Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
15
अध्याय 15 / 95

Book 1 - Adhyaya 15

237 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ237 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा ।ससर्ज देवान् गन्धर्वान् ऋषींश्चैवासुरोरगान्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge caturdaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā / sasarja devān gandharvān ṛṣīṃścaivāsuroragān

हिन्दी अर्थ

आसनपर भगवान् शिवके साथ सुशोभित होती हैं, उन अव्यय और अजन्माको मैं नमस्कार करता हूँ। सभी भेदोंसे रहित उन उमाको मैं प्रणाम करता हूँ, जिनके भीतर सम्पूर्ण संसार उत्पन्न होता है और विनाशको प्राप्त होता रहता है। जो न उत्पन्न होती हैं, न विनाशको प्राप्त होती हैं और न बढ़ती ही हैं, उन गुणातीत हिमालयकी पुत्री उमाको मैं नमस्कार करता हूँ । देवि! शैलपुत्रि! मैंने मोहित होकर जो किया उसके लिये आप मुझे क्षमा

English

There is no scripture other than the Vedas which lays down what is Dharma. A person who takes delight in other things (not sanctioned by the Vedas), should not be even talked to by twice-born persons viz. Brahmanas, Ksatriyas and Vaisyas.

अध्याय १५

श्लोक 2

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः ।तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः

yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ / tadā sasarja bhūtāni maithunenaiva dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

करें। देवताओं तथा असुरोंसे पूजित आपके चरणकमलोंको मैं नमस्कार करता हूँ भक्तिसे विनम्र हुए हैत्यपतिके इस प्रकार स्तुति किये जानेपर भगवती गौरी पार्वतीने उस अन्धकको पुत्ररूपमें स्वीकार किया

English

Those various scriptures which are contrary to Srutis and Smrtis seen in this world, are based on Tamo-gum or ignorance. Belief in them or practising in accordance with them is a Tdmasa activity.

अध्याय १५

श्लोक 3

असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः ।सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम्

asiknyāṃ janayāmāsa vīraṇasya prajāpateḥ / sutāyāṃ dharmayuktāyāṃ putrāṇāṃ tu sahastrakam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर रुद्रसे उत्पन्न परमेश्वर भैरव शम्भुकी आज्ञासे मातृकाओंके साथ पाताल गये। जहाँ विष्णुको संहारकारिणी तामसी मूर्तिके रूपमें नृसिंहाकृति ईश्वर अव्यक्त हरि स्थित हैं। तदनन्तर शेषसे भी पूजित कालाग्नि रुद्र अनन्ताकृति भगवान् शम्भुने स्वयंको परमात्मतत्त्वसे संयुक्त कर दिया। उन देवके (परमात्मासे) संयोग करते समय सभी बुभुक्षित मातृकाओंने त्रिशूलधारी महादेवको प्रणामकर कहा-

English

They i.e. those contrary to Vedas are the cults of Kapala, Bhairava, (v.l. Pancaratras), Yamala, Varna, and Arhata and others similar to these also.

अध्याय १५

श्लोक 4

तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः ।षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्यां वै प्रजापतिः

teṣu putreṣu naṣṭeṣu māyayā nāradasya saḥ / ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairaṇyāṃ vai prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

मातृकाओंने कहा--महादेव! हम भूखी हैं। आप आज्ञा दें, हम तीनों लोकोंका भक्षण करेंगी, हमारी और किसी प्रकारसे तृप्ति नहीं होगी। इतनी बात कहकर विष्णुसे उत्पन्न वे मातृकाएँ चराचरसहित सम्पूर्ण त्रिलोकीका भक्षण करने लगीं

English

In another incarnation of mine, these scriptureshaving been promulgated by me to delude the people who themselves try to mislead other persons by propagating their false scrip¬ tures.

अध्याय १५

श्लोक 5

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।विंशत् सप्त च सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa / viṃśat sapta ca somāya catastro 'riṣṭanemine

हिन्दी अर्थ

तब उन भैरवदेवने नुसिंह-शरीरधारी नारायण-देव हरिका ध्यान किया। हरि क्षणभरमें ही प्रकट हो गये निवारयाशु त्रैलोक्यं त्वदीया भगवन्निति

English

What is prescribed inthemrftjas activity belonging to the Vedas, should be pursued by those who are the most excellent ones among the knowers of meaning and the significance of the Vedas. Those men who strenuously pursue those activities are liked by me.

अध्याय १५

श्लोक 6

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते ।द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां वक्ष्ये ऽथ निस्तरम्

dve caiva bahuputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate / dve caivāṅgirase tadvat tāsāṃ vakṣye 'tha nistaram

हिन्दी अर्थ

संस्मृता विष्णुना देव्यो नृसिंहवपुषा पुनः । उपतस्थुर्महादेबं नरसिंहाकृतिं च तम् सम्प्राप्य संनिधिं विष्णोः सर्वाः संहारकारिकाः । प्रददुः शम्भवे शक्तिं भेरवायातितेजसे

English

It is out of compassion (and for the welfare of) all the four castes that the great personality Svayambhuva Manu himself formerly promulgated the Code of Dharma to the sages, at my behest.

अध्याय १५

श्लोक 7

अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती ।संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी

arundhatī vasurjāmī lambā bhānurmarutvatī / saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāminī

हिन्दी अर्थ

व्याजहार हृषीकेशो ये भक्ताः शूलपाणिनः । ये च मां संस्मरन्तीह पालनीयाः प्रयत्नतः ममैव मूर्तिरतुला सर्वसंहारकारिका। महेश्वरांशसम्भूता भुक्तिमुक्तिप्रदा त्वियम्

English

After hearing the excellent Dharmas from his mouth (as propounded by him), other sages also composed other scriptures as codes of Dharmas or pious behaviour, for establish¬ ing the Dharma.

अध्याय १५

श्लोक 8

धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान् निबोधत ।विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत्

dharmapatnyo daśa tvetāstāsāṃ putrān nibodhata / viśvāyā viśvadevāstu sādhyā sādhyānajījanat

हिन्दी अर्थ

अनन्तो भगवान् कालो द्विधावस्था ममैव तु। तामसी राजसी मूर्तिर्देवदेवश्चतुर्मुखः सोऽयं देवो दुराधर्षः कालो लोकप्रकालनः । भक्षयिष्यति कल्पान्ते रुद्रात्मा निखिलं जगत्

English

When at the end of Yugas, these codes vanish, the sages would compose them in every Yuga at the instance of god Brahma.

अध्याय १५

श्लोक 9

मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः ।भानोस्तु भानवश्चैव मुहूर्ता वै मुहूर्तजाः

marutvanto marutvatyāṃ vasavo 'ṣṭau vasoḥ sutāḥ / bhānostu bhānavaścaiva muhūrtā vai muhūrtajāḥ

हिन्दी अर्थ

या सा विमोहिका मू्तिर्मम नारायणाह्वया। सत्त्वोद्रिक्ता जगत् कृत्स्नं संस्थापयति नित्यदा स हि विष्णुः परं ब्रह्म परमात्मा परा गतिः । मूलप्रकृतिरव्यक्ता सदानन्देति कथ्यते

English

O King, at the behest of god Brahma, eighteen major Purdms have been recounted by Vyasa and others. Dharma is well established (and expounded) in them.

अध्याय १५

श्लोक 10

लम्बायाश्चाथ घोषो वै नागवीथी तु जामिजा ।पृथिवीविषयं सर्वमरुन्दत्यामजायत ।संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः

lambāyāścātha ghoṣo vai nāgavīthī tu jāmijā / pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundatyāmajāyata / saṃkalpāyāstu saṃkalpo dharmaputrā daśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवं बोधिता देव्यो विष्णुना विश्वमातरः। प्रपेदिरे महादेवं तमेव शरणं हरिम् माहात्म्यं देवदेवस्य भैरवस्यामितौजसः

English

Other minor Puranas have been narrated by his (Vyasa's) disciples. The author of each of these treatises is the knowerof the Dhaxma-Sdstras, in every Yuga.

अध्याय १५

श्लोक 11

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo 'nalaḥ / pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

(भैरवदेवने) उन्हें बतलाते हुए कहा--भगवन्! आपकी ये मातृकाएँ त्रिलोकीका भक्षण कर रही हैं, इन्हें आप शीघ्र ही रोकें नरसिंह-शरीरधारी विष्णुके द्वारा पुनः उन देवियोंका स्मरण किये जानेपर वे उन नरसिंहरूपवाले महादेवके पास आ पहुँचीं। संहार करनेवाली उन सभी शक्तियोने विष्णुके समीप आकर भैरवरूपधारी अति तेजस्वी

English

Sik?a (phonetics), (the rules regarding holy

अध्याय १५

श्लोक 12

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो धुनिस्तथा ।ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः

āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śrānto dhunistathā / dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ

हिन्दी अर्थ

शम्भुको शक्ति प्रदान कर दी उन मातृकाओंने जगत्को उत्पन्न करनेवाले नृसिंह, भैरव तथा शेषनागको क्षणभरमें ही एक होते हुए देखा। हषीकेशने कहा-शूलपाणि भगवान् शंकरके जो भक्त हैं और जो मेरा स्मरण करते हैं, प्रयत्न-

English

Thus there are fourteen lores which have been promulgated along with the four Vedas. Dharma does not exist elsewhere outside these texts, O excellent Brahmanas.

अध्याय १५

श्लोक 13

सोमस्य भगवान् वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः ।पुरोजवो ऽनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा

somasya bhagavān varcā dharasya draviṇaḥ sutaḥ / purojavo 'nilasya syādavijñātagatistathā

हिन्दी अर्थ

पूर्वक उनका यहाँ पालन करना चाहिए। महेश्वरके अंशसे उत्पन्न, सबका संहार करनेवाली यह मेरी ही अतुलनीय मूर्ति है। यह भुक्ति और मुक्तिको प्रदान करनेवाली है भगवान् अनन्त और काल मेरी ही दो प्रकारकी तामसी अवस्थाएँ हैं। देवाधिदेव चतुर्मुख ब्रह्मा मेरी राजसी मूर्ति हैं। वे ही ये संसारका संहार करनेवाले दुर्धर्ष कालदेव हैं। कल्पका अन्त होनेपर ये रुद्रात्मा

English

Thus, it is at my behest that Manu, Vyasa and others established Dharma as expounded by god Brahma, till the dissolution of the world of living beings takes place.

अध्याय १५

श्लोक 14

कुमारो ह्यनलस्यासीत् सेनापतिरिति स्मृतः ।देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्याभवत् सुतः ।विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापतिः

kumāro hyanalasyāsīt senāpatiriti smṛtaḥ / devalo bhagavān yogī pratyūṣasyābhavat sutaḥ / viśvakarmā prabhāsasya śilpakartā prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विश्वका भक्षण करेंगे। सबको मोहित करनेवाली सत्त्वगुणसम्पन्ना मेरी 'नारायण' इस नामवाली जो मूर्ति है, वह नित्य समस्त संसारकी स्थापना करती है। (मेरी) उस (मूर्ति)-को विष्णु, परम ब्रह्म, परमात्मा, परमगति, मूलप्रकृति, अव्यक्त और सदानन्द-इस प्रकारसे कहा जाता है। विष्णुके द्वारा इस प्रकार समझानेपर देवीरूप उन सभी मातृकाओंने उन्हीं महादेव हरिकी शरण ग्रहण की

English

When the time of the dissolution of the world arrives, all these great-souled ones, after attaining realization of the Atman, enter the great region along with Brahma.

अध्याय १५

श्लोक 15

अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसा तथा ।सुरभिर्विनता चैव ताम्र क्रोधवशा इरा ।कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान् वै निबोधत

aditirditirdanustadvadariṣṭā surasā tathā / surabhirvinatā caiva tāmra krodhavaśā irā / kadrurmuniśca dharmajñā tatputrān vai nibodhata

हिन्दी अर्थ

मैंने आप लोगोंसे अन्धकके विनाश और अमित ओजस्वी देवाधिदेव भैरवके माहात्म्यका सम्पूर्ण वर्णन किया १२२ श्र कूर्मपुराण हि

English

Hence, for thesake of carrying out duties prescribed by Dharma, one should resort to the Vedas in every possible way. Knowledge accompanied by Dharma shall reveal the great Brahman.

अध्याय १५

श्लोक 16

अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा ।विवस्वान् सविता पूषा ह्यंशुमान् विष्णुरेव च

aṃśo dhātā bhagastvaṣṭā mitro 'tha varuṇor'yamā / vivasvān savitā pūṣā hyaṃśumān viṣṇureva ca

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारद्वारा आत्मज्ञान प्राप्तकर प्रह्माद-पुत्र विरोचनका योगमें संलग्न होना, विरोचन- पुत्र बलिद्वारा देवताओंको पराजित करना, देवमाता अदितिका दुःखी होना तथा विष्णुसे प्रार्थनाकर पुत्ररूपमें उनके उत्पन्न होनेका वर प्राप्त करना, अदितिके गर्भमें विष्णुका प्रवेश, विष्णुका वामनरूपमें आविर्भाव, बलिके यज्ञमें वामनका प्रवेश तथा तीन पग भूमिकी याचना, तीसरे पगसे नापते समय ब्रह्माण्ड-भेदन, गङ्गाकी उत्पत्ति तथा भक्तिका वर प्राकर बलि आदिका पातालमें प्रवेश

English

By shaking off their darkness (of ignorance) by means of perfect knowledge, they enjoy (spiritual) bliss perpe¬ tually, inasmuch as they are fully identical.with me. They are not bom again and again in the Sarhsara (as they are liberated).

अध्याय १५

श्लोक 17

तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याश्चादितेः सुताः

tuṣitā nāma te pūrvaṃ cākṣuṣasyāntare manoḥ / vaivasvate 'ntare proktā ādityāścāditeḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकूर्म उवाच श्रीकूर्मने कहा--प्राचीन कालमें अन्धकके निगृहीत अन्धके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः। हो जानेपर महात्मा प्रह्मदका विरोचन नामका पुत्र राजा विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा॥ १ ॥ बना। उस महान् असुरने देवेन्द्रसहित देवताओंको जीतकर धर्मपूर्वक चराचर त्रिलोकीका बहुत वर्षोतक

English

Therefore, devoting yourself to me in every way and being fully absorbed in me, worship me exclusively, seek¬ ing me mentally as your refuge, (v.l. along with Mena).

अध्याय १५

श्लोक 18

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् बलसंयुतम् ।हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथापरम्

ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapād balasaṃyutam / hiraṇyakaśipuṃ jyeṣṭhaṃ hiraṇyākṣaṃ tathāparam

हिन्दी अर्थ

ed य । ३ ॥ पालन किया। उसके इस प्रकार रहते हुए एक बार hp र सचराचरम्॥ २ ॥ कभी विष्णुसे प्रेरित होकर महामुनि भगवान् सनत्कुमार तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः । उसके नगरमें आये। सिंहासनपर बैठे हुए उस महान् सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः॥ ३ ॥ असुरने ब्रह्माजीके पुत्र (सनत्कुमार)-को देखकर

English

If you are incapable of meditating on my unchanging lordly form, seek refuge in my great form beginning with Kala (Time), (v.l. kaladhyam —perfect-form).

अध्याय १५

श्लोक 19

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो महाबलपराक्रमः ।आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।दृष्ट्वालेभेवरान् दिव्यान् स्तुत्वासौ विविधैः स्तवै

hiraṇyakaśipurdaityo mahābalaparākramaḥ / ārādhya tapasā devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam / dṛṣṭvālebhevarān divyān stutvāsau vividhaiḥ stavai

हिन्दी अर्थ

दृष्टा सिंहासनगतो ब्रह्मपुत्र महासुरः । (आसनसे) उठकर सिरसे उन्हें प्रणाम किया और हाथ ननामोत्थाय शिरसा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रबीत्॥ ४ ॥ जोड़कर यह वाक्य कहा- ॥ १--४॥ धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि सम्प्राप्तो मे पुरातनः । आज मैं धन्य हुआ, कृतार्थ हुआ जो ये ब्रह्मज्ञानी, योगीश्वरोऽद्य भगवान् यतोऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम्॥ ५ ॥ पुरातन योगीश्वर भगवान् स्वयं यहाँ आ गये हैं। हे ब्रह्मन्! देवस्वरूप पितामह ब्रह्माजीके पुत्र! आप किस

English

Hence, O my father, stabilise yourself in that form of mine which comes within the ken of your mind. Be devoted to that and be engaged in worshipping it.

