, was doubly beautified by that celestial flower

अध्याय ७०

श्लोक 6

तत्रैव गुरुकं भाण्डं सकटारोपितं बहु त्वरिताः पृष्ठतः कृत्वा जग्मुः स्यन्दनवाहनाः

tatraiva gurukaṃ bhāṇḍaṃ sakaṭāropitaṃ bahu tvaritāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā jagmuḥ syandanavāhanāḥ

हिन्दी अर्थ

गजान् सोभ्यहनत् क्रुद्धो गजारोहान्ू सहस्नरश: एवं सर्वाणि सैन्यानि ममनन्‍्थ मकरध्वज:। नदीं प्रावर्तयद् घोरां शोणिताम्बुतरड्धिणीम् केयूरकुण्डलाकूर्मा ध्वजमत्स्यविभूषिताम् । नागग्राहवतीं रौद्रामसिनक्रविभूषिताम् केशशैवलसउछन्नां श्रोणिसूत्रमृणालिकाम्। वराननसुपदां चर हंसचामरवीजिताम्

English

Thereafter Prajapati's son Nārada said to Kama's mother (Rukshmini):—"O goddess, O chaste lady, the flower is worthy of thee (18). O thou of firm vows, methinks thou art worthy of wearing this flower, for coming in thy contact, it has been perfectly adorned (19). O thou, endowed with auspicious qualities, O thou ever fond of thy husband, this flower never withers away (20). O thou of many qualities, O thou, conversant with the knowledge of time, the flower emits wished-for fragrance for one year (21). O beautiful lady of sweet speech, this flower affords heat and cold as desired, and from it come out various wished-for juices (22). O beautiful lady, when sought for, this Parijata flower gives good luck and emits delightful fragrance (23). O goddess, what more, whatever flowers thou shalt wish for, this flower of the king of trees the Pārijata will give thee (24). O auspicious and pious lady, it is the root of good luck and confers piety, and when won, it does not allow the mind, to wend any evil path (25). Whatever colour thou shalt wish to see, it will assume, and according to thy will, it will become thin or plump (26). O thou, having lotus eyes, dispelling unwholesome smell, it increases fragrance, and it serves the purpose of a lamp in night (27). Moreover it will give thee a garland of Santanaka flowers, the most excellent of flowers, and undecaying clothes whenever thou shalt think of them (28). Whenever thou wilt use the flower like a very goddess thou wilt be the mistress of hunger, thirst, exhaustion and decrepitude (29). As desired by thee, it will sing songs in accompaniment with good musical instruments (30). O goddess, as is the rule with this flower, it will go away from thee when the term of one full year will be completed (31). O fair one, may good betide thee! in order to please the gods the Creator has invested the Parijāta flower with such a character (32). The beloved spouse of Mahadeva, the foremost of gods, Himalaya's daughter Uamā is the mistress of the universe: and therefore she always uses this flower (33). O thou endued with accomplishments, the mother of Mahendra and other gods, Aditi, Puloma's daughter Sachi, Savitri, the mother of gods and the goddess Sree too, always use this flower. Even for the wives of the gods and the leading celestial Vasus and others its period of duration does not exceed more than a year (34-35).

अध्याय ७०

श्लोक 7

कृष्णो ऽथ रौहिणेयश् च स चैवामितदक्षिणः त्रयो रथगता जग्मुस् त्रिलोकपतयो यथा

kṛṣṇo 'tha rauhiṇeyaś ca sa caivāmitadakṣiṇaḥ trayo rathagatā jagmus trilokapatayo yathā

हिन्दी अर्थ

शिरस्तिमिसमाकीर्णा शोणितौघप्रवर्तिनीम् । नदीं दुस्तरणीं भीमामनड्लेन प्रवर्तिताम् रुक्मिणीकुमारका वह महान् कर्म देखकर समस्त समय गन्धर्वों और अप्सराओंने उनके ऊपर फूलोंकी वर्षा की ॥ ५४॥ केतुमालीको मारा गया देख शत्रुहन्ता और प्रमर्दन विशाल सैन्यसमूहके साथ प्रद्युम्नपर टूट भिन्दिपाल, कुठार और चमकीले कूटमुद्गरोंको एक साथ ही श्रीकृष्णकुमारके वधके लिये उनके ऊपर फेंकने लगे। वीर प्रद्यम्नने भी अपने हाथोंकी फुर्ता दिखाते हुए शस्त्रसमूहोंद्वारा शत्रुओंके अस्त्र-जालके बारम्बार बहुतेरे टुकड़े कर डाले। उन्होंने कुपित होकर सहसरों हाथियों और हाथीसवारोंको मार डाला। सारथियोंसहित रथों और घोड़ोंको भी रौंदकर मिट्टीमें मिला दिया। उन सबको धराशायी करते हुए प्रद्युम्मनने अपने बाण-समूहोंद्वारा

English

"O Bhoja's daughter, among the sixteen thousand wives of Vāsudeva, I consider thee as the foremost and the most beloved. O accomplished lady, O thou the beloved wife of the lord of all, thou hast sprinkled to-day the other wives of thy husband with the water of dishonor. Krishna, the slayer of Madhu having conferred on thee this Mandāra flower, thy good luck and fame have become manifest (136–38). O fair lady, the fortunate and chaste Satyabhāmā, the daughter of Satrajit who always considers herself as greatly lucky, will come to know of thy good fortune today (39). Samva's mother Jāmvuvati, Gāndhāri and other wives of the high-souled Vāsudeva will forsake to-day their great desire for a good luck (40). O goddess, such a victorious car of thy good fortune has come out to-day that even a thousand mental cars will not be able to vanquish it (41). O beautiful and glorious daughter of Bhoja, I know thee to-day as the other soul of Krishna (42). O beloved wife of Hari, blessed is thy life since Achyuta has conferred on thee, this flower identical with the best collection of jewels of the three worlds" (43).