अध्याय १५

श्लोक 20

अथ तस्य बलाद् देवाः सर्व एव सुरर्षयः ।बाधितास्ताडिता जग्मुर्देवदेवं पितामहम्

atha tasya balād devāḥ sarva eva surarṣayaḥ / bādhitāstāḍitā jagmurdevadevaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः । प्रयोजनसे यहाँ आये हैं, मुझे बतलायें। मैं आपका ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्य करवाण्यहम् ॥ ६ ॥ कौन-सा कार्य करूँ सोऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम्। वे भगवान् देव धर्मात्मा महासुर (विरोचन)-से

English

With the intellect concentrated on it, with the Atman dwelling on it and stabilised therein, and having that as the ultimate resort, they shake off all their sins, by means of perfect knowledge and attain that stage from which there is no return to Sarhsara.

अध्याय १५

श्लोक 21

शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्वजगन्मयम् ।ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम् ।कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम्

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ śaṃbhuṃ sarvajaganmayam / brahmāṇaṃ lokakartāraṃ trātāraṃ puruṣaṃ param / kūṭasthaṃ jagatāmekaṃ purāṇaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

द्रष्टुमभ्यागतोऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि॥ ७ ॥ बोले--मैं आपको ही देखने आया हूँ, आप भाग्यशाली हैत्यानां हैं। हैत्यश्रेष्ठ! हैत्योके लिये यह (धार्मिक) नीतिं सुदुर्लभा नीतिरेषा हैत्यानां हैत्यसत्तम। अत्यन्त दुर्लभ है । निश्चय ही तीनों लोकोंमें तुम्हारे समान त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशोऽन्यो न विद्यते॥ ८ ॥ कोई दूसरा धार्मिक नहीं है। ऐसा कहे जानेपर असुरराज इत्युक्तोऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम्। (विरोचन)-ने उन महामुनिसे पुनः कहा--ब्रह्मज्ञानियोंमें

English

O Lord of Kings, without resorting to me, that great state of bliss, the region devoid of impurities, is not attained. Hence, seek refuge in me.

अध्याय १५

श्लोक 22

स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः ।सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः

sa yācito devavarairmunibhiśca munīśvarāḥ / sarvadevahitārthāya jagāma kamalāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माणां परम धर्म मे ब्रहावित्तम॥ ९ ॥ सर्वश्रेष्ठ! आप मुझे धर्मोमें जो श्रेष्ठ धर्म हो, उसे धर्माणां परमं हि र बतलायें। उन भगवान् योगीने महात्मा हैत्येन्द्रको सोऽब्रवीद् भगवान् योगी हैत्येन्द्राय महात्मने। आत्मञ्चानरूपी और सब प्रकारसे अत्यन्त रहस्यमय श्रेष्ठ सर्वगुह्यतमं धर्ममात्मज्ञानमनुत्तमम्॥ १०॥ धर्म बतलाया

English

O protector of the earth, by worshipping me in identity or in separateness, or in both ways, you will attain that region, (v.l. my region).

अध्याय १५

श्लोक 23

संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्द्रैरमरैरपि ।क्षीरोदस्योत्तरं कूलं यत्रास्ते हरिरीश्वरः

saṃstūyamānaḥ praṇatairmunīndrairamarairapi / kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ yatrāste harirīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने (महात्मा विरोचनने) परम ज्ञान प्राकर उन्हे स लब्ध्या परमं ज्ञानं दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । (सनत्कुमारको) गुरुदक्षिणा प्रदान की तथा राज्य अपने निधाय पुत्रे तद्राज्यं योगाभ्यासरतोऽभवत्॥ ११॥ पुत्र (बलि)-को सौंपकर वे योगाभ्यासमें निरत हो गये ब्रह्मण्यो धार्मिकोऽत्यर्थ विजिग्येऽथ पुरंदरम्

English

O leader of Kings, without resorting to me that Reality which is pure by nature and auspicious, is not compre¬ hended. Hence, seek refuge in me.

अध्याय १५

श्लोक 24

दृष्ट्वा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम् ।ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत

dṛṣṭvā devaṃ jagadyoniṃ viṣṇuṃ viśvaguruṃ śivam / vavande caraṇau mūrdhnā kṛtāñjalirabhāṣata

हिन्दी अर्थ

जगाम निर्जितो विष्णुं देवं शरणमच्युतम् तदन्तरेऽदितिर्देवी देवमाता सुदुःखिता। हैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम्

English

You should hence propitiate strenuously the im¬ perishable and eternal divine form. Thereafter, you will eschew the blindness of ignorance (v.l. bondage).

अध्याय १५

श्लोक 25

ब्रह्मोवाच त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तो ऽस्यखिलात्मकः ।व्यापी सर्वामरवपुर्महायोगी सनातनः

brahmovāca tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāmananto 'syakhilātmakaḥ / vyāpī sarvāmaravapurmahāyogī sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपन्ना विष्णुमव्यक्तं शरण्यं शरणं हरिम् कृत्वा हृत्पदाकिञ्जल्के निष्कलं परमं पदम्। वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम्

English

Worship devotedly Siva everywhere and forever, physically, mentally and verbally. Thereafter, due to that purity, you will attain to his region.

अध्याय १५

श्लोक 26

त्वमात्मा सर्वभूतानां प्रधानं प्रकृतिः परा ।वैराग्यैश्वर्यनिरतो रागातीतो निरञ्जनः

tvamātmā sarvabhūtānāṃ pradhānaṃ prakṛtiḥ parā / vairāgyaiśvaryanirato rāgātīto nirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः । आविर्बभूव योगात्मा देवमातुः पुरो हरिः दृष्टा समागतं विष्णुमदितिर्भक्तिसंयुता। मेने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम्

English

Those who are always enveloped by my Maya with the subtle darkness of ignorance, are born again and again in the terrible ocean in the worldly existence.

अध्याय १५

श्लोक 27

त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम् ।त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः

tvaṃ kartā caiva bhartā ca nihantā suravidviṣām / trātumarhasyananteśa trātā hi parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते

English

O King, it is with single-minded devotion and perfect knowledge that the Brahman should besought, for warding off the bondage of birth.

अध्याय १५

श्लोक 28

इत्थं स विष्णुर्भगवान् ब्रह्मणा संप्रबोधितः ।प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षः पीतवासासुरद्विषः

itthaṃ sa viṣṇurbhagavān brahmaṇā saṃprabodhitaḥ / provāconnidrapadmākṣaḥ pītavāsāsuradviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य। नमो देवदेवादिदेवादिदेव प्रभो विश्वयोनेऽथ भूयो नमस्ते

English

One who has become one with the Brahman revels in his own soul, bestows fearlessness on all living beings. He attains spiritual powers and prosperity and great devotion, not conceiving anyone else (i.e. is exclusively devoted to me).

अध्याय १५

श्लोक 29

किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः ।इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्यं करोमि वः

kimarthaṃ sumahāvīryāḥ saprajāpatikāḥ surāḥ / imaṃ deśamanuprāptāḥ kiṃ vā kāryaṃ karomi vaḥ

हिन्दी अर्थ

उनका वह बलि नामक महान् असुर पुत्र अभ्युदयकी प्राप्तिके लिये उसने इन्द्रको भी जीत लिया था। सभी देवताओंसे घिरे हुए इन्द्रने उसके साथ महान् युद्ध करते हुए पराजित होकर अच्युत विष्णुदेवकी शरण ग्रहण की

English

That Supreme Reality, the lordly, unsullied, per¬ fect Brahman is perceived by him. Becoming free from all ties of all worldly existence, he stays established only in the Brahman itself.

अध्याय १५

श्लोक 30

देवा ऊचुः हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः ।बाधते भगवन् दैत्यो देवान् सर्वान् सहर्षिभिः

devā ūcuḥ hiraṇyakaśipurnāma brahmaṇo varadarpitaḥ / bādhate bhagavan daityo devān sarvān saharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इसी बीच अत्यन्त दुःखी होकर देवताओंकी माता तपोराशि, परम तपोरूप देवी अदितिने हैत्येन्द्रोके वधके लिये “स्वयं भगवान् ही मेरे पुत्र हों' इस संकल्पको लेकर अत्यन्त महान् कठोर तप किया । अपने हृदयरूपी कमलकलिकामें निष्कल, परम पद, अनादि, अनन्त, आनन्दस्वरूप, व्योममय, अद्वितीय वासुदेवका ध्यान करती हुई वे शरणागतवत्सल अव्यक्त, हरि विष्णुकी शरणमें गयीं। प्रसन्न होकर शङ्ख-चक्र तथा गदा धारण

English

The great Siva is the receptacle of the Supreme- Brahman. That great lord is non-different, unchanging and the support of the Atman.

अध्याय १५

श्लोक 31

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते पुरुषोत्तम ।हन्तुमर्हसि सर्वेषां त्वं त्रातासि जगन्मय

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ tvāmṛte puruṣottama / hantumarhasi sarveṣāṃ tvaṃ trātāsi jaganmaya

हिन्दी अर्थ

करनेवाले योगात्मा हरि भगवान् विष्णु देवमाता (अदिति)- के समक्ष प्रकट हो गये। विष्णुको सामने देखकर भक्तिपरायणा अदितिने अपनेको कृतार्थ माना और वे केशवको स्तुतिसे प्रसन्न करने लगीं॥ १४--१८॥ अदितिने कहा--समस्त दुःखसमूहोंके नाश करनेके लिये एकमात्र कारणरूप आपकी जय हो। अनन्त माहात्म्य-सम्पन्न तथा योगाभियुक्त! (योगमें प्रतिक्षण निरत) आपकी जय हो। आदि, मध्य और अन्तसे रहित

English

O King, either through the path of perfect knowl¬ edge, or through the path of action or through that of devotion or through Yogic practice, seek asylum in ISvara for the purpose of liberation from all worldly existence.

अध्याय १५

श्लोक 32

श्रुत्वा तद्दैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः ।वधाय दैत्यमुख्यस्य सो ऽसृजत् पुरुषं स्वयम्

śrutvā taddaivatairuktaṃ sa viṣṇurlokabhāvanaḥ / vadhāya daityamukhyasya so 'sṛjat puruṣaṃ svayam

हिन्दी अर्थ

विज्ञानमूर्ते! आपकी जय हो। अशेषकल्प (जिनमें किसी भी प्रकारके विषयका विराम नहीं है) तथा विशुद्ध आनन्दस्वरूप! आपकी जय हो। कालरूप विष्णु! आपको नमस्कार है। नरसिंहरूपधारी शेष! आपको नमस्कार है। संहार करनेवाले कालरुद्रको नमस्कार है। वासुदेव! आपको बार-बार नमस्कार है। विश्वरूपी मायाका विधान करनेवाले! आपको नमस्कार है। योगद्वारा जानने योग्य सत्यरूप! आपको नमस्कार

English

O Lord of mountains, this is the secret instruction that is imparted unto you by me. After pondering over this, it behoves you to do as you please.

अध्याय १५

श्लोक 33

मेरुपर्वतवर्ष्माणं घोररूपं भयानकम् ।शङ्खचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुडध्वजः

meruparvatavarṣmāṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam / śaṅkhacakragadāpāṇiṃ taṃ prāha garuḍadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

है। धर्म एवं ज्ञाननिष्ठ! आपको नमस्कार है। है वराहरूप ! आपको बार-बार नमस्कार है। हजारों सूर्य और चन्द्रमाको आभाके समान प्रकाशयुक्त मूर्तिवाले! आपको नमस्कार है। वेदोंमें प्रतिपादित विशिष्ट ज्ञान और धर्मद्वारा प्रात होनेवाले! आपको नमस्कार है। देवदेवादिदेव आदिदेव! आपको नमस्कार है। प्रभो! आप विश्वके योनिरूप हैं, आपको बार-बार नमस्कार है

English

At the bidding of the great-souled god Brahma, the universal Atman, you will give me to Rudra in the Svayarhvara type of marriage with him (where the bride selects her partner for life from among the suitors).

अध्याय १५

श्लोक 34

हत्वा तं दैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः ।इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात्

hatvā taṃ daityarājaṃ tvaṃ hiraṇyakaśipuṃ punaḥ / imaṃ deśaṃ samāgantuṃ kṣipramarhasi pauruṣāt

हिन्दी अर्थ

शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः । तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसन्निव

English

O King, on account that alliance, all Devos (gods) including Indra, will bow unto you. O father, god Sankara will become pleased thereby.

अध्याय १५

श्लोक 35

निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् ।महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम्

niśamya vaiṣṇavaṃ vākyaṃ praṇamya puruṣottamam / mahāpuruṣamavyaktaṃ yayau daityamahāpuram

हिन्दी अर्थ

त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम् तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः। दत्त्वा बरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत

English

Making all possible efforts, realise me who am a close companion of lord Siva. After worshipping lord Isana (Siva), seek refuge in him who is worthy of being the resort.

अध्याय १५

श्लोक 36

विमुञ्चन् भैरवं नादं शङ्खचक्रगदाधरः ।आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः

vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ śaṅkhacakragadādharaḥ / āruhya garuḍaṃ devo mahāmerurivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम्। दधार गर्भ देवानां माता नारायणं स्वयम् समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम्। उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे

English

Thus addressed by the goddess of Devas, Himavan, the king of mountains, bowed down his head before the goddess. With palms joined in reverence, he spoke again:

अध्याय १५

श्लोक 37

आकर्ण्य दैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम् ।समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्यपतेर्भयात्

ākarṇya daityapravarā mahāmegharavopamam / samācacakṣire nādaṃ tadā daityapaterbhayāt

हिन्दी अर्थ

निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान् हैत्येन्द्रो भयविह्वलः । किमुत्पाता भवेत् कार्यमस्माकं किंनिमित्तकाः

English

"O Consort of the Supreme Ruler! Be pleased m expound to me the Yoga pertaining to Mahesvara, the knowl¬ edge of the soul and the means of meditating on him."

अध्याय १५

श्लोक 38

असुरा ऊचुः कश्चिदागच्छति महान् पुरुषो देवचोदितः ।विमुञ्चन् भैरवं नादं तं जानीमो ऽमरार्दन

asurā ūcuḥ kaścidāgacchati mahān puruṣo devacoditaḥ / vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ taṃ jānīmo 'marārdana

हिन्दी अर्थ

नमस्कृत्य हषीकेशमिदं वचनमब्रवीत् यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत्। दधारासुरनाशार्थं माता तं त्रिदिवौकसाम्

English

The great goddess narrated in details and in pre¬ cision to him, the great knowledge, the excellent Yoga of Atman and the means thereof.

अध्याय १५

श्लोक 39

ततः सहासुरवरैर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् ।संनद्धैः सायुधैः पुत्रैः प्रह्रादाद्यैस्तदा ययौ

tataḥ sahāsuravarairhiraṇyakaśipuḥ svayam / saṃnaddhaiḥ sāyudhaiḥ putraiḥ prahrādādyaistadā yayau

हिन्दी अर्थ

स वासुदेवो देवानां मातुर्देह समाविशत् न यस्य देवा जानन्ति स्वरूपं परमार्थतः । स विष्णुरदितेर्देहं स्वेच्छयाऽद्य समाविशत्

English

On hearing that great perfect knowledge from the lotus-like face of the mother of the worlds, the Lord of mountains who was worshipped by the entire world, became interested in Yogic meditation.

अध्याय १५

श्लोक 40

दृष्ट्वा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम्

dṛṣṭvā taṃ garuḍāsīnaṃ sūryakoṭisamaprabham / puruṣaṃ parvatākāraṃ nārāyaṇamivāparam

हिन्दी अर्थ

सोऽवतीर्णो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः सत्यनिष्ठ शम्भो! आपको नमस्कार है। कारणरूप! विश्वरूप! आपको नमस्कार है। योगपीठके मध्यमें विराजमान रहनेवाले! आपको नमस्कार है। है एकरूप शिव! आपको बार-बार नमस्कार है

English

As a result of the greatness of his great fortune and at the behest of god Brahma, he gave Parvatl, the chaste lady, unto Mahesvara (Siva), in the presence of all Devas.