अध्याय ७०

श्लोक 8

अथाह कृष्णम् अक्रूरो यमुनातीरम् आश्रितः स्यन्दनं तात रक्षस्व यत्नं च कुरु वाजिषु

athāha kṛṣṇam akrūro yamunātīram āśritaḥ syandanaṃ tāta rakṣasva yatnaṃ ca kuru vājiṣu

हिन्दी अर्थ

समस्त सैनिकोंको वींध डाला। कोई भी ऐसा नहीं दिखायी देता था, जो उनके बाणोंसे विद्ध न हुआ हो ॥ ५६--५९ ॥ इस प्रकार मकरध्वजने शत्रुकी सारी सेनाओंको मथ डाला और एक भयानक नदी बहा दी, जो रक्तमय जलकी तरड्ोंसे सुशोभित होती थी मोतियोंके हार उसमें उठती हुई बहुसंख्यक लहरोंके समान प्रतीत होते थे। बसा और मेदे कीचके समान जान पड़ते थे। छत्र द्वीप और बाण आवर्त (भँवर)-के समान थे। रथ ही उस नदीके तट बनकर उसकी शोभा बढ़ाते थे॥६१॥ केयूर और कुण्डल उसमें कछुएका भ्रम उत्पन्न करते थे। ध्वजरूपी मत्स्य उसकी शोभा बढ़ाते थे। हाथीरूपी ग्राहोंसे युक्त होनेके कारण वह बड़ी भयडूर जान पड़ती थी। खड्गरूपी नाकें उसके आभूषण

English

O Emperor, the female servants, that had been sent there by Satyabhāma heard the words of Nārada (44). O king, the other wives of Krishna had sent there, their respective maid servants. Seeing them Nārada said so, about Rukshmini (45). Hearing all this in particular, the assembled maid servants out of their feminine nature, carried the news to the inner appartments of Krishna (46). Hearing that, the goddesses began to speak into the ears of one another delightedly about Rukshmini's accomplishments befitting her family. Amongst the assembled wives of Dāmodara almost all said:—"Why should not this be? Rukshmini is Keshava's first wife, and is the mother of his son. So she is worthy of such a respect (47-48)". But the highly proud Satyabhāma, ever beloved of Vishnu, could not bear the accession of such a good fortune unto the other wife of her husband (49). That youthful and beautiful goddess was always proud of her good luck, and too much sensitive. So hearing of such a good fortune of the other wife she was possessed by jealousy (50). Worked up with anger like the flame of fire, that one of pure smiles cast off her cloth dyed with red powder and put on a white one (51). Thereupon as a star enters into a cloud, so burning with the increasing fire of jealousy and shorn of her lustre, she entered into the lonely apartment of anger (52). To put sandal on the forehead, to wear two pieces of raiment white like snow and to put on red sand on the outskirts of the fore-head, are marks of showing anger on the husband. So the goddess Satyabhāma did not forget them. She threw off her ornaments on the bed having a big pillow; and then wearing only a single braid of hair and remembering again and again the good fortune of his co-wife, she sat there and shook her head in anger. Although Keshava caressed her dearly, she worked up with ire, at the report of her maid-servants, bent her eye-brow, began to sigh heavily and tore off her sporting lotus with her nails (53-55).

अध्याय ७०

श्लोक 9

हयेभ्यो यवसं दत्त्वा हयभाण्डे रथे तथा प्रगाढं यत्नम् आस्थाय क्षणं तात प्रतीक्षताम्

hayebhyo yavasaṃ dattvā hayabhāṇḍe rathe tathā pragāḍhaṃ yatnam āsthāya kṣaṇaṃ tāta pratīkṣatām

हिन्दी अर्थ

थे॥ ६२॥ वह केशरूपी सेवारसे ढकी हुई थी, कटिसूत्र कमलनालके समान प्रतीत होते थे, सुन्दर मुख ही उसमें खिले हुए मनोहर कमल थे, हिलते हुए चँवर हंसोंके पह्ुुसझ्जालनकी भाँति प्रतीत होते थे, मानो उनके द्वारा उस नदीको हवा की जा रही थी॥६३॥ (हाथी आदि पशुओंके कटे हुए) मस्तक उसमें तिमि नामक मत्स्यके समान सब ओर व्याप्त थे। वह शोणितकी वेगयुक्त धारा बहा रही थी। अनड्डढस्वरूप प्रद्युम्नके द्वारा बहायी गयी वह रक्तनदी अत्यन्त दुस्तर, दुर्लक्ष्य, दुर्गम एवं भयंकर थी। तेजोहीन पुरुषोंक लिये उसे पार करना अत्यन्त कठिन था। शस्त्ररूपी ग्राहोंसे युक्त वह घोर नदी यमराजके राज्यकी वृद्धि कर रही थी उस युद्धमें श्रीमान् रुक्मिणीकुमार प्रद्युम्नने बहुत- शत्रुहन्तारमाश्रित्य शरानभ्यकिरद् बहूनू॥ ६६ से धनुर्धरॉंको मथ डाला और शश्रुहन्तापर अनेक

English

²⁷⁷ Those connected by female marriage &c.

अध्याय ७०

श्लोक 10

यमुनाया ह्रदे ह्य् अस्मिन् तोष्यामि भुजगेश्वरम् दिव्यैर् भागवतैर् मन्त्रैः सर्वलोकप्रभुं यतः

yamunāyā hrade hy asmin toṣyāmi bhujageśvaram divyair bhāgavatair mantraiḥ sarvalokaprabhuṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

तिष्ठ किं प्राकृतैरैभि: करिष्यसि रणप्रिय: । मां योधयस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं न भविष्यसि पुत्र हन्तास्म्यह॑ं तस्थ ततोडसौ निहतो भवेतू मृतेन तेन दुर्बुद्धे सर्वदेवक्षयो भवेत्। हैतेया दानवाः सर्वे मोदन्तां हतशत्रवः शम्बरस्य तु पुत्राणां करोम्युदकसत्क्रियाम्

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 11

गुह्यं भागवतं देवं सर्वलोकस्य भावनम् ।श्रीमत्स्वस्तिकमूर्धानं प्रणमिष्यामि भोगिनम् सहस्रशिरसं देवम् अनन्तं नीलवाससम्

guhyaṃ bhāgavataṃ devaṃ sarvalokasya bhāvanam | śrīmatsvastikamūrdhānaṃ praṇamiṣyāmi bhoginam sahasraśirasaṃ devam anantaṃ nīlavāsasam

हिन्दी अर्थ

अद्य सा भीष्मकसुता करुणं विलपिष्यति। निहतं त्वां च श्रुत्वैव यौवनस्थं गतायुषम् बाणोंकी वर्षा की॥६६॥ तब पुनः क्रोधमें भरे हुए शत्रुहन्ताने एक उत्तम बाण छोड़ा, जो प्रद्युम्नकी छातीपर जाकर लगा॥ ६७॥ उस बाणसे घायल होकर बलवान् प्रद्यम्न तनिक भी विचलित नहीं हुए, उन्होंने मरणासन्न शत्रुहन्ताके लिये एक शक्ति उठायी॥ ६८॥ रणभूमिमें रुक्मिणीकुमारने वह अग्निकी ज्वालासे युक्त शक्ति चला दी। इन्द्रके वज़की भाँति गड़गड़ाहट पैदा करती हुई वह शक्ति शत्रुहन्ताका हृदय विदीर्ण करके पृथ्वीपर गिर पड़ी॥६९॥ हृदय विदीर्ण हो जानेसे उसके सारे अड्भ शिथिल हो गये, मर्मस्थानों और अस्थियोंके बन्धन खुल गये, उस दशामें महाबली शरत्रुहन्ता रक्त वमन करता हुआ धरतीपर गिर पड़ा शत्रुहन्ताकों धशाशायी हुआ देख प्रमर्दन युद्धके लिये डट गया। उसने मुसल हाथमें ले लिया और यह बात