अध्याय १५

श्लोक 41

दुद्रुवुः केचिदन्योन्ममूचुः संभ्रान्तलोचनाः ।अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः

dudruvuḥ kecidanyonmamūcuḥ saṃbhrāntalocanāḥ / ayaṃ sa devo devānāṃ goptā nārāyaṇo ripuḥ

हिन्दी अर्थ

देवमाता (अदिति)-के द्वारा इस प्रकार प्रसन्न किये जानेपर जगन्मय उन भगवान् कृष्ण-(विष्णु)-ने किंचित् हँसते हुए वर माँगनेके लिये कहा

English

He who reads this Hymn near Brahmanas with con¬ centration of mind and mental purity becomes free from all sins.

अध्याय १५

श्लोक 42

अस्माकमव्ययो नूनं तत्सुतो वा समागतः ।इत्युक्त्वा शस्त्रवर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते ।तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया

asmākamavyayo nūnaṃ tatsuto vā samāgataḥ / ityuktvā śastravarṣāṇi sasṛjuḥ puruṣāya te / tāni cāśeṣato devo nāśayāmāsa līlayā

हिन्दी अर्थ

सिरसे भूमिमें प्रणाम करते हुए तथा श्रेष्ठ वर माँगते हुए उसने (अदितिने) कहा--मैं देवताओंके कल्याणके लिये आपको ही पुत्ररूपमें प्राप्त करनेका वर माँगती हूँ। शरणागतवत्सल अप्रमेय भगवान् 'ऐसा ही हो' इतना कहकर तथा बरोंको प्रदानकर वहींपर अन्तर्धान हो गये

English

Or the Brahmana shall be reborn in the pure family of a Brahmana and thanks to the greatness of the pre¬ vious impressions, he shall attain the spiritual lore about the Brahman {Brahma-Vidya).

अध्याय १५

श्लोक 43

तदा हिरण्यकशिपोश्चत्वारः प्रथितौजसः ।पुत्रा नारायणोद्भूतं युयुधुर्मेघनिः स्वनाः ।प्रह्रादश्चाप्यनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च

tadā hiraṇyakaśipoścatvāraḥ prathitaujasaḥ / putrā nārāyaṇodbhūtaṃ yuyudhurmeghaniḥ svanāḥ / prahrādaścāpyanuhrādaḥ saṃhrādo hrāda eva ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर बहुत समय बीतनेके पश्चात् देवताओंको माता (अदिति)-ने साक्षात् नारायण भगवान् जनार्दनको गर्भमै धारण किया। देवमाताके उदरमें हृषीकेशके प्रविष्ट होते ही विरोचनपुत्र बलिके नगरमें भयंकर उत्पात होने लगे। सभी उपद्रबोंको देखकर भयसे विहल हुआ हैत्यराज (बलि) वृद्ध पितामह असुर प्रहादको प्रणामकर कहने लगा--

English

After attaining the great divine Yoga of Parames- vara, he becomes quiescent and fully controlled and attains. Sdyujya (identity) with Siva.

अध्याय १५

श्लोक 44

प्रह्रादः प्राहिणोद् ब्राह्ममनुह्रादो ऽथ वैष्णवम् ।संह्रादश्चापि कौमारमाग्नेयं ह्राद एव च

prahrādaḥ prāhiṇod brāhmamanuhrādo 'tha vaiṣṇavam / saṃhrādaścāpi kaumāramāgneyaṃ hrāda eva ca

हिन्दी अर्थ

बलिने कहा--महाप्राज्ञ पितामह! हमारे नगरमें इस समय ये उत्पात क्यों हो रहे हैं, इनका कारण क्या है? हमें क्या करना चाहिए? उसकी बात सुनकर महासुर (प्रह्माद)-ने देरतक ध्यान किया और फिर हषीकेशको नमस्कार करके यह वचन कहा-

English

He who, at each of three (morning, midday and evening) sessions of Homa, oblates offerings one per each name (v.l. epithet of the goddess mentioned above) becomes free from the evil effects of epidemics (like cholera) and malefic planets.

अध्याय १५

श्लोक 45

तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम् ।न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा

tāni taṃ puruṣaṃ prāpya catvāryastrāṇi vaiṣṇavam / na śekurbādhituṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ yathā tathā

हिन्दी अर्थ

प्रह्लाद बोले--यज्ञोंद्वारा जिन विष्णुका यजन किया जाता है और यह सम्पूर्ण विश्व जिनका (स्वरूप) है, देवताओंकी माता (अदिति)-ने उन्हें ही असुरोंके विनाशके लिये (गर्भमें) धारण किया है! समस्त विश्व जिनसे अभिन्न है और जो समस्त विश्वसे भिन्न भी है, उन वासुदेवने देवताओंकी माताके शरीरमें प्रवेश किया है। देवता भी जिनके स्वरूपको यथार्थतः नहीं जानते वे विष्णु ही इस समय अपनी इच्छासे अदितिके देहमें

English

One who is desirous of attaining prosperity shall duly perform the worship of the goddess Parvatl and repeat Japa every day for a year, with great attention.

अध्याय १५

श्लोक 46

अथासौ चतुरः पुत्रान् महाबाहुर्महाबलः ।प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च

athāsau caturaḥ putrān mahābāhurmahābalaḥ / pragṛhya pādeṣu karaiḥ saṃcikṣepa nanāda ca

हिन्दी अर्थ

प्रविष्ट हुए हैं जिनसे सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न होते हैं और जहाँ नाशको प्राप्त होते हैं वे महायोगी पुराणपुरुष हरि अवतीर्ण हुए हँ

English

After worshipping the three-eyed Sambhu with great devotion side by side with her, the devotee derives great fortune, thanks to the grace of Mahadeva.

अध्याय १५

श्लोक 47

विमुक्तेष्वथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः स्वयम् ।पादेन ताडयामास वेगेनोरसि तं बली

vimukteṣvatha putreṣu hiraṇyakaśipuḥ svayam / pādena tāḍayāmāsa vegenorasi taṃ balī

हिन्दी अर्थ

सत्तामात्रात्मरूपोऽसौ विष्णुरंशेन जायते यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधारिणी । माया भगवती लक्ष्मी: सोऽवतीर्णो जनार्दन:

English

Hence, in order to ward ofT all sins, the thousand names of the goddess should be recited as used for Japa, by the twice-born ones in all earnestness.

अध्याय १५

श्लोक 48

स तेन पीडितो ऽत्यर्थं गरुडेन तथाऽशुगः ।अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः ।गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा

sa tena pīḍito 'tyarthaṃ garuḍena tathā'śugaḥ / adṛśyaḥ prayayau tūrṇaṃ yatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ / gatvā vijñāpayāmāsa pravṛttamakhilaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

यस्य सा तामसी मूर्ति: शंकरो राजसी तनु: । ब्रह्मा संजायते विष्णुरंशेनेकेन सत्त्वभृत् जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मतः

English

"O Brahmanas, (as a casual reference) the excellent greatness of the goddess has been recounted incidently. Henceforth, listen and understand the creation of subjects by Bhrgu and others."

अध्याय १५

श्लोक 49

संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयो ऽमलः ।नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा

saṃcintya manasā devaḥ sarvajñānamayo 'malaḥ / narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ tathā

हिन्दी अर्थ

काले प्रासे महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम्। असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम् नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्

English

It is probably Samyasa. HD. II. 1. 417 gives a number of synonyms for sannydsin viz. parivrdf, parivrdjaka, bhiksu, muni, yati but this des¬ criptive name of dSrama is not given in it.

अध्याय १५

श्लोक 50

नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्यकशिपोः पुरे ।आविर्बभूव सहसा मोहयन् दैत्यपुङ्गवान्

nṛsiṃhavapuravyakto hiraṇyakaśipoḥ pure / āvirbabhūva sahasā mohayan daityapuṅgavān

हिन्दी अर्थ

उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगणैर्वृतः कृतोपनयनो वेदानध्यैष्ट भगवान् हरिः। समाचारं भरद्वाजात् त्रिलोकाय प्रदर्शयन्

English

Instead of this reading {dhydyanto) viSvam aiSvaram the Ft. Note ( in our Vehkatesvara Press—Text) gives a better reading: mskalam divam I "meditating on the perfect, indivisible Siva".

अध्याय १५

श्लोक 51

दंष्ट्राकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः ।समारुह्यात्मनः शक्तिं सर्वसंहारकारिकाम् ।भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः

daṃṣṭrākarālo yogātmā yugāntadahanopamaḥ / samāruhyātmanaḥ śaktiṃ sarvasaṃhārakārikām / bhāti nārāyaṇo 'nanto yathā madhyandine raviḥ

हिन्दी अर्थ

स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ततः कालेन मतिमान् बलिवैरोचनिः स्वयम्। यज्ञर्यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास सर्वगम्

English

Sisti and Bhavya were born of Dhruva and Sambhu was born of Bhavya.

अध्याय १५

श्लोक 52

दृष्ट्वा नृसिंहवपुषं प्रह्रादं ज्येष्ठपुत्रकम् ।वधाय प्रेरयामास नरसिहस्य सो ऽसुरः

dṛṣṭvā nṛsiṃhavapuṣaṃ prahrādaṃ jyeṣṭhaputrakam / vadhāya prerayāmāsa narasihasya so 'suraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मन: विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः। आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत्

English

Sambhuti bore the son Purnamasa to Marici as well as four daughters endowed with all auspicious characteristics.

अध्याय १५

श्लोक 53

इमं नृसिंहवपुषं पूर्वस्माद् बहुशक्तिकम् ।सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः

imaṃ nṛsiṃhavapuṣaṃ pūrvasmād bahuśaktikam / sahaiva tvanujaiḥ sarvairnāśayāśu mayeritaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः। स्वपाहैर्विमितं देशमयाचत बलिं त्रिभिः जिनमें नाम, जाति आदिकी परिकल्पना नहीं होती, सत्तामात्रसे व्याप्त रहनेवाले आत्मरूप वे ही विष्णु अपने अंशरूपसे प्रकट हो रहे हैं। जगत्की मातृरूपा और उसके (जगत्के) धर्मको धारण करनेवाली, भगवती लक्ष्मी

English

Tusti was the eldest. Then came Vrsti, Krsti and Apaciti. The two sons of Purnamasa were Virajas and Parvata.

अध्याय १५

श्लोक 54

तत्संनियोगादसुरः प्रह्रादो विष्णुमव्ययम् ।युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जितः

tatsaṃniyogādasuraḥ prahrādo viṣṇumavyayam / yuyudhe sarvayatnena narasiṃhena nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

जिनकी मायारूपी शक्ति हैं, वे जनार्दन ही अवतीर्ण हुए हैं। जिनकी तामसी मूर्ति शंकर हैं और राजसी मूर्ति ब्रह्मा हैं वे सत्त्वगुणको धारण करनेवाले विष्णु ही अपने एक अंशसे प्रकट हो रहे हें गोविन्दको इस प्रकार समझकर भक्तिसे विनप्र- चित्त हो उन्हींकी शरणमें जाओ, इससे तुम शान्ति प्राप्त करोगे। तब प्रह्णादके वचनसे विरोचनपुत्र बलि हरिकी शरण ग्रहण करता हुआ धर्मपूर्वक विश्वका पालन करने

English

They were—Anga, Sumanas, Khyati, Kratu, Angirasa and Siva. Afterwards Vena was born of Anga. Vainya (alias Prthu) was born of Vena.

अध्याय १५

श्लोक 55

ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुजः ।ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च

tataḥ saṃcodito daityo hiraṇyākṣastadānujaḥ / dhyātvā paśupaterastraṃ sasarja ca nanāda ca

हिन्दी अर्थ

समय आनेपर कश्यपसे स्वयं देवमाता अदितिने दिया। वे (भगवान् विष्णु) चार भुजावाले, विशाल नेत्रवाले, श्रीवत्ससे सुशोभित वक्षःस्थलवाले, नीले मेघके समान, शोभासे व्याप्त एवं प्रकाशमान थे। सभी

English

Santati gave birth to sixty thousand sons from Kratu. All of them were of sublimated sexuality and are called Ba (Va) lakhilyas.

अध्याय १५

श्लोक 56

तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः

tasya devādidevasya viṣṇoramitatejasaḥ / na hānimakarodastraṃ yathā devasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिगणोंसे आवृत ब्रह्मा उनके समीपमें गये। उपनयन (यज्ञोपवीत-संस्कार) हो जानेके बाद भगवान् हरिने तीनों लोकोंको प्रदर्शित करते हुए भरद्वाजसे वेदों और सदाचारका अध्ययन किया॥ ४१--४४॥ इस प्रकार वे प्रभु लौकिक (लोक-कल्याणकारी) मार्ग दिखाते हैं। वे जैसा प्रमाण उपस्थित करते हैं, संसार उसीका अनुवर्तन करता है। तदनन्तर समयानुसार विरोचनके पुत्र बुद्धिमान् बलिने यज्ञोंके द्वारा सर्वव्यापी

English

Svaha bore three dignified sons of great prowess, O Brahmanas, to Vahni (fire), the son ofBrahma and of the form of Rudra.

अध्याय १५

श्लोक 57

दृष्ट्वा पराहतं त्वस्त्रं प्रह्रादो भाग्यगौरवात् ।मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम्

dṛṣṭvā parāhataṃ tvastraṃ prahrādo bhāgyagauravāt / mene sarvātmakaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

यज्ञेश्वर विष्णुकी स्वयं अर्चना की उसने (दक्षिणारूपमें) बहुत-सा धन देकर ब्राह्मणोंकी पूजा की । उस महात्माके यज्ञस्थलमें ब्रह्मर्षि आये। (यज्ञ हो रहा है ऐसा) जानकर भरद्वाजसे प्रेरणा प्राप्तकर भगवान् विष्णु वामनरूप धारणकर यज्ञदेशमें आये॥ ४५--४८ ॥

English

They were Pavaka, Pavamana and Suciragni or Suci. The fire produced by attrition is called Pavamana; the fire from lightning is called as Pavaka.

अध्याय १५

श्लोक 58

संत्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुक्तेन चेतसा ।ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्

saṃtyajya sarvaśastrāṇi sattvayuktena cetasā / nanāma śirasā devaṃ yogināṃ hṛdayeśayam

हिन्दी अर्थ

शरीरपर कुष्णमृगका चर्म तथा उपवीत (यज्ञोपवीत- जनेऊ) धारण किये, पलाशके दण्डसे सुशोभित, जटा धारण किये तथा भस्मसे मण्डित वे ब्राह्मण बेदमन्त्रोंका उच्चारण करते हुए असुरराज बलिके समीप आये। उन भिक्षुक (वेशधारी) हरिने बलिसे अपने तीन पगोंद्वारा नापी गयी भूमिको याचना की

English

Going up to the mountain Govardhana, he perform¬ ed a penance after subduing the sense-organs. Lord Visnu the wielder of a conch, a discus and the iron club was delighted at his penance.

अध्याय १५

श्लोक 59

स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋग्यजुः सामसंभवैः ।निवार्य पितरं भ्रातृन् हिरण्याक्षं तदाब्रवीत्

stutvā nārāyaṇaiḥ stotraiḥ ṛgyajuḥ sāmasaṃbhavaiḥ / nivārya pitaraṃ bhrātṛn hiraṇyākṣaṃ tadābravīt

हिन्दी अर्थ

प्रीणातु देवो हरिरव्ययाकृतिः। विचिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे मथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः।

English

The son of Vena had unswerving devotion. He ruled over his kingdom in accordance with the injunctions of the Vedas constantly thinking over and remembering Madhusudana (or Visnu).

अध्याय १५

श्लोक 60

अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः ।पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः

ayaṃ nārāyaṇo 'nantaḥ śāśvato bhagavānajaḥ / purāṇapuruṣo devo mahāyogī jaganmayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम् आक्रम्य लोकत्रयमीशपादः

English

Ere long, his wife (Antardhana) of slender limbs and pure smiles gave birth to Sikhandin and Havirdhana through Antardhana (internal meditation).