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 12

धर्मदेवस्य तस्यास्याद् यद् विषं प्रभविष्यति सर्वं तद् अमृतप्रख्यम् अशिष्याम्य् अमरो यथा

dharmadevasya tasyāsyād yad viṣaṃ prabhaviṣyati sarvaṃ tad amṛtaprakhyam aśiṣyāmy amaro yathā

हिन्दी अर्थ

है न? इन प्राकृत सैनिकोंके मारनेसे तू क्‍या लाभ उठायेगा। दुर्बुद्धे! तू मेरे साथ युद्ध कर, फिर तो तू नहीं हो जायगा॥ ७२॥ “तू वृष्णिकुलमें उत्पन्न हुआ है, तेरा पिता हमलोगोंका शत्रु है, मैं उसके पुत्रको मार डालूँगा, फिर वह स्वयं ही मर जायगा 'दुर्बुद्धेश उसके मरनेसे समस्त देवताओंका क्षय हो जायगा, इस प्रकार अपने शत्रुओंके मर जानेपर समस्त हैत्य और दानव आनन्दके भागी होंगे॥७४॥ ' मेरे अस्त्रसे तेरा वध हो जानेपर तेरे ही रक्तसे मैं शम्बरासुरके पुत्रोंका तर्पण करूँगा॥७५॥ 'आज वह भीष्मककी पुत्री रुक्मिणी तो तुझ-जैसे नौजवान बेटेको मारा गया और गतायु हुआ सुनकर निश्चय ही करुण विलाप करेगी॥ ७६ ॥ “तेरे उस पिता चक्रधारी कृष्णकी

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 13

स्वस्तिकायतनं दृष्ट्वा द्विजिह्वं श्रीविभूषितम् समाजस् तत्र सर्पाणां शान्त्यर्थं वै भविष्यति

svastikāyatanaṃ dṛṣṭvā dvijihvaṃ śrīvibhūṣitam samājas tatra sarpāṇāṃ śāntyarthaṃ vai bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

आशा अब निष्फल हो जायगी। तुझे मारा गया जानकर वह मन्दबुद्धि मानव अपने प्राणोंका परित्याग कर देगा'॥ ७७॥ ऐसा कहकर उसने तुरंत ही रुक्मिणी- कुमार प्रद्युम्मपर परिघसे प्रहार किया। उससे ताड़ित हुए महान् तेजस्वी और प्रतापी प्रद्युम्नने अपनी दोनों तयैव गदया काम: प्रमर्दनमपोथयत् हते प्रमर्दने हैत्ये दृष्ठा सर्वे प्रदुद्र॒वुः। न शक्ताः प्रमुखे स्थातुं सिंहत्रासाद् गजा इव तथा सेना विषीदन्ती प्रद्युम्नस्य भयादिता

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 14

आस्तां मां समुदीक्षन्तौ भवन्तौ संगताव् उभौ निवृत्तो भुजगेन्द्रस्य यावद् अस्मि ह्रदोत्तमात्

āstāṃ māṃ samudīkṣantau bhavantau saṃgatāv ubhau nivṛtto bhujagendrasya yāvad asmi hradottamāt

हिन्दी अर्थ

क्षतजादिग्धवस्त्रा वै मुक्तकेशा विशोभना। रजस्वलेव युवतिः सेना समवगूहते मदनशरविभिन्ना सैनिकानभ्ययायाद् स्वगृहगमनकामा नेच्छते स्थातुमत्र भुजाओंसे उसके रथको ही ऊपरको उछाल दिया और पृथ्वीपर गिराकर चूर-चूर कर डाला। प्रमर्दन उस रथसे कूदकर पैदल ही युद्धके लिये खड़ा हो गया और अपनी उस प्रसिद्ध गदाको हाथमें लेकर उसने सहसा रुक्मिणीकुमारपर

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 15

तम् आह कृष्णः संहृष्टो गच्छ धर्मिष्ठ माचिरम् आवां खलु न शक्तौ स्वस् त्वया हीनाव् इहासितुम्

tam āha kṛṣṇaḥ saṃhṛṣṭo gaccha dharmiṣṭha māciram āvāṃ khalu na śaktau svas tvayā hīnāv ihāsitum

हिन्दी अर्थ

आक्रमण किया, परंतु प्रद्युमग्नने उसकी फेंकी हुई उस गदासे ही प्रमर्दनको मार गिराया॥७८--८०॥ हैत्य प्रमर्दनके मारे जानेपर समस्त असुर सैनिक भाग खड़े हुए। सिंहके भयसे भागे हुए हाथियोंके समान वे प्रद्युम्नके सामने ठहर न सके ॥ ८१ ॥ जैसे शिकारी कुत्तेको देखकर भेड़ोंका समूह पलायन करने लगता है, उसी प्रकार प्रद्युम्नके भयसे पीड़ित हुई हैत्यसेना विषादग्रस्त होकर भागने लगी॥ ८२॥ उन सब सैनिकोंके वस्त्र खूनसे रँग गये थे, केश खुले हुए थे। वे शोभाहीन हो गये थे। इस अवस्थामें वह हैत्यसेना रजस्वला युवतीकी भाँति कहीं छिप जानेका प्रयत्न करने लगी॥ ८३॥ युवतीके समान वेष धारण करनेवाली वह हैत्यसेना कामदेव ( प्रद्युम्न)- के बाणोंसे घायल हो सैनिकोंकी ओर चली। उस समय वह भय आदिसे पीड़ित हो रही थी। समररूपी सुरतको तो देखनेमें भी असमर्थ थी, केवल उच्छवास लेती हुई अपने घरको जाना चाहने लगी, वहाँ ठहरना नहीं इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि शम्बरसैन्यभड़ो नाम पञ्चाधिकशततमोध्याय:

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 16

एवम् उक्तस् तु कृष्णेन प्रणम्य मनसा हरिम् ।स ह्रदे यमुनायास् तु ममज्जामितदक्षिणः रसातले स ददृशे सर्पलोकम् इमं यथा

evam uktas tu kṛṣṇena praṇamya manasā harim | sa hrade yamunāyās tu mamajjāmitadakṣiṇaḥ rasātale sa dadṛśe sarpalokam imaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

इसप्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्युपर्वरें श़म्बस्युरकी सेनाका पलायनविषयक एक सौ पॉँचवाँ अध्याय पूरा हुआ शम्बरासुर और प्रद्युम्मका मायामय युद्ध, शम्बरकी चिन्ता, देवराज इन्द्रकी आज्ञासे नारदजीका प्रद्यु्नको उनके पूर्वस्वरूपका स्मरण दिलाना और आवश्यक कर्तव्य सुझाना यावदेनं शरैहन्मि मम विप्रियकारकम्। ततो भर्तृवच:ः श्रुत्वा सूतस्तत्प्रियकारक: रथं संचोदयामास चामीकरविभूषितम्। तं दृष्ठा रथमायान्तं प्रद्युम्मन: फुछलोचन:

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 17

रसातले ह्रदान्तश् च दर्शनागमनं यथा ।तस्य मध्ये सहस्रास्यम् हेमतालोच्छ्रितध्वजम् लाङ्गलासक्तहस्ताग्रम् मुसलापाश्रितोदरम्

rasātale hradāntaś ca darśanāgamanaṃ yathā | tasya madhye sahasrāsyam hematālocchritadhvajam lāṅgalāsaktahastāgram musalāpāśritodaram

हिन्दी अर्थ

तेनाहनत् सुसंक्रुद्ध: कोपयज्शम्बर रणे वैशम्पायनजी कहते हैं-- प्रजानाथ ! तब शम्बरासुरने कुपित होकर अपने सारथिसे कहा--“वीर! तुम शीकघ्र ही मेरे रथको शत्रुके सामने ले चलो, जिससे अपना अप्रिय करनेवाले इस प्रद्युम्मको मैं अपने बाणोंसे मार डालूँ!। तब स्वामीका यह वचन सुनकर उनका प्रिय करनेवाले सूतने उस सुवर्णभूषित रथको आगे बढ़ाया। उस रथको आते देख प्रद्युम्नके नेत्र हर्षसे खिल उठे॥ १-- ३॥ उन्होंने अत्यन्त कुपित हो धनुष लेकर उसपर एक सुवर्णपूषित बाण रखा और उस बाणसे शम्बरासुरका क्रोध बढ़ाते हुए उसे रणभूमिमें घायल कर दिया हृदये ताडितस्तेन देवशत्रु: सुविक्लव:। रथशक्ति समाश्रित्य तस्थौ सो5थ विचेतनः

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 19

भोगोदरासने शुभ्रे स्वेन देहेन कल्पिते स्वासीनं स्वस्तिकाभ्यां च वराभ्यां च महीधरम्

bhogodarāsane śubhre svena dehena kalpite svāsīnaṃ svastikābhyāṃ ca varābhyāṃ ca mahīdharam

हिन्दी अर्थ

विव्याध कार्ष्णि कुपितः सप्तभिर्निशितै: शरै: अन्धकारीकृतं व्योम दिनकर्ता न दृश्यते। ततोन्धकारमुत्सार्य वैद्युतास्त्रेण शम्बर: हते तस्मिन् महावर्षे शराणां कार्ष्णिना तदा द्रमवर्ष मुमोचाथ मायया कालशम्बरः। द्रमवर्षोच्छित दृष्ट्रा प्रद्मुस्नः क्रोधमूर्च्छित:

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 20

किंचित् सव्यापवृत्तेन मौलिना हेमचूलिना जातरूपमयैः पद्मैर् मालया च्छन्नवक्षसम्

kiṃcit savyāpavṛttena maulinā hemacūlinā jātarūpamayaiḥ padmair mālayā cchannavakṣasam

हिन्दी अर्थ

ततो मायां परां चक्रे देवशत्रुः प्रतापवान् उस बाणने उसकी छातीमें चोट पहुँचायी थी, इससे वह देवशत्रु शम्बर अत्यन्त व्याकुल हो अचेत हो गया और रथशक्तिका सहारा लेकर टिका रहा फिर होशमें आनेपर कुपित हुए शम्बरासुरने धनुष हाथमें ले सात पैंने बाणोंद्वारा श्रीकृष्णकुमारपर प्रहार किया॥ ६॥ उन बाणोंको अपने पास पहुँचनेसे पहले ही प्रदयस्नने सात सायकोंसे मारकर सात बार खण्डित किया, साथ ही सत्तर तीखे बाणोंसे शम्बरासुरको घायल कर दिया॥ ७॥ इसके बाद गीध और मोरकी पाँख लगे हुए एक हजार बाणोंकी क्रोधपूर्वक वर्षा करके उन्होंने पुनः: शम्बरासुरको आहत कर दिया, ठीक उसी तरह जैसे मेघ जलकी धाराओंसे पर्वतको आप्लावित कर देता है॥ ८॥ समस्त दिशाएँ और विदिशाएँ बाणधारासे आवृत हो गयीं। आकाशमें अन्धकार छा गया। दिनकर सूर्यका दीखना बंद हो गया। तब शम्बरासुरने वैद्युतास्त्रका

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 21

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गम् दीर्घबाहुम् अरिंदमम् पद्मनाभं सिताभ्राभम् भाभिर् ज्वलिततेजसम्

raktacandanadigdhāṅgam dīrghabāhum ariṃdamam padmanābhaṃ sitābhrābham bhābhir jvalitatejasam

हिन्दी अर्थ

प्रयोग करके अन्धकारका निवारण कर दिया और प्रद्यम्नके रथकी बैठकमें बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। राजन! प्रद्युम्नने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए झुकी हुई गाँठवाले बाणसे शत्रुके उस अस्त्रजालको अनेक टुकड़ोंमें छिन्न-भिन्न कर दिया। श्रीकृष्णकुमारद्वार जब बाणोंकी वह महावृष्टि शान्‍्त कर दी गयी, तब कालशम्बरने मायद्वारा वृक्षोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी। वृक्षोंकी उस वर्षाको बढ़ती देख प्रद्युम्न क्रोधसे मूच्छित-से हो गये, फिर तो उन्होंने आग्नेयास्त्रका प्रयोग किया और उसके द्वारा समस्त वृक्षोंका नाश कर डाला। वृक्षोंकी वर्षा नष्ट परंतु प्रद्युम्नने युद्धस्थलमें वायव्यास्त्रका प्रयोग करके उन शिलाओंको दूर हटा दिया। प्रजानाथ! तब प्रतापी देवशत्रु शम्बरने दूसरी माया प्रकट की। उसने धनुष तानकर प्रद्युम्मके रथपर सिंह, व्यात्र, वराह, तरक्षु