अध्याय १५

श्लोक 61

अयं धाता विधाता च स्वयञ्ज्योतिर्निरञ्जनः ।प्रधानपुरुषस्तत्त्वं मूलप्रकृतिरव्ययः

ayaṃ dhātā vidhātā ca svayañjyotirnirañjanaḥ / pradhānapuruṣastattvaṃ mūlaprakṛtiravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम। ये तत्र लोके निवसन्ति सिद्धाः ५४॥ अथोपतस्थे भगवाननादिः

English

A son who became famous by the name Susila was born to Sikhandin. He was righteous, endowed with beauty and a master of the Vedas and the Vedahgas.

अध्याय १५

श्लोक 62

ईश्वरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः ।गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम्

īśvaraḥ sarvabhūtānāmantaryāmī guṇātigaḥ / gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ viṣṇumavyaktamavyayam

हिन्दी अर्थ

पितामहस्तोषयामास विष्णुम्। गङ्केत्युक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था

English

He studied the Vedas duly and virtuously and was established in penance. As good luck would have it, that knower of Dharma became inclined towards renunciation.

अध्याय १५

श्लोक 63

एवमुक्ते सुदुर्बुद्धिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् ।प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया

evamukte sudurbuddhirhiraṇyakaśipuḥ svayam / provāca putramatyarthaṃ mohito viṣṇumāyayā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम्। दृष्टा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति

English

Eager that he was in the Self study (of the Vedas) and the performance of penance he resorted to holy centres.

अध्याय १५

श्लोक 64

अयं सर्वात्मना वध्यो नृसिंहो ऽल्पपराक्रमः ।समागतो ऽस्मद्भवनमिदानीं कालचोदितः

ayaṃ sarvātmanā vadhyo nṛsiṃho 'lpaparākramaḥ / samāgato 'smadbhavanamidānīṃ kālacoditaḥ

हिन्दी अर्थ

आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम्। ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः ५८ ॥ तमब्रवीद् भगवानादिकर्ता भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः।

English

There he saw a holy forest named Dhamnavana which affords the achievement of Dharma—a place accessible to the Yogins and inaccessible to the haters of Brahman.

अध्याय १५

श्लोक 65

विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः ।मा निन्दस्वैनमीशानं भूतानामेकमव्ययम्

vihasya pitaraṃ putro vacaḥ prāha mahāmatiḥ / mā nindasvainamīśānaṃ bhūtānāmekamavyayam

हिन्दी अर्थ

ममैव हैत्याधिपतेऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम्

English

A very holy and pure river named Mandakini flowed there. It was endowed with clusterous growth of red and blue lotuses and was bedecked with the hermitages of the Siddhas.

अध्याय १५

श्लोक 66

कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः ।कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक्

kathaṃ devo mahādevaḥ śāśvataḥ kālavarjitaḥ / kālena hanyate viṣṇuḥ kālātmā kālarūpadhṛk

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य मूर्ध्ना पुनरेव हैत्यो निपातयामास जलं कराग्रे। बलिने भावपूर्वक विष्णुके दोनों चरणोंको धोकर स्वर्णनिर्मित भृङ्गार (टोटीदार पात्र) लेकर उन्हें आचमन कराया और “मैं आपको आपके ही तीन पगवाली (भूमि) देता हूँ, इससे अव्यय आकृतिवाले देव हरि

English

On its southern bank, he saw a beautiful and very holy hermitage occupied by leading sages and Yogins and felt delighted.

अध्याय १५

श्लोक 67

ततः सुवर्णकशिपुर्दुरात्मा विधिचोदितः ।निवारितो ऽपि पुत्रेण युयोध हरिमव्ययम्

tataḥ suvarṇakaśipurdurātmā vidhicoditaḥ / nivārito 'pi putreṇa yuyodha harimavyayam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हों' ऐसा संकल्पकर उन देवके कराग्रपल्लबपर सुशीतल जल गिराया। शरणमें आये हुए उस हैत्यराजको आसक्तिरहित बनानेकी इच्छासे उन आदिदेवने पृथ्वी, अन्तरिक्ष और झुलोकमें पाद-विक्षेप किया। तीनों लोकोंको आक्रान्तकर ईश्वरका चरण प्रजापतिके लोकसे ब्रह्मलोकमें पहुँचा। उस लोकमें निवास करनेवाले जो सिद्धजन थे, उन्होंने हजारों आदित्यके समान (प्रकाशमान)

English

He propitiated Girisa (god Siva) by means of (reciting) Rudradhyaya and the CanVa (narrative) of Rudra, as well as by many different kinds of hymns of Sambhu, taken from the Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 68

संरक्तनयनो ऽन्तो हिरण्यनयनाग्रजम् ।नखैर्विदारयामास प्रह्रादस्यैव पश्यतः

saṃraktanayano 'nto hiraṇyanayanāgrajam / nakhairvidārayāmāsa prahrādasyaiva paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

उस चरणको प्रणाम किया॥ ५१--५४॥ तदनन्तर अनादि भगवान् पितामहने वहाँ उपस्थित होकर विष्णुको प्रसन्न किया। उस ब्रह्माण्डके ऊपरी कपालको भेदकर पुनः वह चरण दिव्य आवरणोंमें चला गया। उस अण्डका भेदन होनेसे पुण्य करनेवालाँद्वारा सेवित वह शीतल महाजल नीचे गिरा। तभीसे आकाशमें

English

In the meantime (while praying) he saw the great sage named Svetasvatara coming. He was the most excellent among the great devotees of Pasupati (god Siva).

अध्याय १५

श्लोक 69

हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महाबलः ।विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भयविह्वलः

hate hiraṇyakaśipau hiraṇyākṣo mahābalaḥ / visṛjya putraṃ prahrādaṃ dudruve bhayavihvalaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित वह नदियोंमें श्रेष्ठ नदी प्रवर्तित हुई जिसे ब्रह्माने 'गङ्गा' नामसे अभिहित किया ईश्वरका वह चरण महान्, प्रधान, प्रकृति, स्वबीज- स्वरूप अद्वितीय पुरुष ब्रह्मपर्यन्त पहुँचकर स्थित हो गया। उस अव्यय पदका दर्शनकर विभिन्न स्थानोंके

English

He had applied Bhasma (ashes) all over his limbs. The loin cloth was the only covering garment he had. His body was emaciated due to the performance of penance. He was wearing a white sacred thread.

अध्याय १५

श्लोक 70

अनुह्रादादयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः ।नृसिंहदेहसंभूतैः सिंहैर्नोता यमालयम्

anuhrādādayaḥ putrā anye ca śataśo 'surāḥ / nṛsiṃhadehasaṃbhūtaiḥ siṃhairnotā yamālayam

हिन्दी अर्थ

विष्णुको देखकर महान् बलिने उन अद्वितीय अव्यय नारायणको अपने भक्तिपूरित चित्तसे प्रणाम किया, जिन्हें सभी देवता प्रणाम करते रहते हैं आदिकर्ता भगवान् वासुदेवने पुनः वामनरूप धारणकर उस (बलि)-से कहा--हैत्याधिपते! इस समय भक्तिपूर्वक आपके द्वारा दिये गये ये तीनों लोक अब मेरे ही हैं

English

After concluding his eulogy of Sambhu, he bowed down his head at his feet. His eyes were rendered dim due to tears (ofjoy). With palms joined in reverence, he spoke these words.

अध्याय १५

श्लोक 71

ततः संहृत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभुः ।स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम्

tataḥ saṃhṛtya tadrūpaṃ harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ / svameva paramaṃ rūpaṃ yayau nārāyaṇāhvayam

हिन्दी अर्थ

हैत्यने पुनः सिरेसे प्रणामकर हाथोंके अग्रभागमें जल गिराया (और कहा-) अनन्तधाम! त्रिविक्रम! हैत्यं जगदन्तरात्मा पातालमूलं प्रविशेति भूयः

English

"I am contented, blessed. Since the leading sage and Yogin, the holy Lord, the most excellent among the knowers of Yoga has been personally seen by me.

अध्याय १५

श्लोक 72

गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो ऽसुरसत्तमः ।अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत्

gate nārāyaṇe daityaḥ prahrādo 'surasattamaḥ / abhiṣekeṇa yuktena hiraṇyākṣamayojayat

हिन्दी अर्थ

भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान्। प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम्

English

Ah! My good luck is indeed great. My penances have become fruitful. What shall I do? O sinless one, I am your disciple. Save me."

अध्याय १५

श्लोक 73

स बाधयामास सुरान् रणे जित्वा मुनीनपि ।लब्ध्वान्धकं महापुत्रं तपसाराध्य शङ्करम्

sa bādhayāmāsa surān raṇe jitvā munīnapi / labdhvāndhakaṃ mahāputraṃ tapasārādhya śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

उक्त्वैवं हैत्यसिंहं तं विष्णुः सत्यपराक्रमः । पुरंदराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः। ब्रह्मा शक्रोऽथ भगवान् रुद्रादित्यमरुद्गणाः

English

He blessed the King of very good conduct and ■gentle behaviour. He accepted him as his disciple, for he had ■wiped off all his sins, thanks to his penance.

अध्याय १५

श्लोक 74

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बध्वाच धरणीमिमाम् ।नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम्

devāñjitvā sadevendrān badhvāca dharaṇīmimām / nītvā rasātalaṃ cakre vandīmindīvaraprabhām

हिन्दी अर्थ

कृत्वैतददभुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक् । पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत सोऽपि हैत्यवरः श्रीमान् पातालं प्राप चोदितः । प्रहादेनासुरवरैर्विष्णुना विष्णुतत्परः

English

The clever sage made him perform all rites pertaining to sannjdsa and then bestowed on him the divine knowledge (about Siva) for which the holy rites had been laid down in his own branch of the Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 75

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः ।गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम्

tataḥ sabrahmakā devāḥ parimlānamukhaśriyaḥ / gatvā vijñāpayāmāsurviṣṇave harimandiram

हिन्दी अर्थ

अपृच्छद् विष्णुमाहात्म्यं भक्तियोगमनुत्तमम्। पूजाविधानं प्रह्लादं तदाहासौ चकार सः प्रणतगतिं प्रणिधाय कर्मयोगम्

English

He gave him the entire essence of the Vedas, that secures the release of the Pasu (Individual soul) from the Pdia (the binding noose of Avidyd). It is famous as the Antydiramd}- (the last stage of life). It has been performed by Brahma and others.

अध्याय १५

श्लोक 76

स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद्वधोपायमव्ययः ।सर्वेदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे

sa cintayitvā viśvātmā tadvadhopāyamavyayaḥ / sarvedevamayaṃ śubhraṃ vārāhaṃ vapurādadhe

हिन्दी अर्थ

अमित पराक्रमी! मैं अपने-आपको तुम्हें प्रदान करता हूँ। प्रह्मादके पुत्रके भी पुत्र अर्थात् बलिके द्वारा भलीभाँति दिया हुआ तीनों लोक ग्रहणकर संसारके अन्तरात्मा शङ्खपाणि (भगवान् विष्णु)-ने हैत्यसे पुनः कहा--(अब आप) पातालमूलमें प्रवेश करें। आप वहाँ नित्य रहते हुए देवताओंको भी प्राप्त न होनेवाले भोगोंका उपभोगकर भक्तियोगद्वारा मेरा निरन्तर ध्यान करते रहें। कल्पान्त होनेपर पुनः मुझमें ही (आप)

English

Glancing at all his disciples, those who resided in that hermitage viz. Brahmanas, Ksattriyas and Vaisyas who were all interested in maintaining celibacy, he said thus:

अध्याय १५

श्लोक 77

गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः ।दंष्ट्रयोद्धारयामास कल्पादौ धरणीमिमाम्

gatvā hiraṇyanayanaṃ hatvā taṃ puruṣottamaḥ / daṃṣṭrayoddhārayāmāsa kalpādau dharaṇīmimām

हिन्दी अर्थ

प्रवेश करेंगे ॥ ६०--६२ ॥ उस हैत्यश्रेष्ठठे इस प्रकार कहकर सत्यपराक्रम तथा विशाल डगोंवाले विष्णुने तीनों लोक इन्द्रको दे दिये। सिद्ध, देवता, ऋषि, किन्नर, ब्रह्मा, इन्द्र, भगवान् रुद्र, आदित्य तथा मरुद्रण (उन) महायोगीकी स्तुति

English

"It is only after studying the branch of knowledge initiated by me that the Yogins attain Mahadeva after medi¬ tating on the universe as the creation of the Lord.

अध्याय १५

श्लोक 78

त्यक्त्वा वराहसंस्थानं संस्थाप्य च सुरद्विजान् स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम्

tyaktvā varāhasaṃsthānaṃ saṃsthāpya ca suradvijān svāmeva prakṛtiṃ divyāṃ yayau viṣṇuḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

ऐसा अद्भुत कार्य करके वामन-रूप धारण करनेवाले विष्णु सभीके देखते-ही-देखते वहाँ अन्तर्धान हो गये। वह विष्णुपरायण श्रीसम्पन्न हैत्यश्रेष्ठ (बलि) भी विष्णुसे प्रेरित होकर प्रह्माद एवं अन्य श्रेष्ठ असुरोंके साथ पातालमें चला गया

English

It is here that the Lord Mahadeva sporting along with his consort Uma, occupies the place, with a desire to bless the devotees.

अध्याय १५

श्लोक 79

तस्मिन् हते ऽमररिपौ प्रह्रादौ विष्णुतत्परः ।अपालयत् स्वकंराज्यं भावं त्यक्त्वा तदाऽसुरम्

tasmin hate 'mararipau prahrādau viṣṇutatparaḥ / apālayat svakaṃrājyaṃ bhāvaṃ tyaktvā tadā'suram

हिन्दी अर्थ

उसने प्रह्मादसे विष्णुका माहात्म्य, श्रेष्ठतम भक्तियोग तथा पूजनका विधान पूछा। तब उनके द्वारा बताये कर्मयोगका आचरण कर वह शरणागतोंके आश्रयस्थल, हाथोंमें चक्र, तलवार तथा शंख धारण करनेवाले, कमलके समान नेत्रवाले, अप्रमेय ईश्वरकी शरणमे गया

English

Formerly, Narayana himself, the creator of the entire universe, propitiated Mahadeva here with a desire for the welfare of the worlds.

अध्याय १५

श्लोक 80

इयाज विधिवद् देवान् विष्णोराराधने रतः ।निः सपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद् विष्णुवैभवात्

iyāja vidhivad devān viṣṇorārādhane rataḥ / niḥ sapatnaṃ tadā rājyaṃ tasyāsīd viṣṇuvaibhavāt

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो! इस प्रकार यह (भगवान्) वामनके पराक्रमको मैंने बतलाया। ये पुरुषोत्तम सदा देवताओंके स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः॥ ६९॥ कायाँको करते रहते हैं

English

It is after propitiating Lord Isana (Siva) the deity of even Devas, that Devas and Danavas attained great mira¬ culous powers here.

अध्याय १५

श्लोक 81

ततः कदाचिदसुरो ब्राह्मणं गृहमागतम् ।तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया

tataḥ kadācidasuro brāhmaṇaṃ gṛhamāgatam / tāpasaṃ nārcayāmāsa devānāṃ caiva māyayā

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण क्त बलिपुत्र बाणासुरका वृत्तान्त, दक्ष प्रजापतिकी दनु, सुरसा आदि कन्याओंकी संतानोंका वर्णन

English

It was here itself that Marici and all other sages perceived Mahesvara through the power of their penance and attained eternal perfect knowledge.

अध्याय १५

श्लोक 82

स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेनावमानितः ।शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः

sa tena tāpaso 'tyarthaṃ mohitenāvamānitaḥ / śaśāpāsurarājānaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

सोऽतीव शंकरे भक्तो राजा राज्यमपालयत्। त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्॥ ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम्।

English

Hence, O leading king, you too stay here practis¬ ing penance and Yoga. You stay with me permanently and thereby you will attain Siddhi."