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 22

ददर्श भोगिनां नाथम् स्थितम् एकार्णवेश्वरम् पूज्यमानं द्विजिह्वेन्द्रैर् वासुकिप्रमुखैः प्रभुम्

dadarśa bhogināṃ nātham sthitam ekārṇaveśvaram pūjyamānaṃ dvijihvendrair vāsukipramukhaiḥ prabhum

हिन्दी अर्थ

(सेई), रीछ, वानर, मेघोंके समान काले-काले हाथी, घोड़े और ऊँटके रूपोंमें बाणोंका प्रहार किया। प्रद्युम्नने गान्धर्वास्त्रका प्रयोग करके उन सबके टुकड़े-टुकड़े कर डाले॥ ९--१७॥ प्रद्युम्नने वह माया नष्ट कर दी, यह देखकर क्रोधसे मूर्च्छित हुए शम्बरासुरने दूसरी मायाका प्रयोग किया महामात्रोत्तमारूढान् कल्पितान् रणकोविदानू तामापतसन्तीं मायां तु कार्ष्णि: कमललोचन:। सैंहीं मायां समुत्स्रष्टुं चक्रे बुद्धि महामना: दत्ता मे देवदेवेन हरेणासुरधातिना

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 23

कम्बलाश्वतरौ नागौ तौ चामरधराव् उभौ अवीजयेतां तं देवम् धर्मासनगतं प्रभुम्

kambalāśvatarau nāgau tau cāmaradharāv ubhau avījayetāṃ taṃ devam dharmāsanagataṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

उसने साठ वर्षोंकी अवस्थावाले नवयौवनसम्पन्न बहुत-से गजराज प्रकट किये, जिनके मस्तकसे मदकी धारा फूट रही थी। उनके ऊपर अच्छे-अच्छे महावत बैठे थे। उन्हें युद्धकी सज्जासे सजाया गया था। वे सब-के-सब युद्धकी कलामें चतुर जान पड़ते थे उस गजाकार मायाको अपनी ओर आती देख कमलनयन महामना श्रीकृष्णकुमारने सिंहरूपिणी मायाके प्रयोगका विचार किया॥ २०॥ बुद्धिमान् रुक्मिणीनन्दनके द्वारा जब वह सिंहमयी माया रची गयी, तब जैसे सूर्योदयसे रात्रिका अन्धकार नष्ट होता है, उसी प्रकार वह हाथियोंसे युक्त माया विलीन हो गयी॥२१५॥ उस हस्तिमयी मायाका नाश हुआ देख महान् असुर दानव- राज शम्बरने दूसरी सम्मोहिनी नामक मायाका प्रयोग

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 24

तस्याभ्यासगतो भाति वासुकिः पन्नगेश्वरः वृतो ऽन्यैः सचिवैः सर्पैः कर्कोटकपुरःसरैः

tasyābhyāsagato bhāti vāsukiḥ pannageśvaraḥ vṛto 'nyaiḥ sacivaiḥ sarpaiḥ karkoṭakapuraḥsaraiḥ

हिन्दी अर्थ

किया॥ २२॥ मयद्वारा निर्मित उस मोहिनी मायाको देखकर पराक्रमी प्रद्युम्नने संज्ञास्त्रके द्वारा उसका नाश कर डाला॥ २३॥ जब वह माया भी नष्ट हो गयी, तब कुपित हुए महातेजस्वी दानवराज शम्बरने सिंहमयी मायाकी सृष्टि की॥ २४॥ सिंहको अपने ऊपर आते देख प्रतापी रुक्मिणीकुमारने गान्धर्वास्त्र लेकर शरभोंकी सृष्टि की ॥ २५॥ वे आठ पैरोंवाले तथा प्रचण्ड बलशाली थे। नख और दाढ़ें ही उनके आयुध थीं। जैसे वायु बादलोंको उड़ा देती है, उसी प्रकार उन शरभोंने शत्रुके उन सिंहोंको मार भगाया॥२६॥ शरभमयी मायासे सिंहोंको भागते देख शम्बरासुर इस चिन्तामें पड़ा कि मैं किस प्रकार प्रद्यम्कका वध करूँ। अहो! मैं बड़े मूर्खस्वभावका हूँ, क्योंकि मैंने बाल्यावस्थामें ही इसका वध नहीं कर डाला॥ २७॥ अब तो जवानीका शरीर पाकर यह दुर्बुद्धि शत्रु सम्पूर्ण अस्त्रोंका ज्ञाता भी हो चुका है। अत: युद्धके मुहानेपर खड़े हुए इस शत्रुका मैं किस प्रकार वध करूँगा॥ २८ ॥ अच्छा, वह पन्नगी

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 25

तं घटैः काञ्चनैर् दिव्यैः पङ्कजच्छन्नमूर्धजम् राजानं स्नापयामासुः स्नातम् एकार्णवाम्बुभिः

taṃ ghaṭaiḥ kāñcanair divyaiḥ paṅkajacchannamūrdhajam rājānaṃ snāpayāmāsuḥ snātam ekārṇavāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

मौजूद है, जिसे असुरघाती देवाधिदेव महादेवजीने मुझे दिया था॥ २९॥ विषधर सर्पोंसे युक्त उस महामायाकी मैं सृष्टि करता हूँ, उससे यह बलवान् मायामय दुष्टात्मा अवश्य दग्ध हो जायगा॥ ३० ॥ ऐसा सोचकर उस असुरने पन्नगी मायाकी सृष्टि की, जो विषकी ज्वालाओंसे व्याप्त थी। उस सर्पमयी मायासे शम्बरने रथ, घोड़े और अस्तिमे कालदण्डाभो मुद्गरो हेमभूषित: तमप्रतिहत॑ युद्धे . देवदानवमानवैः। पुरा यो मम पार्वत्या दत्त: परमतुष्टया

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 26

तस्योत्सङ्गे घनश्यामम् श्रीवत्साच्छादितोदरम् कोटिकन्दर्पसुन्दरम् ।दक्षिणावर्तसुस्निग्ध- ।सहस्रशुभनामानम् अर्कचन्द्रेक्षणद्युतिम् ।पीताम्बरधरं विष्णुं सूपविष्टं ददर्श ह

tasyotsaṅge ghanaśyāmam śrīvatsācchāditodaram koṭikandarpasundaram | dakṣiṇāvartasusnigdha- | sahasraśubhanāmānam arkacandrekṣaṇadyutim | pītāmbaradharaṃ viṣṇuṃ sūpaviṣṭaṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

मायान्तकरणं नाम सर्वासुरविनाशनम्। अनेन दानवौ रौद्रौ बलिनौ कामरूपिणौ प्राणसंशयमापतन्ने त्वया मोक्ष्य: स शत्रवे इत्युक्त्वा पार्वती देवी तत्रैवान्तरधीयत। तदहं मुदगरं श्रेष्ठ मोचयिष्यामि शत्रवे तस्य विज्ञाय चित्त तु देवराजो5भ्यभाषत। गच्छ नारद शीघ्र त्वं प्रद्युम्नस्य रथं प्रति सम्बोधय महाबाहुं पूर्वजातिं च मोक्षय। वैष्णवास्त्रं प्रयच्छास्मै वधार्थ शम्बरस्य च

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 27

आसीनं चैव सोमेन तुल्यसंहननं प्रभुम् संकर्षणम् इवासीनं तं दिव्यं विष्टरं विना

āsīnaṃ caiva somena tulyasaṃhananaṃ prabhum saṃkarṣaṇam ivāsīnaṃ taṃ divyaṃ viṣṭaraṃ vinā

हिन्दी अर्थ

आकाशेष्थिष्ठितो5वोचन्मकरध्वजकेतनम् । कुमार पश्य मां प्राप्त देवगन्धर्वनारदम्। प्रेषितं देवराजेन तव सम्बोधनाय वै सारथिसहित प्रद्यम्मको सर्पाकार बाणोंके बन्धनोंद्वार बाँध लिया। अपनेको सर्पोंसे बद्ध होते देख वृष्णिवंशी प्रद्युम्नने सर्पोको नाश करनेवाली सौपर्णी (गरुड़सम्बन्धिनी) मायाका चिन्तन किया। महात्मा प्रद्युम्नने ज्यों ही उस महामायाका चिन्तन किया, त्यों ही वहाँ बहुत-से गरुड़ पक्षी आकर सर्पमयी मायाके नष्ट होनेपर देवता और असुर सभी प्रद्यम्मकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे, 'रुक्मिणीका

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 28

स कृष्णं तत्र सहसा व्याहर्तुम् उपचक्रमे तस्य संस्तम्भयामास वाक्यं कृष्णः स्वतेजसा

sa kṛṣṇaṃ tatra sahasā vyāhartum upacakrame tasya saṃstambhayāmāsa vākyaṃ kṛṣṇaḥ svatejasā

हिन्दी अर्थ

किया। तुम्हारे द्वारा जो इस मायाकी पराजय हुई है, इससे हम बहुत संतुष्ट हैं '॥ ३१--३५॥ उस सर्पमयी मायाके सुवर्णभूषित मुदूगर है, जो कालदण्डके समान भयंकर है॥ ३६॥ वह युद्धमें देवता, दानवों और मानवोंके द्वारा भी प्रतिहत होनेवाला नहीं है, मैं उसीका प्रयोग करूँगा। पूर्वकालमें परम संतुष्ट हुई पार्वतीदेवीने मुझे वह मुद्गर दिया और इस प्रकार कहा--॥ ३७॥ शम्बर! तू यह सुवर्णधूषित मुद्गर ग्रहण कर। मैंने अपने शरीरसे अत्यन्त दुष्कर तपस्या करके इसकी सृष्टि की है यह मायाओंका अन्त करनेवाला तथा समस्त असुरोंका विनाशक है। इसके द्वारा मैंने इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले दो बलवान् एवं भयंकर दानव शुम्भ और निशुम्भका उनके सैनिकगणोंसहित संहार किया है। प्राणगसंकटकी स्थिति आनेपर ही तुझे अपने शत्रुपर इस मुद्गरका प्रयोग करना चाहिए॥ ३९-४० ॥ ऐसा कहकर पार्वतीदेवी वहीं अन्तर्धान हो गयी थीं, अतः मैं उसी श्रेष्ठ मुदगरका अपने शत्रुपर प्रहार करूँगा॥४१॥ उस

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 29

स च भागवतैर् मन्त्रैर् अर्चयित्वा गदाधरम् ।स्तुत्वा च देवम् ईशानं वरदं भक्तवत्सलम् ।आत्मानं कृतकृत्यानाम् अग्रेसरम् अमंस्त सः ।सो ऽनुभूय भुजंगानां तं भागवतम् अव्ययम् उदतिष्ठत् पुनस् तोयाद् विस्मितो ऽमितदक्षिणः

sa ca bhāgavatair mantrair arcayitvā gadādharam | stutvā ca devam īśānaṃ varadaṃ bhaktavatsalam | ātmānaṃ kṛtakṛtyānām agresaram amaṃsta saḥ | so 'nubhūya bhujaṃgānāṃ taṃ bhāgavatam avyayam udatiṣṭhat punas toyād vismito 'mitadakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

समय उसके मनोभावको जानकर देवराज इन्द्रने नारदजीसे कहा--'नारदजी ! आप शीज्र ही प्रद्यम्नके रथके पास चले जाइये और उन महाबाहु वीरकों समझाइये तथा उन्हें उनके पूर्वजन्मका स्मरण दिलाइये। साथ ही शम्बयसुरके वधके लिये उन्हें वैष्णवास्त्र प्रदान कीजिये। असुरसंहारके कर्ममें लगे हुए इन्हें अभेद्य कबच भी दीजिये '। इन्द्रके ऐसा कहनेपर नारदजी बड़ी उतावलीके साथ वहाँ गये और आकाशमें खड़े होकर मकरध्वज कामसे इस प्रकार बोले--'कुमार! देखो, मैं देवगन्धर्व नारद यहाँ आया हूँ। देवराज इन्द्रने मुझे तुमको समझानेके लिये यहाँ भेजा है!॥ ४२--४५॥ स्मर त्वं पूर्वक भावं कामदेवो5सि मानद। हरकोपानलाद् दग्धस्तेनानड्रः इहोच्यसे

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 30

स तौ रथस्थाव् आसिनौ तत्रैव बलकेशवौ उदीक्षमाणाव् अन्योन्यं ददर्शाद्भुतरूपिणौ

sa tau rathasthāv āsinau tatraiva balakeśavau udīkṣamāṇāv anyonyaṃ dadarśādbhutarūpiṇau