अध्याय १५

श्लोक 83

यत्तद्वलं समाश्रित्य ब्राह्मणानवमन्यसे ।सा भक्तिर्वैष्णवी दिव्या विनाशं ते गमिष्यति

yattadvalaṃ samāśritya brāhmaṇānavamanyase / sā bhaktirvaiṣṇavī divyā vināśaṃ te gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

व्याहतो हैवतैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः। ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया॥ संस्तुतो भगवानीशः शंकरो नीललोहितः।

English

After addressing thus, the leading Brahmana meditat¬ ed on Lord Siva, the wielder of the Pinaka bow. He then imparted precisely the great Mantra for the achievement of every thing ( v.l. of his objectives).

अध्याय १५

श्लोक 84

इत्युक्त्वा प्रययौ तूर्णं प्रह्रादस्य गृहाद् द्विजः ।मुमोह राज्यसंसक्तः सो ऽपि शापबलात् ततः

ityuktvā prayayau tūrṇaṃ prahrādasya gṛhād dvijaḥ / mumoha rājyasaṃsaktaḥ so 'pi śāpabalāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शंकरस्तथा। स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ॥ अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः १०॥

English

That Mantra suppresses all sins. It is the essence of the Vedas. It yields liberation. It is the holy Mantra begin¬ ning with the word Agni. It has been initiated (made to function) by the sages.

अध्याय १५

श्लोक 85

बाधयामास विप्रेन्द्रान् न विवेद जनार्दनम् ।पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति

bādhayāmāsa viprendrān na viveda janārdanam / piturvadhamanusmṛtya krodhaṃ cakre hariṃ prati

हिन्दी अर्थ

शुकीं श्येनीं च भासी च सुग्रीवां गृध्रिकां शुचिम् खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा।

English

At his instance King Susila, endowed with faith, became a devotee of Pasupati and was engaged in the study of the Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 86

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ।नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्यामरद्विषः

tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam / nārāyaṇasya devasya prahrādasyāmaradviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--बलिके महान् बल और पराक्रमवाले सौ पुत्र थे, उनमें प्रधान पुत्रका नाम 'बाण' था, जो द्युतिमान् और अत्यन्त बलवान् था। भगवान् शंकरे अत्यन्त भक्तिवाले उस राजा (बाण)-ने राज्यका पालन करते हुए त्रिलोकीको अपने वशमें करके इन्द्रको पीड़ित किया। तब इन्द्रादि देवता कृत्तिवासा (शंकर)-के पास जाकर कहने लगे (भगवन्!) आपका भक्त 'बाण' नामक महान् असुर हमें पीडित कर रहा है॥ १--३॥

English

He applied the sacred ashes (Aorma) all over his body. He lived on roots, fruits and bulbous roots. He was quie¬ scent and had full self-control. He subdued his anger and resorted to the procedure of renunciation.

अध्याय १५

श्लोक 87

कृत्वा तु सुमहद् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः ।पुर्वसंस्कारमाहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ ।संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ

kṛtvā tu sumahad yuddhaṃ viṣṇunā tena nirjitaḥ / purvasaṃskāramāhātmyāt parasmin puruṣe harau / saṃjātaṃ tasya vijñānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

सभी देवताओंके द्वारा ऐसा कहे जानेपर देवाधिदेव महेश्वरने एक बाणसे लीलापूर्वक 'बाण' के नगरको दग्ध कर दिया। उस नगरके जलनेपर बाण त्रिशूलधारी, गोपति (वृषवाहन) नीललोहित ईशान रुद्रको शरणमें गया शम्भुके लिंगको सिरपर धारणकर वह निर्भयतापूर्वक अपने नगरसे बाहर निकल गया और परमेश्वर (शंकर)- की स्तुति करने लगा। स्तुति करनेपर नीललोहित, शंकर भगवान् ईशने स्रेहवश उस बाणासुरको गणपतिका

English

Havirdhana begot a son named Pracinabarhis in Agneyi. He was a master of the science of archery.

अध्याय १५

श्लोक 88

ततः प्रभृति दैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्वहन् ।नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे

tataḥ prabhṛti daityendro hyananyāṃ bhaktimudvahan / nārāyaṇe mahāyogamavāpa puruṣottame

हिन्दी अर्थ

दनुके तार आदि अत्यन्त भीषण पुत्र हुए। उनमें तार, शम्बर, कपिल, शंकर, स्वर्भानु तथा वृषपर्वा प्रधान कहे गये हैं। द्विजो! दक्षप्रजापतिको कन्या सुरसाके अनेक फणोंवाले हजार सर्प पुत्ररूपमें हुए। इसी प्रकार अरिष्टाने हजारों आकाशचारी महात्मा गन्धर्वोको उत्पन्न किया। अनन्त आदि महानाग कद्रूके पुत्र कहे गये हैं

English

Lord Pracinabarhis, who was the most excellent among the wielders of all sorts of weapons, begot of the daughter of the ocean, ten sons.

अध्याय १५

श्लोक 89

हिरण्यकशिपोः पुत्रे योगसंसक्तचेतसि ।अवाप तन्महद् राज्यमन्धको ऽसुरपुङ्गवः

hiraṇyakaśipoḥ putre yogasaṃsaktacetasi / avāpa tanmahad rājyamandhako 'surapuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठो ! ताम्राने छः कन्याओंको जन्म दिया, जो शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवा, गृध्रिका तथा शुचि नामवाली हैं। सुरभिने गौओं तथा महिषियों (भैंसों)-को उत्पन्न किया। इराने सभी प्रकारके वृक्ष, लता, वल्ली तथा तृण-जातिवालोंको जन्म दिया। द्विजसत्तमो! खसाने यक्षो तथा राक्षसोंको, मुनिने अप्सराओंको और क्रोधवशाने राक्षसोंको उत्पन्न किया॥ ११--१३॥

English

They were well known as Pracetasas. They were kings of reputed power. Devoted to Narayana, they studied their respective Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 90

हिरण्यनेत्रतनयः शंभोर्देहसमुद्भवः ।मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम्

hiraṇyanetratanayaḥ śaṃbhordehasamudbhavaḥ / mandarasthāmumāṃ devīṃ cakame parvatātmajām

हिन्दी अर्थ

१-कृत्ति (व्याघ्रचर्म) -को वसन (वस्त्र) -रूपमें धारण करनेवाले। २-'दनु' दक्षप्रजापतिकी कन्या है। इसका विवाह कश्यपसे हुआ था। आराध्य तपसा रुद्रं महादेवं तथारुणः। सारथ्ये कल्पितः पूर्व प्रीतेनार्कस्य शम्भुना

English

Daksa who had been the blessed son of Brahma formerly and a progenitor as well, was reborn of Marisa and the ten Pracetas collectively.

अध्याय १५

श्लोक 91

पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः ।ईश्वराराधनार्थाय तपश्चेरुः सहस्त्रशः

purā dāruvane puṇye munayo gṛhamedhinaḥ / īśvarārādhanārthāya tapaśceruḥ sahastraśaḥ

हिन्दी अर्थ

एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः । वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिञ्छुण्वतां पापनाशनाः कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः।

English

That Daksa carried on a verbal dispute with the intelligent Rudra, the great Isa. He was cursed by Rudra and he thereby became the son of Pracetas.

अध्याय १५

श्लोक 92

ततः कदाचिन्महति कालयोगेन दुस्तरा ।अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद् भूतविनाशिनी

tataḥ kadācinmahati kālayogena dustarā / anāvṛṣṭiratīvogrā hyāsīd bhūtavināśinī

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्य: स्वनामभिः विनताके दो विख्यात पुत्र हुए-गरुड तथा अरुण। उनमेंसे बुद्धिमान् गरुडने दुस्तर तप करके भगवान् शंकरको कृपासे साक्षात् हरिके वाहन होनेका सौभाग्य प्राप्त किया। इसी प्रकार पूर्वकालमें अरुणने महादेव

English

Seeing that Daksa was coming to his residence, he along with his consort personally accorded him befitting worship.

अध्याय १५

श्लोक 93

समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम् ।अयाचन्त क्षुधाविष्टा आहारं प्राणधारणम्

sametya sarve munayo gautamaṃ tapasāṃ nidhim / ayācanta kṣudhāviṣṭā āhāraṃ prāṇadhāraṇam

हिन्दी अर्थ

रुद्रकी तपस्याद्वारा आराधना की, इससे महादेवने प्रसन्न होकर उसे सूर्यका सारथी बना दिया इस वैवस्वत मन्वन्तरमें स्थावर तथा जंगम-रूप ये (महर्षि) कश्यपके वंशज कहे गये हैं। इनका वर्णन सुननेवालोंके पाप नष्ट हो जाते हैं

English

Then the son of Brahma (Daksa) who had been infested with the Tamo-Guna yearned for more worship than he deserved. He became infuriated and went away to his house (in a huff).

अध्याय १५

श्लोक 94

स तेभ्यः प्रददावन्नं मृष्टं बहुतरं बुधः ।सर्वे बुबुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा

sa tebhyaḥ pradadāvannaṃ mṛṣṭaṃ bahutaraṃ budhaḥ / sarve bubujire viprā nirviśaṅkena cetasā

हिन्दी अर्थ

शोभन व्रतवाले द्विजो! (दक्षकी) सत्ताईस कन्याएँ चन्द्रमाकी पत्रियाँ कही गयी हैं। अरिष्टनेमिकी पल्नियोंकी सोलह संतानें हुई। विद्वान् बहुपुत्रके चार विद्युत् नाम- वाले पुत्र कहे गये हैं। इसी प्रकार अङ्गिराके पुत्र ब्रह्मा- द्वारा सम्मान-प्रा् श्रेष्ठ ऋषि थे। देवर्षि कुशाश्वके पुत्र देवप्रहरण अर्थात् देवोंके शस्त्र थे। हजार युगोंका अन्त होनेपर विभिन्न मन्वन्तरोंमें ये अपने नामोंके समान कार्योके साथ निश्चितरूपसे पुनः उत्पन्न होते हैं॥ १७--१९ ॥

English

Once, when Sati had come to her own house, the evil-minded Daksa used word of abuse to her and angrily scolded her along with her husband.

अध्याय १५

श्लोक 95

गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शङ्करी ।बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्जगत्

gate tu dvādaśe varṣe kalpānta iva śaṅkarī / babhūva vṛṣṭirmahatī yathāpūrvamabhūjjagat

हिन्दी अर्थ

महर्षि कश्यप तथा पुलस्त्य आदि ऋषियोंके वंशका वर्णन, रावण तथा कुम्भकर्ण आदिकी उत्पत्ति, वसिष्ठके वंश-वर्णनमें व्यास, शुकदेव आदिको उत्पत्तिकी कथा, भगवान् शंकरका ही शुकदेवके रूपमें आविर्भूत होना एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासंतानकारणात्। कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार सुमहत् तपः

English

''All my other sons-in-law are superior to your hus¬ band the wielder of the Pinaka bow. You too are an evil daughter among my good daughters. Hence go away from this house (back to your place) in the manner you had come.

अध्याय १५

श्लोक 96

ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम् ।महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः

tataḥ sarve munivarāḥ samāmantrya parasparam / maharṣi gautamaṃ procurgacchāma iti vegataḥ

हिन्दी अर्थ

वत्सरश्चासितश्चेव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत। नाम्ना वै देवलः पुत्रो योगाचार्यो महातपाः

English

On hearing his words, the goddess, the beloved of Sankara censured her father, Daksa, and burned herself by means of her own self (by Yogic process).

अध्याय १५

श्लोक 97

निवारयामास च तान् कञ्चित् कालं यथासुखम् ।उषित्वा मद्गृहे ऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः

nivārayāmāsa ca tān kañcit kālaṃ yathāsukham / uṣitvā madgṛhe 'vaśyaṃ gacchadhvamiti paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--प्रजाकी अभिवृद्धिके लिये इन पुत्रोंको उत्पन्न कर पुत्राभिलाषी कश्यप अत्यन्त महान् तप करने लगे। कठोर तप कर रहे उनके “वत्सर' तथा 'असित' नामके दो पुत्र हुए। वे दोनों ही ब्रह्मवादी थे। वत्सरसे नैधुव और रैभ्य नामके महान् यशस्वी पुत्र उत्पन्न हुए। रैभ्यके तेजस्वियोंमें श्रेष्ठ रैभ्य नामक पुत्र हुआ। च्यवन ऋषिकी (सुमेधा नामवाली) पुत्री महात्मा नैश्रुवकी

English

After bowing to her husband Pasupati, the wearer of elephant's hide, she became the daughter of Himavan, being delighted at his penance.

अध्याय १५

श्लोक 98

ततो मायामयीं सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते ।समीपं प्रापयामासुगौतमस्य महात्मनः

tato māyāmayīṃ sṛṣṭvā kṛśāṃ gāṃ sarva eva te / samīpaṃ prāpayāmāsugautamasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पत्नी थी। सुमेधाने "कुण्डपायी' पुत्रोंको उत्पन्न किया। असितकी एकपर्णा नामक पत्नीने ब्रह्यिष्ठ पुत्रको उत्पन्न किया जो देवल नामवाले थे, वे योगके आचार्य, शाण्डिल्या नैधुवा रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः । नरप्रकृतयो विप्राः पुलस्त्यस्य वदामि वः

English

On knowing her (dead in this manner) Lord Rudra, Kara, the dispeller of dejectedness of those who resort to him, became infuriated and after coming to his house, cursed Daksa.

अध्याय १५

श्लोक 99

सो ऽनुवीक्ष्य कृपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः ।गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा

so 'nuvīkṣya kṛpāviṣṭastasyāḥ saṃrakṣaṇotsukaḥ / goṣṭhe tāṃ bandhayāmāsa spṛṣṭamātrā mamāra sā

हिन्दी अर्थ

ऋषिस्त्वैलविलिस्तस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्प्यश्चतस्त्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धिकाः पुष्पोत्कटा च राका च कैकसी देववर्णिनी! रूपलावण्यसम्पन्नास्तासां वै शृणुत प्रजा:

English

'After abandoning this body, born of Brahma, be born in the family of Ksattriyas. You will be a foolish-minded person and will beget a son of your own daughter.'

अध्याय १५

श्लोक 100

स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्यं महामुनिः ।न पश्यति स्म सहसा तादृशं मुनयो ऽब्रुवन्

sa śokenābhisaṃtaptaḥ kāryākāryaṃ mahāmuniḥ / na paśyati sma sahasā tādṛśaṃ munayo 'bruvan

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देवरूपिणी। कैकसी जनयत् पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् कुम्भकर्ण शूर्पणखां तथैव च विभीषणम्। पुष्पोत्कटा व्यजनयत् पुत्रान् विश्रवसः शुभान्

English

Imprecating him thus, Mahadeva went to the moun¬ tain Kailasa. Daksa too, the son of the self-bom deity (Brahma) became Pracetasa (son of the Pracetasas) in due course.

अध्याय १५

श्लोक 101

गोवध्येयं द्विजश्रेष्ठ यावत् तव शरीरगा ।तावत् ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि

govadhyeyaṃ dvijaśreṣṭha yāvat tava śarīragā / tāvat te 'nnaṃ na bhoktavyaṃ gacchāmo vayameva hi

हिन्दी अर्थ

कुम्भीनसी तथा कन्यां राकायां श्रृणुत प्रजा: इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश। सर्वे तपोबलोत्कृष्टा रुद्रभक्ताः सुभीषणाः

English

Thus all details of creation of Svayambhuva Manu, upto Daksa have been narrated to you. This story dispels the sins of those who hear this."

अध्याय १५

श्लोक 102

तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम् ।जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तुं यथा पुरा

tena te muditāḥ santo devadāruvanaṃ śubham / jagmuḥ pāpavaśaṃ nītāstapaścartuṃ yathā purā

हिन्दी अर्थ

भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा भृगोरप्यभवच्छक्रो हैत्याचार्यो महातपाः।

English

It is probably Samyasa. HD. II. 1. 417 gives a number of synonyms for sannydsin viz. parivrdf, parivrdjaka, bhiksu, muni, yati but this des¬ criptive name of dSrama is not given in it.