हिन्दी अर्थ

जातो5सि केशवेन च्वं प्रद्युम्न इति कीर्त्यसे आहत्य शम्बरेण त्वमिहानीतोडइसि मानद। सप्तरात्रे त्वसम्पूर्णं सूतिकागारमध्यतः केशवेन महाबाहो देवकार्यार्थसिद्धये गृह मायावतीं भार्या द्वारकां गन्तुमहसि अस्य देवरिपोस्तात मुद्गरो नित्यमूर्जित:

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 31

अथामज्जत् पुनस् तत्र तदाक्रूरः कुतूहलात् इज्यते यत्र देवः स नीलवासाः सनातनः

athāmajjat punas tatra tadākrūraḥ kutūhalāt ijyate yatra devaḥ sa nīlavāsāḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

अमोघश्चैव॒संग्रामे देवदानवमानवै: तदस्त्रप्रविघातार्थ देवीं त्वं स्मर्तुमहसि। स्तव्या चैव नमस्या च महादेवी रणोत्सुकै: “मानद! तुम अपने पूर्वजन्मका स्मरण करो। तुम साक्षात् कामदेव हो। भगवान् शट्डूरकी क्रोधाग्निसे दग्ध हो गये थे, इसलिये इस जगतूमें अनड्र कहलाते हो॥ ४६॥ तुम्हारा वर्तमान जन्म वृष्णिवंशमें हुआ है। तुम रुक्मिणीदेवीके गर्भसे उत्पन्न हुए हो। साक्षात भगवान् केशवने तुम्हें जन्म दिया है। तुम प्रद्यम्न नामसे पुकारे जाते हो॥४७॥ मानद! तुम्हारे जन्मकी सातवों रात अभी पूरी भी नहीं हुई थी कि शम्बरासुर तुम्हें

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 32

तथैवासीनम् उत्सङ्गे सहस्रास्यधरस्य वै ददर्श कृष्णम् अक्रूरः पूज्यमानं यथाविधि

tathaivāsīnam utsaṅge sahasrāsyadharasya vai dadarśa kṛṣṇam akrūraḥ pūjyamānaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

सूतिकागारसे हरकर यहाँ उठा लाया॥ ४८ ॥ महाबाहे . लिये ही भगवान् श्रीकृष्णने तुम्हारे अपहरणकी उपेक्ष की ॥ ४९ ॥ यह जो मायावती नामसे प्रसिद्ध शम्बरासुरज्ो भार्या बनी बैठी है, इसे तुम अपनी कल्याणमयी पुगतू पत्नी रति समझो ॥ ५०॥ तुम्हारे शरीरकी रक्षा करनेऊे लिये ही इसने शम्बरासुरके घरमें निवास किया है। रू दुरात्मा हैत्यको मोहनेके लिये यह अपने शरीरसे एज मायामयी स्त्री प्रकट करके उसकी प्रसन्नताके लिये सदा भेजा करती है। प्रद्युम्न! यह सब समाचार जानकर ही तुम्हारी पत्नी वहाँ स्थिरतापूर्वक रहती है। वीर ! हर वैष्णवास्त्रके द्वारा युद्धमें शम्बरासुरका वध करके अपनी भार्या मायावतीको साथ ले द्वारकाको जानेयोर्द हो॥५१--५३॥ शशत्रुसूदन! यह वैष्णव अस्त्र तथा अत्यन्त कान्तिमानू कवच संग्रह करके इन्द्रने तुम्हार लिये भेजा है। तुम इन्हें ग्रहण करो॥ ५४॥ अब ८८ मेरी दूसरी बात सुनो और नि:शड्डू होकर उसका पाल- करो। तात ! इस देवद्रोहीका मुद्गर नित्य शक्तिशाली है

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 33

भूयश् च सहसोत्थाय तं मन्त्रं मनसा वहन् रथं तेनैव मार्गेण जगामामितदक्षिणः

bhūyaś ca sahasotthāya taṃ mantraṃ manasā vahan rathaṃ tenaiva mārgeṇa jagāmāmitadakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीदेवीने प्रसन्न होकर वह शत्रुनाशक मुद्गर इसे प्रदार किया था। यह संग्राममें देवताओं, दानवों और मानवोंके लिये भी अमोघ है॥ ५५-५६॥ उस अस्त्रका निवारण करनेके लिये तुम्हें पार्वतीदेवीका स्मरण करना चाहिए युद्धके लिये उत्सुक रहनेवाले वीरोंको महादेवी पार्वतीकी स्तुति और वन्दना अवश्य करनी चाहिए॥ ५७॥ शत्रुके साथ संग्राम करते समय तुम्हें पार्वतीदेवीकी स्तुतिके लिये भी अवश्य प्रयत्न करना चाहिए।' ऐसा कहकर नारदजी जहाँ इन्द्र थे, वहीं चले गये इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि शम्बरवधे नारदवाक्ये बडधिकशततमोउध्याय:

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 34

तम् आह केशवो हृष्टः स्थितम् अक्रूरम् आगतम् कीदृशं नागलोकस्य वृत्तं भागवते ह्रदे

tam āha keśavo hṛṣṭaḥ sthitam akrūram āgatam kīdṛśaṃ nāgalokasya vṛttaṃ bhāgavate hrade

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें शम्बरवधके प्रसड़में नारदजीका वाक्यविषयक एक सौ छठा अध्याय पूरा हुआ प्रद्युम्नके द्वारा शम्बरासुरका वध मुदरे गृह्ममाणे तु द्वादशार्का: समुत्थिता: उन्मार्गा: सागरा याता: संक्षुब्धाश्नापि देवता: गृश्चचक्राकुलं व्योम उल्कापातो बभूव ह। ववर्ष रुधिरं देवः परुषं पवबनो बबौ

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 35

चिरं तु भवता कालं व्याक्षेपेण विलम्बितम् मन्ये दृष्टं त्वयाश्चर्यं हृदयं ते यथाचलम्

ciraṃ tu bhavatā kālaṃ vyākṣepeṇa vilambitam manye dṛṣṭaṃ tvayāścaryaṃ hṛdayaṃ te yathācalam

हिन्दी अर्थ

देवीं सस्मार मनसा पार्वतीं शड्डूरप्रियाम्। प्रणम्य शिरसा देवीं स्तोतुं समुपचक्रमे 3»नम: कात्यायन्ये गिरीशायै नमो नमः । नमस्त्रेलोक्यमायायै कात्यायन्ये नमो नम: नमः शत्रुविनाशिन्ये नमो गौर्य शिवप्रिये। नमस्ये शुम्भमथनीं निशुम्भभथनीमपि कालरात्रि नमस्तुभ्यं कौमार्य च नमो नमः । कान्तारवासिनीं देवीं नमस्यामि कृताझ्ललिः