अध्याय १५

श्लोक 103

स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः ।केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः

sa teṣāṃ māyayā jātāṃ govadhyāṃ gautamo muniḥ / kenāpi hetunā jñātvā śaśāpātīvakopanaḥ

हिन्दी अर्थ

नारदस्तु बसिष्ठाय ददौ देवीमरुन्धतीम्। ऊर्ध्वरेतास्तत्र मुनिः शापाद् दक्षस्य नारद: महान् तपस्वी शाण्डिल्योंमें श्रेष्ठ, श्रीमान्, सभी तत्त्वार्थोको जाननेवाले तथा विद्वान् थे। पार्वतीके पति भगवान् शंकरको कृपासे उन्होंने श्रेष्ठ योग प्राप्त किया॥ १--६॥

English

Instead of this reading {dhydyanto) viSvam aiSvaram the Ft. Note ( in our Vehkatesvara Press—Text) gives a better reading: mskalam divam I "meditating on the perfect, indivisible Siva".

अध्याय १५

श्लोक 104

भविष्यन्ति त्रयीबाह्या महापातकिभिः समाः ।बभूवुस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः

bhaviṣyanti trayībāhyā mahāpātakibhiḥ samāḥ / babhūvuste tathā śāpājjāyamānāḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

कश्यपवंशीय और मानव प्रकृतिवाली हैं। ब्राह्मणो! आपको अब पुलस्त्य ऋषिके वंशको बताता हूँ। विप्रो! तृणबिन्दुकी एक पुत्री थी जो इलविला नामसे प्रसिद्ध थी। उन राजर्षिने वह कन्या पुलस्त्यको प्रदान की। उस इलविलासे विश्रवा ऋषि उत्पन्न हुए। उनकी पुष्पोत्कटा, राका, कैकसी तथा देववर्णिनी नामकी चार पलियां थीं, जो पुलस्त्यके वंशको बढ़ानेवाली तथा रूप और लावण्यसे सम्पन्न थीं। अब आप उनकी संतानोंको सुनें- ॥ ७--१०॥

English

Sisti and Bhavya were born of Dhruva and Sambhu was born of Bhavya.

अध्याय १५

श्लोक 105

सर्वे संप्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम् ।अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ

sarve saṃprāpya deveśaṃ śaṅkaraṃ viṣṇumavyayam / astuvan laukikaiḥ stotrairucchiṣṭā iva sarvagau

हिन्दी अर्थ

उनकी देवरूपिणी (देववर्णिनी) (नामक पत्नी)- ने ज्येष्ठ वैश्रवण (कुबेर)-को जन्म दिया। कैकसीने राक्षसोंके अधिपति रावण नामक पुत्र और इसी प्रकार कुम्भकर्ण, शूर्पणखा तथा विभीषणको जन्म दिया । पुष्पोत्कयने भी महोदर, प्रहस्त, महापार्श्व और खर नामक विश्रवाके शुभ पुत्रों और कुम्भीनसी नामक कन्याको जन्म दिया। अब आप राकाकी संतान सुनें-॥ ११--१३॥ त्रिशिरा, दूषण तथा महाबली विद्युज्जिह--ये राकाके

English

Sambhuti bore the son Purnamasa to Marici as well as four daughters endowed with all auspicious characteristics.

अध्याय १५

श्लोक 106

देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशनौ ।कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः

devadevau mahādevau bhaktānāmārtināśanau / kāmavṛttyā mahāyogau pāpānnastrātumarhathaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र थे। पुलस्त्यके ये सभी दस राक्षस-पुत्र क्रूर कर्म करनेवाले, अत्यन्त भयंकर, उत्कट तपोबलवाले और रुद्रके भक्त थे। मृग, व्याल, दाढ़ोंवाले (प्राणी), भूत, पिशाच, सर्प, शूकर तथा हाथी-ये सभी पुलह (ऋषि) -के पुत्र हैं। उस वैवस्वत मन्वन्तरमें (महर्षि) क्रतुको संतानहीन कहा गया है। प्रजापति कश्यप मरीचिके पुत्र थे। भृगुके भी शुक्र नामक पुत्र हुए जो हैत्योंके आचार्य, महान् तपस्वी, स्वाध्याय तथा योगपरायण,

English

Tusti was the eldest. Then came Vrsti, Krsti and Apaciti. The two sons of Purnamasa were Virajas and Parvata.

अध्याय १५

श्लोक 107

तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः ।किमेतेषां भवेत् कार्यं प्राह पुण्यैषिणामिति

tadā pārśvasthitaṃ viṣṇuṃ saṃprekṣya vṛṣabhadhvajaḥ / kimeteṣāṃ bhavet kāryaṃ prāha puṇyaiṣiṇāmiti

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त तेजस्वी और शंकरके भक्त थे। श्रेष्ठ ब्राह्मणो! अत्रिकी बहुत-सी पल्रियाँ थीं। वे पतिव्रता तथा आपसमें बहनें थीं। हमने सुना है कि वे घृताचीसे उत्पन्न कुशाश्वकी पुत्रियाँ थीं ॥ १४--१८॥ उन्होंने उन पत्रियोंसे महान् ओजस्वी, वेद-वेदाङ्ग- परायण और तपस्याद्वारा अपने पापोंको नष्ट करनेवाले कल्याणकारी आत्रेयों (स्वस्त्यात्रेयों)-को उत्पन्न किया। नारदने देवी अरुन्धतीको वसिष्ठके लिये प्रदान किया।

English

They were—Anga, Sumanas, Khyati, Kratu, Angirasa and Siva. Afterwards Vena was born of Anga. Vainya (alias Prthu) was born of Vena.

अध्याय १५

श्लोक 108

ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः ।गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान् हरिः

tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ / gopatiṃ prāha viprendrānālokya praṇatān hariḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षके शापसे नारद मुनि ऊर्ध्वरेता हो गये आराध्य देवदेवेशमीशानं त्रिपुरान्तकम्। लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्

English

Santati gave birth to sixty thousand sons from Kratu. All of them were of sublimated sexuality and are called Ba (Va) lakhilyas.

अध्याय १५

श्लोक 109

न वेदबाह्ये पुरुषे पुण्यलेशो ऽपि शङ्कर ।संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ

na vedabāhye puruṣe puṇyaleśo 'pi śaṅkara / saṃgacchate mahādeva dharmo vedād vinirbabhau

हिन्दी अर्थ

द्वैपायनाच्छुको जज्ञे भगवानेव शंकरः। अंशांशेनावतीयोर्व्या स्वं प्राप परमं पदम् कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता

English

Svaha bore three dignified sons of great prowess, O Brahmanas, to Vahni (fire), the son ofBrahma and of the form of Rudra.

अध्याय १५

श्लोक 110

तथापि भक्तवात्सल्याद् रक्षितव्या महेश्वर ।अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि

tathāpi bhaktavātsalyād rakṣitavyā maheśvara / asmābhiḥ sarva eveme gantāro narakānapi

हिन्दी अर्थ

एतेऽत्र वंश्याः कथिता ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनाम्। अत ऊर्ध्व निबोधध्वं कश्यपाद्राजसंततिम् नारदकी मायासे हर्यश्वोंके नष्ट हो जानेपर क्रोधसे लाल आँखोंवाले दक्षने नारदको (इस प्रकार) शाप दिया--

English

They were Pavaka, Pavamana and Suciragni or Suci. The fire produced by attrition is called Pavamana; the fire from lightning is called as Pavaka.

अध्याय १५

श्लोक 111

तस्माद् वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् ।विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज

tasmād vai vedabāhyānāṃ rakṣaṇārthāya pāpinām / vimohanāya śāstrāṇi kariṣyāmo vṛṣadhvaja

हिन्दी अर्थ

'द्विज! चूँकि आपकी मायासे मेरे सभी पुत्र सभी प्रकारसे विनाशको प्राप्त हो गये, अत: आप भी संतानरहित होंगे।' वसिष्ठने अरुन्धतीसे शक्ति नामक पुत्र उत्पन्न किया। शक्तिके पराशर हुए जो श्रीसम्पन्न, सर्वज्ञ तथा तपस्वियोंमें श्रेष्ठ थे। उन्होंने त्रिपुरका नाश करनेवाले देवाधिदेव शंकरकी आराधनाकर कृष्णद्वैपायन नामवाले अप्रतिम एवं शक्तिसम्पन्न पुत्रको प्राप्त किया ॥ २२--२४॥

English

Going up to the mountain Govardhana, he perform¬ ed a penance after subduing the sense-organs. Lord Visnu the wielder of a conch, a discus and the iron club was delighted at his penance.

अध्याय १५

श्लोक 112

एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा ।चकार मोहशास्त्राणि केशवो ऽपि शिवेरितः

evaṃ saṃbodhito rudro mādhavena murāriṇā / cakāra mohaśāstrāṇi keśavo 'pi śiveritaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर ही शुक नामसे द्वैपायनके पुत्र हुए। पृथ्वीपर अपने अंशांशरूपसे उत्पन्न होकर (पुनः) अपने परम पदको प्राप्त हुए। शुकके महान् तपस्वी पाँच पुत्र हुए, वे भूरिश्रवा, प्रभु, शम्भु, कृष्ण तथा पाँचवें गौर नामवाले थे। साथ ही कीर्तिमती नामकी एक कन्या भी हुई, जो योगमाता और ब्रतपरायणा थी

English

The son of Vena had unswerving devotion. He ruled over his kingdom in accordance with the injunctions of the Vedas constantly thinking over and remembering Madhusudana (or Visnu).

अध्याय १५

श्लोक 113

कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् ।पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः

kāpālaṃ nākulaṃ vāmaṃ bhairavaṃ pūrvapaścimam / pañcarātraṃ pāśupataṃ tathānyāni sahastraśaḥ

हिन्दी अर्थ

इन ब्रह्मवादी ब्राह्मणोंके वंशजोंका यह वर्णन किया गया, अब आगे कश्यपसे उत्पन्न क्षत्रिय संतानोंका वर्णन सुनो-- सूर्यबंश-बर्णनमें वैवस्वत मनुकी संतानोंका वर्णन, युवनाश्वको गौतमका उपदेश, महातपस्वी राजा वसुमनाकी कथा, वसुमनाके अश्वमेध-यज्ञमें ऋषियों तथा

English

Ere long, his wife (Antardhana) of slender limbs and pure smiles gave birth to Sikhandin and Havirdhana through Antardhana (internal meditation).

अध्याय १५

श्लोक 114

सृष्ट्वा तानूचतुर्देवौ कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम् ।पतन्तो निरये घोरे बहून् कल्पान् पुनः पुनः

sṛṣṭvā tānūcaturdevau kurvāṇāḥ śāstracoditam / patanto niraye ghore bahūn kalpān punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

हिमालयमें जाकर तप करना और अन्तमें उसे शिवपदकी प्राप्ति सूतजी बोले अदितिने कश्यपसे शक्तिशाली ' आदित्य' नामक पुत्रको उत्पन्न किया। उस आदित्यकी

English

A son who became famous by the name Susila was born to Sikhandin. He was righteous, endowed with beauty and a master of the Vedas and the Vedahgas.

अध्याय १५

श्लोक 115

जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः ।ईश्वराराधनबलाद् गच्छध्वं सुकृतां गतिम् ।वर्तध्वं मत्प्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः

jāyanto mānuṣe loke kṣīṇapāpacayāstataḥ / īśvarārādhanabalād gacchadhvaṃ sukṛtāṃ gatim / vartadhvaṃ matprasādena nānyathā niṣkṛtirhi vaḥ

हिन्दी अर्थ

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत॥ १॥ उनके पुत्रोंको सुनो--त्वष्टा (विश्वकर्मा)-की पुत्री संज्ञाने सूर्यसे श्रेष्ठ मनु, यम और यमुनाको उत्पन्न किया और

English

He studied the Vedas duly and virtuously and was established in penance. As good luck would have it, that knower of Dharma became inclined towards renunciation.

अध्याय १५

श्लोक 116

एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः ।आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसासुरविद्विषोः

evamīśvaraviṣṇubhyāṃ coditāste maharṣayaḥ / ādeśaṃ pratyapadyanta śirasāsuravidviṣoḥ

हिन्दी अर्थ

यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च॥ २॥ राज्ञीने रैवतको उत्पन्न किया। प्रभाने आदित्यसे प्रभातको शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम्॥ ३॥ विष्टि नामक संतानोंको जन्म दिया

English

Eager that he was in the Self study (of the Vedas) and the performance of penance he resorted to holy centres.

अध्याय १५

श्लोक 117

चक्रुस्ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः ।शिष्यानध्यापयामासुर्दर्शयित्वा फलानि तु

cakruste 'nyāni śāstrāṇi tatra tatra ratāḥ punaḥ / śiṣyānadhyāpayāmāsurdarśayitvā phalāni tu

हिन्दी अर्थ

नरिष्यन्तश्च नाभागो हारिष्ट: कारुषकस्तथा। पृषश्षश्च महातेजा नवैते शक्रसंनिभाः असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम्। पितृणां तृसिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम्

English

There he saw a holy forest named Dhamnavana which affords the achievement of Dharma—a place accessible to the Yogins and inaccessible to the haters of Brahman.

अध्याय १५

श्लोक 118

मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले ।चकार शङ्करो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह

mohayanta imaṃ lokamavatīrya mahītale / cakāra śaṅkaro bhikṣāṃ hitāyaiṣāṃ dvijaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः । तेषां ज्येष्ठः ककुत्स्थोऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः ।

English

A very holy and pure river named Mandakini flowed there. It was endowed with clusterous growth of red and blue lotuses and was bedecked with the hermitages of the Siddhas.

अध्याय १५

श्लोक 119

कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्ठितः ।विमोहयंल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः

kapālamālābharaṇaḥ pretabhasmāvaguṇṭhitaḥ / vimohayaṃllokamimaṃ jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः । स गोकर्णमनृप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान्

English

On its southern bank, he saw a beautiful and very holy hermitage occupied by leading sages and Yogins and felt delighted.

अध्याय १५

श्लोक 120

निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि ।नियोज्याङ्गभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे

nikṣipya pārvatīṃ devīṃ viṣṇāvamitatejasi / niyojyāṅgabhavaṃ rudraṃ bhairavaṃ duṣṭanigrahe

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः । अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम् आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम्। अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

English

He propitiated Girisa (god Siva) by means of (reciting) Rudradhyaya and the CanVa (narrative) of Rudra, as well as by many different kinds of hymns of Sambhu, taken from the Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 121

दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम् ।संस्थाप्य तत्र गणपान् देवानिन्द्रपुरोगमान्

dattvā nārāyaṇe devīṃ nandinaṃ kulanandinam / saṃsthāpya tatra gaṇapān devānindrapurogamān

हिन्दी अर्थ

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः । तमादिकृष्णमीशानमाराध्याप्नोति सत्सुतम् न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वत: । तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम्

English

In the meantime (while praying) he saw the great sage named Svetasvatara coming. He was the most excellent among the great devotees of Pasupati (god Siva).

अध्याय १५

श्लोक 122

प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम् ।स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम्

prasthite 'tha mahādeve viṣṇurviśvatanuḥ svayam / strīrūpadhārī niyataṃ sevate sma maheśvarīm

हिन्दी अर्थ

आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम् + राजा सुद्युप्रकी कथामें 'इला' की उत्पत्तिका वर्णन है।

English

He had applied Bhasma (ashes) all over his limbs. The loin cloth was the only covering garment he had. His body was emaciated due to the performance of penance. He was wearing a white sacred thread.

अध्याय १५

श्लोक 123

ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुरपुङ्गवाः ।सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गताः

brahmā hutāśanaḥ śakro yamo 'nye surapuṅgavāḥ / siṣevire mahādevīṃ strīveśaṃ śobhanaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रथम मनुके नौ पुत्र थे जो इक्ष्वाकु, नभग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त, नाभाग, अरिष्ट, कारुषक तथा पृषध्र नामवाले थे। ये नवों पुत्र इन्द्रियजयी, महान् तेजसे सम्पन्न तथा इन्द्रके समान थे (मनुकी) ज्येष्ठ एवं बरिष्ठ (पुत्री) इलाने सोमवंशकी अभिवृद्धिके लिये बुधके भवनमें जाकर सोमपुत्र (बुध)-के साथ संगति की और हमने सुना है कि उस देवीने बुधसे श्रेष्ठ पुरूरवाको उत्पन्न किया। वह

English

After concluding his eulogy of Sambhu, he bowed down his head at his feet. His eyes were rendered dim due to tears (ofjoy). With palms joined in reverence, he spoke these words.

अध्याय १५

श्लोक 124

नन्दीश्वरश्च भगवान् शंभोरत्यन्तवल्लभः ।द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत

nandīśvaraśca bhagavān śaṃbhoratyantavallabhaḥ / dvāradeśe gaṇādhyakṣo yathāpūrvamatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

पितरोंको तृप्ति प्रदान करनेवाला था। (पुत्र प्राप्त करनेके उपरान्त इलाको) विशुद्ध पुरुषत्वकी प्राप्ति हुई जो सुद्युम्न नामसे विख्यात हुआ। (पुरुषरूपमें) इलाने उत्कल, गय तथा विनताश्व नामक तीन पुत्रोंको प्राप्त किया, तदनन्तर वह पुनः स्त्री हो गयी, वे सभी अतुलनीय कीर्तिमान् तथा ब्रह्मपरायण थे

English

"I am contented, blessed. Since the leading sage and Yogin, the holy Lord, the most excellent among the knowers of Yoga has been personally seen by me.

अध्याय १५

श्लोक 125

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो ह्यन्धको नाम दुर्मतिः ।आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम्

etasminnantare daityo hyandhako nāma durmatiḥ / āhartukāmo girijāmājagāmātha mandaram

हिन्दी अर्थ

मनुके ज्येष्ठ पुत्र इक्ष्वाकुसे विकुक्षि नामक वीर राजा हुए। विकुक्षि सौ पुत्रॉमें ज्येष्ठ थे। उनके पंद्रह पुत्र हुए। उनमें ककुत्स्थ सबसे बड़े थे। ककुत्स्थका पुत्र सुयोधन था। सुयोधनसे श्रीमान् पृथु उत्पन्न हुए और विश्वक पृथुके पुत्र थे। विश्वकसे बुद्धिमान् आर्द्रक हुए और उनके पुत्र युवनाश्व हुए। प्रतापी वे युवनाश्व गोकर्ण तीर्थमें गये

English

Ah! My good luck is indeed great. My penances have become fruitful. What shall I do? O sinless one, I am your disciple. Save me."

अध्याय १५

श्लोक 126

संप्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः ।न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः

saṃprāptamandhakaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraḥ kālabhairavaḥ / nyaṣedhayadameyātmā kālarūpadharo haraḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ तप कर रहे अग्रि-सदृश विप्र गौतमका दर्शन- कर पुत्र-प्रापिकी इच्छासे युवनाश्वने भूमिमें दण्डवत् प्रणाम किया और उनसे (गौतमसे) पूछा- (भगवन्!) किस कर्मके द्वारा धर्मात्मा पुत्रको प्राप्त किया जा गौतमने कहा--आदि और अन्तसे रहित, अनामय, पूर्वपुरुष नारायणदेवकी आराधनासे धर्मात्मा पुत्रकी प्राप्ति होती है । जिनके पुत्र स्वयं ब्रह्मा हैं और (जिनके) पौत्र नीललोहित शंकर हैं, उन आदिकृष्ण ईशानको

English

He blessed the King of very good conduct and ■gentle behaviour. He accepted him as his disciple, for he had ■wiped off all his sins, thanks to his penance.

अध्याय १५

श्लोक 127

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ।शूलेनोरसि तं दैत्यमाजघान वृषध्वजः

tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam / śūlenorasi taṃ daityamājaghāna vṛṣadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधनासे (मनुष्य) सत्पुत्र प्राप्त करता है। भगवान् ब्रह्मा भी जिनके प्रभावको तत्त्वत: नहीं जानते हैं, उन हषीकेशकी आराधनासे धार्मिक पुत्रको प्राप्त करना चाहिए ॥ १४--१६॥ गौतमके वचनको सुनकर उस पृथ्वीपति युवनाश्वने महायोगी सनातन वासुदेवकी आराधना प्रारम्भ की

English

The clever sage made him perform all rites pertaining to sannjdsa and then bestowed on him the divine knowledge (about Siva) for which the holy rites had been laid down in his own branch of the Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 128

ततः सहस्त्रशो दैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान् ।नन्दिषेणादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः

tataḥ sahastraśo daityaḥ sasarjāndhakasaṃjñitān / nandiṣeṇādayo daityairandhakairabhinirjitāḥ

हिन्दी अर्थ

लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम्। मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम् विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्योऽभवत् पर: । बृहदश्वोऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतोऽभवत्

English

He gave him the entire essence of the Vedas, that secures the release of the Pasu (Individual soul) from the Pdia (the binding noose of Avidyd). It is famous as the Antydiramd}- (the last stage of life). It has been performed by Brahma and others.

अध्याय १५

श्लोक 129

घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः ।विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः

ghaṇṭākarṇo meghanādaścaṇḍeśaścaṇḍatāpanaḥ / vināyako meghavāhaḥ somanandī ca vaidyutaḥ

हिन्दी अर्थ

सोऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः । प्रसादाद्धार्मिक पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम् स तु सूर्य समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम्। लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिंदमम्

English

Glancing at all his disciples, those who resided in that hermitage viz. Brahmanas, Ksattriyas and Vaisyas who were all interested in maintaining celibacy, he said thus:

अध्याय १५

श्लोक 130

सर्वे ऽन्धकं दैत्यवरं संप्राप्यातिबलान्विताः ।युयुधुः शूलशक्त्यृष्टिगिरिकूटपरश्वधैः

sarve 'ndhakaṃ daityavaraṃ saṃprāpyātibalānvitāḥ / yuyudhuḥ śūlaśaktyṛṣṭigirikūṭaparaśvadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः ऋषयस्तु समाजम्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः । वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः

English

"It is only after studying the branch of knowledge initiated by me that the Yogins attain Mahadeva after medi¬ tating on the universe as the creation of the Lord.

अध्याय १५

श्लोक 131

भ्रामयित्वाथ हस्ताभ्यां गृहीतचरणद्वयाः ।दैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम्

bhrāmayitvātha hastābhyāṃ gṛhītacaraṇadvayāḥ / daityendreṇātibalinā kṣiptāste śatayojanam

हिन्दी अर्थ

समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान् (आराधनाके फलस्वरूप) उसका वीर पुत्र हुआ जो ' श्रावस्ति' इस नामसे विख्यात हुआ। उसने गौडदेशमें श्रावस्ति नामक महापुरीका निर्माण किया

English

It is here that the Lord Mahadeva sporting along with his consort Uma, occupies the place, with a desire to bless the devotees.

अध्याय १५

श्लोक 132

ततो ऽन्धकनिसृष्टास्ते शतशो ऽथ सहस्त्रशः ।कालसूर्यप्रतीकाशा भैरवं त्वभिदुद्रुवुः

tato 'ndhakanisṛṣṭāste śataśo 'tha sahastraśaḥ / kālasūryapratīkāśā bhairavaṃ tvabhidudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

उससे (श्रावस्तिसे) बृहदश्व उत्पन्न हुए और उससे कुवलयाश्वक उत्पन्न हुए। धुन्धु नामक महान् असुरको मारनेके कारण वे धुन्धुमारके नामसे प्रसिद्ध हुए। श्रेष्ठ द्विजो! धुन्धुमारके तीन पुत्र कहे गये हैं-दुढाश्व, दण्डाश्च तथा कपिलाश्व। दृढाश्वका प्रमोद और प्रमोदका पुत्र हर्यश्च था। हर्यश्चका पुत्र निकुम्भ था और निकुम्भसे संहताश्वक उत्पन्न हुआ। संहताश्वकके कुशाश्च तथा रणाश्व—ये दो पुत्र हुए। रणाश्वका युद्धमें इन्द्रके तुल्य

English

Formerly, Narayana himself, the creator of the entire universe, propitiated Mahadeva here with a desire for the welfare of the worlds.

अध्याय १५

श्लोक 133

हा हेति शब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः ।युयोध भैरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम्

hā heti śabdaḥ sumahān babhūvātibhayaṅkaraḥ / yuyodha bhairavo rudraḥ śūlamādāya bhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

बलशाली युवनाश्व नामक पुत्र हुआ युवनाश्वने ऋषियोंकी कृपासे वारुणी नामक यागका (वारुणी नामकी इष्टिका) अनुष्ठान करके अप्रतिम महान् बुद्धिमान्, शस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ तथा उत्तम विष्णुभक्त मान्धाता नामक पुत्रको प्राप्त किया। मान्धाताके

English

It is after propitiating Lord Isana (Siva) the deity of even Devas, that Devas and Danavas attained great mira¬ culous powers here.

अध्याय १५

श्लोक 134

दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः ।जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्

dṛṣṭvāndhakānāṃ subalaṃ durjayaṃ tarjito haraḥ / jagāma śaraṇaṃ devaṃ vāsudevamajaṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

नामक पुत्र हुए। युद्धमें वे सभी इन्द्रके समान थे। अम्बरीषका पुत्र दूसरा युवनाश्व कहलाता है। युवनाश्वका पुत्र हरित और उसका पुत्र हारित हुआ पुरुकुत्सका नर्मदा (नामक पल्ली)-से महायशस्वी त्रसद्दस्यु नामक पुत्र उत्पन्न हुआ और उसका पुत्र सम्भूति हुआ। उसका (सम्भूतिका) विष्णुवृद्ध तथा दूसरा अनरण्य नामक पुत्र हुआ। अनरण्यका बृहदश्व

English

It was here itself that Marici and all other sages perceived Mahesvara through the power of their penance and attained eternal perfect knowledge.

अध्याय १५

श्लोक 135

सो ऽसृजद् भगवान् विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम् ।देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम्

so 'sṛjad bhagavān viṣṇurdevīnāṃ śatamuttamam / devīpārśvasthito devo vināśāyāmaradviṣām

हिन्दी अर्थ

और उसका पुत्र हर्यश्च हुआ। यही हर्यश्च अत्यन्त धार्मिक राजारूपमें विख्यात हुआ । इसने कर्दम प्रजापतिकी कृपासे धार्मिक सूर्यभक्त (वसुमना नामक) पुत्रको प्राप्त किया। इस वसुमना नामक राजाने सूर्यकी आराधनासे शत्रुओंका दमन करनेवाले अप्रतिम कल्याणकारी त्रिधन्वा नामक पुत्रको प्राप्त किया। श्रेष्ठ द्विजो! स्वाध्यायनिरत, दानशील, सहिष्णु तथा धर्मपरायण (उस) राजाने शत्रुओंको जीतकर अश्वमेध नामक यज्ञ किया

English

Hence, O leading king, you too stay here practis¬ ing penance and Yoga. You stay with me permanently and thereby you will attain Siddhi."

अध्याय १५

श्लोक 136

तथान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम् ।नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे

tathāndhakasahastraṃ tu devībhiryamasādanam / nītaṃ keśavamāhātmyāllīlayaiva raṇājire

हिन्दी अर्थ

उस महात्माके यज्ञस्थलमें वसिष्ठ तथा कश्यप आदि प्रमुख ऋषिगण तथा इन्द्र आदि देवता आये। विधिपूर्वक यज्ञ पूर्ण करके उन वसिष्ठ आदि द्विजोत्तमोंको प्रणामकर महाराज (वसुमना)-ने विनयपूर्वक उनसे इस वंशवर्णनके अनुसार यह तीसरा युवनाश्व है। पहला आर्द्रकका पुत्र, दूसरा रणाश्वका पुत्र और तीसरा यह अम्बरीषका पुत्र ।

English

After addressing thus, the leading Brahmana meditat¬ ed on Lord Siva, the wielder of the Pinaka bow. He then imparted precisely the great Mantra for the achievement of every thing ( v.l. of his objectives).

अध्याय १५

श्लोक 137

दृष्ट्वा पराहतं सैन्यमन्धको ऽपि महासुरः ।पराङ्मुखोरणात् तस्मात् पलायत महाजवः

dṛṣṭvā parāhataṃ sainyamandhako 'pi mahāsuraḥ / parāṅmukhoraṇāt tasmāt palāyata mahājavaḥ

हिन्दी अर्थ

शर कूर्मपुराण शर किंस्विच्छेयस्करतरं लोकेऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः ।

English

That Mantra suppresses all sins. It is the essence of the Vedas. It yields liberation. It is the holy Mantra begin¬ ning with the word Agni. It has been initiated (made to function) by the sages.

अध्याय १५

श्लोक 138

ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम् ।हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम्

tataḥ krīḍāṃ mahādevaḥ kṛtvā dvādaśavārṣikīm / hitāya loke bhaktānāmājagāmātha mandaram

हिन्दी अर्थ

यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः ।

English

At his instance King Susila, endowed with faith, became a devotee of Pasupati and was engaged in the study of the Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 139

संप्राप्तमीश्वरं ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः ।समागम्योपतस्थुस्तं भानुमन्तमिव द्विजाः

saṃprāptamīśvaraṃ jñātvā sarva eva gaṇeśvarāḥ / samāgamyopatasthustaṃ bhānumantamiva dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

इष्टा यज्ञेश्वरं य॑ज्ञेर्गच्छेद् वनमथात्मवान् आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम्।

English

He applied the sacred ashes (Aorma) all over his body. He lived on roots, fruits and bulbous roots. He was quie¬ scent and had full self-control. He subdued his anger and resorted to the procedure of renunciation.

अध्याय १५

श्लोक 140

प्रविश्य भवनं पुण्यमयुक्तानां दुरासदम् ।ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः

praviśya bhavanaṃ puṇyamayuktānāṃ durāsadam / dadarśa nandinaṃ devaṃ bhairavaṃ keśavaṃ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्व सुरोत्तमान् यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम्।

English

Havirdhana begot a son named Pracinabarhis in Agneyi. He was a master of the science of archery.

अध्याय १५

श्लोक 141

प्रणामप्रवणं देवं सो ऽनुगृह्याथ नन्दिनम् ।आघ्राय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे

praṇāmapravaṇaṃ devaṃ so 'nugṛhyātha nandinam / āghrāya mūrdhanīśānaḥ keśavaṃ pariṣasvaje

हिन्दी अर्थ

तमाराध्य सहस्त्रांशु तपसा मोक्षमाप्नुयात् ३६॥ बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते

English

Lord Pracinabarhis, who was the most excellent among the wielders of all sorts of weapons, begot of the daughter of the ocean, ten sons.

अध्याय १५

श्लोक 142

दृष्ट्वा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा ।ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा

dṛṣṭvā devī mahādevaṃ prītivisphāritekṣaṇā / nanāma śirasā tasya pādayorīśvarasya sā

हिन्दी अर्थ

योऽग्निः सर्वात्मकोऽनन्तः स्वयम्भूर्विश्वतोमुखः। स रूद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः। स सर्वहैबततनुः पूज्यते तपसेश्वरः

English

They were well known as Pracetasas. They were kings of reputed power. Devoted to Narayana, they studied their respective Vedas.

अध्याय १५

श्लोक 143

निवेद्य विजयं तस्मै शङ्करायाथ शङ्करी ।भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगो ऽवदत्

nivedya vijayaṃ tasmai śaṅkarāyātha śaṅkarī / bhairavo viṣṇumāhātmyaṃ praṇataḥ pārśvago 'vadat

हिन्दी अर्थ

स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः सहर्त्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः । प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः

English

Daksa who had been the blessed son of Brahma formerly and a progenitor as well, was reborn of Marisa and the ten Pracetas collectively.

अध्याय १५

श्लोक 144

श्रुत्वा तद्विजयं शंभुर्विक्रमं केशवस्य च ।समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने

śrutvā tadvijayaṃ śaṃbhurvikramaṃ keśavasya ca / samāste bhagavānīśo devyā saha varāsane

हिन्दी अर्थ

प्रा्ाध्ययनयज्ञस्य लब्धपुत्रस्य चैव हि। नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते वसुमनाने कहा-- श्रेष्ठ ब्राह्मणो! आप सब कुछ जाननेवाले हैं । मुझे यह बतलाइये कि इस संसारमें यज्ञ, तप अथवा संन्यासमें कौन अधिक श्रेयस्कर है ?

English

That Daksa carried on a verbal dispute with the intelligent Rudra, the great Isa. He was cursed by Rudra and he thereby became the son of Pracetas.