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 36

प्रत्युवाच स तं कृष्णम् आश्चर्यं भवता विना किं भविष्यति लोकेषु चरेषु स्थावरेषु च

pratyuvāca sa taṃ kṛṣṇam āścaryaṃ bhavatā vinā kiṃ bhaviṣyati lokeṣu careṣu sthāvareṣu ca

हिन्दी अर्थ

नमस्यामि महादेवीं जयां च विजयां तथा सिंहवाहां नमस्यामि सिंहप्रवरकेतनाम् वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! तब क्रोधमें भरे हुए शम्बरासुरने वह मुद्गर हाथमें ले लिया। उसे पर्वत हिलने लगे, पृथ्वी काँप उठी, सब समुद्र ऊपरको उछलने लगे, इसी प्रकार समस्त देवताओंमें भी क्षोभ फैल गया॥ २॥ आकाशमें गीधोंके समूह मँडराने लगे, उल्कापात होने लगा, बादल रुधिर बरसाने लगे और अत्यन्त रूखी वायु चलने लगी॥ ३॥ वीर प्रद्युम्मन इस प्रकारके महान् उत्पातोंको देखकर फुर्तीके साथ रथसे नीचे उतर दोनों हाथ जोड़कर खड़े हो गये

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 37

तत्राश्चर्यं मया दृष्टं यत् कृष्ण भुवि दुर्लभम् तद् इहापि यथा तत्र पश्यामि च रमानि च

tatrāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ yat kṛṣṇa bhuvi durlabham tad ihāpi yathā tatra paśyāmi ca ramāni ca

हिन्दी अर्थ

वे मन-ही-मन भगवान् शह्डूरकी प्रिया देवी पार्वतीका स्मरण करने लगे। उन्होंने सिर झुकाकर देवीको प्रणाम करके उनकी स्तुति आरम्भ की प्रद्युम्नने कहा--सच्चिदानन्दमयी कात्यायनी देवीको प्रणाम है। पर्वतोंकी स्वामिनी पार्वती देवीको बारम्बार नमस्कार है। तीनों लोकोंकी मायास्वरूपा कात्यायनी देवीको मेरा बारम्बार अभिवादन है॥ ६॥ शत्रुओंको नष्ट करनेवाली गौरीदेवीको बारम्बार प्रणाम है। शिवप्रिये। शुम्भ हैत्यको मथ डालनेवाली और निशुम्भको भी रौंदनेवाली आपको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ७॥ कालरात्रि! आपको प्रणाम है। कौमारी शक्तिरूपा आपको बारम्बार नमस्कार है। मैं कान्तारवासिनी देवीको हाथ जोड़कर प्रणाम करता हूँ॥ ८ ॥ मैं विन्ध्याचलमें निवास करनेवाली, विपत्तियोंको नष्ट करनेवाली, रणचण्डी, रणप्रिया, जया और विजया नामवाली महादेवीको प्रणाम करता हूँ

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 38

संगतश् चास्मि लोकानाम् आश्चर्येणेह रूपिणा अतः परतरं कृष्ण नाश्चर्यं द्रष्टुम् उत्सहे

saṃgataś cāsmi lokānām āścaryeṇeha rūpiṇā ataḥ parataraṃ kṛṣṇa nāścaryaṃ draṣṭum utsahe

हिन्दी अर्थ

मैं किसीसे पराजित न होनेवाली, शत्रुओंकी विनाशकारिणी अपराजिता देवीको प्रणाम करता हूँ। घण्टाओंकी मालाओंसे व्याप्त और हाथमें घण्टा धारण करनेवाली देवीको मैं प्रणाम करता हूँ मैं महिषासुरका संहार करनेवाली त्रिशूलधारिणी देवीको नमस्कार करता हूँ। सिंहपर सवार होनेवाली और सिंहके चिहसे अलंकृत श्रेष्ठ ध्वजावाली देवीको मैं प्रणाम करता हूँ एकानंशां नमस्यामि गायत्रीं यज्ञसत्कृताम्। सावित्रीं चापि विप्राणां नमस्ये5हं कृताझञलि: रक्ष मां देवि सततं संग्रामे विजयं कुरु। इति कामवच्स्तुष्टा दुर्गा सम्प्रीतमानसा उवाच वचन देवी सुप्रीतेनान्तरात्मना। पश्य पश्य महाबाहो रुक्मिण्यानन्दवर्द्धन

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

अध्याय ७०

श्लोक 39

को वायं त्रिषु लोकेषु विस्मयं भवता विना ।नमः सर्वात्मने तुभ्यं विस्मयाय जगत्पते ।नमो ऽस्तु देवदेवेश तुभ्यं सर्वात्मने नमः ।नमो ऽस्तु विष्णवे तुभ्यम् अमेयाय जगत्पते ॥ किं वानेन जगन्नाथ कृतकृत्यो ऽस्मि सांप्रतम् ।कृत्यशेषं सदा विष्णो किम् उत्सृजसि सांप्रतम् ।तद् आगच्छ गमिष्यामः कंसराजपुरीं प्रभो यावन्न् आस्तं व्रजत्य् एष दिवसान्ते दिवाकरः

ko vāyaṃ triṣu lokeṣu vismayaṃ bhavatā vinā | namaḥ sarvātmane tubhyaṃ vismayāya jagatpate | namo 'stu devadeveśa tubhyaṃ sarvātmane namaḥ | namo 'stu viṣṇave tubhyam ameyāya jagatpate || kiṃ vānena jagannātha kṛtakṛtyo 'smi sāṃpratam | kṛtyaśeṣaṃ sadā viṣṇo kim utsṛjasi sāṃpratam | tad āgaccha gamiṣyāmaḥ kaṃsarājapurīṃ prabho yāvann āstaṃ vrajaty eṣa divasānte divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

देव्यास्तु वचन श्रुत्वा रोमाझ्लोदूगतमानस: प्रणम्य शिरसा देवीं विज्ञप्तुमुपचक्रमे। यदि त्वं देवि तुष्टासि दीयतां मे यदीप्सितम् स गत्वा मदनाभ्याशं माला भूत्वा तु पौष्करी ततो देवा: सगन्धर्वाः सिद्धाश्व परमर्षय:। साधु साध्विति वाचोचु: पूजयन् केशवात्मजम्

English

²⁷⁸ Those with whom he studied together.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 70
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.