अध्याय १५

श्लोक 145

ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः ।आजग्मुर्मन्दरं द्रुष्टं देवदेवं त्रिलोचनम्

tato devagaṇāḥ sarve marīcipramukhā dvijāḥ / ājagmurmandaraṃ druṣṭaṃ devadevaṃ trilocanam

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठ बोले आत्मवानूको चाहिए कि वह वेदोंका विधिवत् अध्ययन करके धर्मपूर्वक पुत्रोंको उत्पन्न करे और यज्ञोंद्वारा यज्ञेश्वरका यजनकर वनमें जाय पुलस्त्यने कहा--सर्वप्रथम श्रेष्ठ देवोंको यञ्द्वारा अर्चना करके और तपस्याद्वारा योगी देव परमेश्वरको आराधना करके विधिपूर्वक संन्यास ग्रहण करना चाहिए

English

Seeing that Daksa was coming to his residence, he along with his consort personally accorded him befitting worship.

अध्याय १५

श्लोक 146

येन तद् विजितं पूर्वं देवीनां शतमुत्तमम् ।समागतं दैत्यसैन्यमीश्दर्शनवाञ्छया

yena tad vijitaṃ pūrvaṃ devīnāṃ śatamuttamam / samāgataṃ daityasainyamīśdarśanavāñchayā

हिन्दी अर्थ

पुलह बोले-जिन्हें अद्वितीय, पुराणपुरुष तथा परमेश्वर कहा गया है, उन सहस्त्रकिरण (सूर्य)-की तपस्याद्वारा आराधना करके मोक्ष प्राप्त करना चाहिए जमदग्मिने कहा--जिन भगवान् ईश्वरने अजन्मा (ब्रह्म )-की नाभिमें अद्वितीय बीज (जगत्कारण ब्रह्मा)- को स्थापित किया, उन देवकी तपस्याद्वारा आराधना को जानी चाहिए

English

Then the son of Brahma (Daksa) who had been infested with the Tamo-Guna yearned for more worship than he deserved. He became infuriated and went away to his house (in a huff).

अध्याय १५

श्लोक 147

दृष्ट्वा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम् ।प्रणेमुरादराद् देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः

dṛṣṭvā varāsanāsīnaṃ devyā candravibhūṣaṇam / praṇemurādarād devyo gāyanti smātilālasāḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्रने कहा--जो अग्निस्वरूप, सर्वात्मक, अनन्त, स्वयम्भू तथा सर्वतोमुख हैं, वे रुद्र उग्र तपस्याद्वारा पूजनीय हैं न कि अन्य किसी दूसरे यज्ञ आदि साधनोंद्वारा भरद्वाज बोले--यजोंद्रार जिन सनातन अग्निदेवकी पूजा की जाती है, वे सभी देवताओंके विग्रहरूप परमेश्वर ही तपके द्वारा पूजित होते हँ

English

Once, when Sati had come to her own house, the evil-minded Daksa used word of abuse to her and angrily scolded her along with her husband.

अध्याय १५

श्लोक 148

प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपार्श्वे पिनाकिनः ।देवासनगतं देवं नारायणमनामयम्

praṇemurgirijāṃ devīṃ vāmapārśve pinākinaḥ / devāsanagataṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam

हिन्दी अर्थ

अत्रि बोले--वे महेश्वर अत्यन्त महान् तपके द्वारा पूजे जाते हँ, जिनसे यह सब उत्पन्न हुआ है और प्रजापति जिनकी संतान हैं गौतमने कहा--जिससे प्रधान अर्थात् पुरुष और प्रकृति उत्पन्न हुए हैं और जिनकी शक्तिसे यह जगत् (उत्पन्न) हुआ है, वे सनातन देवाधिदेव तपस्याद्वारा पूजनीय हैं

English

''All my other sons-in-law are superior to your hus¬ band the wielder of the Pinaka bow. You too are an evil daughter among my good daughters. Hence go away from this house (back to your place) in the manner you had come.

अध्याय १५

श्लोक 149

दृष्ट्वा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च ।प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः

dṛṣṭvā siṃhāsanāsīnaṃ devyā nārāyaṇena ca / praṇamya devamīśānaṃ pṛṣṭavatyo varāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

कश्यपने कहा--तपद्वारा आराधना करनेसे वे क्रतु बोले--अध्ययनरूपी यज्ञ पूर्ण कर पुत्र प्रात कर लेनेवाले पुरुषके लिये तपस्याके अतिरिक्त कोई और दूसरा धर्म शास्त्रोंमें दिखायी नहीं देता

English

On hearing his words, the goddess, the beloved of Sankara censured her father, Daksa, and burned herself by means of her own self (by Yogic process).

अध्याय १५

श्लोक 150

कन्या ऊचुः कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा ।को ऽन्वयं भ्ति वपुषा पङ्कजायतलोचनः

kanyā ūcuḥ kastvaṃ vibhrājase kāntyā keyaṃ bālaraviprabhā / ko 'nvayaṃ bhti vapuṣā paṅkajāyatalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहष्टधीः । विसर्जयित्वा सम्पूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत् आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम्। प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम्

English

After bowing to her husband Pasupati, the wearer of elephant's hide, she became the daughter of Himavan, being delighted at his penance.

अध्याय १५

श्लोक 151

निशम्य तासां वचनं वृषेन्द्रवरवाहनः ।व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः

niśamya tāsāṃ vacanaṃ vṛṣendravaravāhanaḥ / vyājahāra mahāyogī bhūtādhipatiravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः। चातुर्वणर्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम् हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे। कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान्

English

On knowing her (dead in this manner) Lord Rudra, Kara, the dispeller of dejectedness of those who resort to him, became infuriated and after coming to his house, cursed Daksa.

अध्याय १५

श्लोक 152

अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी ।विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः

ahaṃ nārāyaṇo gaurī jaganmātā sanātanī / vibhajya saṃsthito devaḥ svātmānaṃ bahudheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जजाप मनसा देवीं सावित्रीं वेदमातरम् तस्यैवं जपतो देवः स्वयम्भूः परमेश्वरः । हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम्

English

'After abandoning this body, born of Brahma, be born in the family of Ksattriyas. You will be a foolish-minded person and will beget a son of your own daughter.'

अध्याय १५

श्लोक 153

न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः ।एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च

na me viduḥ paraṃ tattvaṃ devādyā na maharṣayaḥ / eko 'yaṃ veda viśvātmā bhavānī viṣṇureva ca

हिन्दी अर्थ

दृष्टा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम्। ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन् ५१ ॥ नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने। हिरण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्त्राक्षाय वेधसे पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः

English

Imprecating him thus, Mahadeva went to the moun¬ tain Kailasa. Daksa too, the son of the self-bom deity (Brahma) became Pracetasa (son of the Pracetasas) in due course.

अध्याय १५

श्लोक 154

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः ।मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम्

ahaṃ hi niṣkriyaḥ śāntaḥ kevalo niṣparigrahaḥ / māmeva keśavaṃ devamāhurdevīmathāmbikām

हिन्दी अर्थ

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः । जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम्। भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम

English

Thus all details of creation of Svayambhuva Manu, upto Daksa have been narrated to you. This story dispels the sins of those who hear this."

अध्याय १५

श्लोक 155

एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च ।कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

eṣa dhātā vidhātā ca kāraṇaṃ kāryameva ca / kartā kārayitā viṣṇurbhuktimuktiphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् स्पृष्टा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत ऐसा सुनकर अत्यन्त प्रसन्न मनवाले उस वसुमना राजर्षिने उन द्विजश्रेष्ठोंको प्रणाम किया और पूजनकर

English

This protest against non-inclusion of god Siva'in the invitees of the sacrifice by sage Dadhica is not in the Bh. P. or NP. (both Vaisnava Puranas) but is found in the Vdyu 1.30.103-106 (but Dadhica's curse to all sages is not intheVayu), in SK. P. MaheSvara Kkapda 1.2.14-32 (but no curse by Dadhica but a simple walk-out), in SP. Rudra Samhitd 27.26-50 too, Dadhica protests and walks away. Dadhica's curse to all the sacrificial priests appears to be KP's contribution. KP, however, shares some verses with the Vayu e.g.

अध्याय १५

श्लोक 156

भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् ।स्त्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः

bhoktā pumānaprameyaḥ saṃhartā kālarūpadhṛk / straṣṭā pātā vāsudevo viśvātmā viśvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिधन्वासे (इस प्रकार) कहा--तपद्वारा मैं सूर्यमण्डलके मध्यमें स्थित, प्राणरूप अद्वितीय अक्षर नामक ब्रह्म पुरुषकी आराधना करूँगा। तुम धर्ममें निरत होकर चातुर्वर्ण्यसे समन्वित इस सम्पूर्ण पृथ्वीमण्डलका आलस्यरहित होकर पालन करो॥ ४४--४६॥

English

In the Bh. P. and other Puranas, Siva, as a revenge of the self- immolation of his consort Sati, destroyed the sacrifice of Daksa. In KP., however, the goddess (the daughter of Himavan) remembers her i-.sult in the previous birth by Daksa, when in his previous birth, he was her father, and in order to wreak revenge of her insult in that birth by her then father, she urges god Siva to destroy his sacrifice in this new incarnation!

अध्याय १५

श्लोक 157

कृटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम् ।तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम्

kṛṭastho hyakṣaro vyāpī yogī nārāyaṇaḥ svayam / tārakaḥ puruṣo hyātmā kevalaṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वह अनघ राजा वसुमना अपने पुत्र (त्रिधन्वा)-को राज्य सौंपकर सर्वोत्तम तपस्या करनेके लिये वनमें चला गया। ये वसुमना राजा हिमालयके शिखरपर स्थित रमणीय शुभ देवदारु वनमें रहते हुए कन्दमूल एवं फलोंका आहार करते हुए मुनियोंके अन्न (नीवार आदि)-से देवताओंकी प्रसन्नताके लिये यज्ञ (आराधना) करने लगे। तपस्याद्वारा नष्ट हुए पापोंवाले उन्होंने सौ वर्षोसे भी अधिक समयतक वेदमाता देवी

English

I shall recount the creation of the subjects in con¬ tinuity with the previous kalpa as mentioned by Narayana. The story dispels sins and it will be sustained in all the three units of Time (i.e. the past, present and future).

अध्याय १५

श्लोक 158

सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना ।सान्ता सत्या सदानन्दा परं पदमिति श्रुतिः

saiṣā māheśvarī gaurī mama śaktirnirañjanā / sāntā satyā sadānandā paraṃ padamiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

सावित्रीका मानसिक जप किया। उनके इस प्रकार जप करते रहनेपर ही स्वयम्भू देव परमेश्वर हिरण्यगर्भ विश्वात्मा स्वयं उस स्थानपर गये । विश्वतोमुख ब्रह्मदेवको आते हुए देखकर उन्होंने अपना नाम बोलते हुए उनके चरणोंमें सिरसे प्रणाम किया और इस प्रकार कहा-- ॥ ४७--५१ ॥

English

On being cursed by Sambhu, Daksa, the Royal son of Pracetas, censured Bhava due to the previous enmity and performed a Tdjna (sacrifice) at Gangadvara (i.e. near the source of the river Ganga).

अध्याय १५

श्लोक 159

अस्याः सर्वमिदं जातमत्रैव लयमेष्यति ।एषैव सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः

asyāḥ sarvamidaṃ jātamatraiva layameṣyati / eṣaiva sarvabhūtānāṃ gatīnāmuttamā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव परमात्मा ब्रह्मको नमस्कार है। सहस्त्र नेत्रोंवाले हिरण्यमूर्ति आप वेधाको नमस्कार है। धाता और विधाताको नमस्कार है, वेदात्ममूर्तिको नमस्कार है। सांख्य तथा योगद्वारा ज्ञात होनेवाले ज्ञान-मूर्तिको नमस्कार है। सभी अर्थोंके ज्ञाता, सृष्टिकर्ता, त्रिमूर्तिरूप आपको नमस्कार है। योगियोंके गुरु पुराणपुरुषको नमस्कार है

English

All Devas were invoked along with Visnu in order to receive their respective shares. All leading sages came there along with all other sages.

अध्याय १५

श्लोक 160

तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः ।पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद् वेद स मुच्यते

tayāhaṃ saṃgato devyā kevalo niṣkalaḥ paraḥ / paśyāmyaśeṣamevedaṃ yastad veda sa mucyate

हिन्दी अर्थ

तब प्रसन्न होकर विश्वभावन भगवान् ब्रह्माने कहा-- “वर मांगो, तुम्हारा कल्याण हो, मैं तुम्हें वर दूँगा ' राजाने कहा--देवदेवेश! मैं पुनः सौ वर्षसे अधिक समयतक इस वेदमाता गायत्रीका जप कर सकूँ, इसके लिये उतनी ही मेरी आयु हो। राजाको देखकर विश्वात्माने ' बहुत अच्छा' ऐसा कहा और प्रसन्न

English

On seeing the entire host of Devas arrived, except¬ ing Sankara, the Brahmana sage named Dadhica spoke thus to Pracetasa (Daksa).

अध्याय १५

श्लोक 161

तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमीश्वरम् ।एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्

tasmādanādimadvaitaṃ viṣṇumātmānamīśvaram / ekameva vijānīdhvaṃ tato yāsyatha nirvṛtim

हिन्दी अर्थ

होकर हाथोंसे (राजाका) स्पर्शकर वे वहीं अन्तर्धान हो गये तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः । प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः

English

"How is it that Rudra is not being worshipped now duly—Rudra, the lord, whose behests every one beginning with Brahma and ending with the Pisacas (Ghosts), carries out?"

अध्याय १५

श्लोक 162

मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः ।ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रियाः

manyante viṣṇumavyaktamātmānaṃ śraddhayānvitāḥ / ye bhinnadṛṣṭyāpīśānaṃ pūjayanto na me priyāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भुबमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः त्रयीमयाय रूद्राय कालरूपाय हेतवे

English

"In all Tajhas the share to Sankara is not allotted. Sankara is not being worshipped because there are no Mantras of Sankara along with his wife."

अध्याय १५

श्लोक 163

द्विषन्ति ये जगत्सूतिं मोहिता रौरवादिषु ।पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि

dviṣanti ye jagatsūtiṃ mohitā rauravādiṣu / pacyamānā na mucyante kalpakoṭiśatairapi

हिन्दी अर्थ

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः । इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप

English

The infuriated great sage laughed at Daksa derisively and said these words even as all Devas were listening. The sage possessed all types of knowledge himself. He was as if an embodiment of knowledge).

अध्याय १५

श्लोक 164

तसमादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः ।यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः

tasamādaśeṣabhūtānāṃ rakṣako viṣṇuravyayaḥ / yathāvadiha vijñāya dhyeyaḥ sarvāpadi prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः। जपेदामरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम् इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया। पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्

English

"How is it that Sankara is not known well and hence not worshipped by means of all Tajnas? It is he who is known as Parameivara and it is from him, the soul of the universe that every thing begins to function, {v.l. He is the source of every thing).

अध्याय १५

श्लोक 165

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः ।नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम्

śrutvā bhagavato vākyaṃ devyaḥ sarvagaṇeśvarāḥ / nemurnārāyaṇaṃ devaṃ devīṃ ca himaśailajām

हिन्दी अर्थ

राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः। भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्

English

"Indeed he is not Sankara (benefactor), but is Rudra, the annihilator. He is only the Tamasa (possessor of Tamo-gam) Hara. He is known as a naked mendicant holding the human skull. It is not proper to call him the soul of the universe.

अध्याय १५

श्लोक 166

प्रार्थयामासुरीशाने भक्तिं भक्तजनप्रिये ।भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे

prārthayāmāsurīśāne bhaktiṃ bhaktajanapriye / bhavānīpādayugale nārāyaṇapadāmbuje

हिन्दी अर्थ

वर-प्राप्त वह श्रीमान् (राजा) भी तीनों समयोंमें ख्रान करते हुए तथा कन्दमूल एवं फलोंका आहार करते हुए अत्यन्त प्रसन्न-मनसे शान्तिपूर्वक जप करने लगे। उनके (जप करते हुए) सौ वर्ष पूरा होनेपर सूर्यमण्डलके मध्यसे प्रज्वलित किरणोंवाले महायोगी भगवान् प्रकट हुए। मण्डलमें स्थित उन सनातन, स्वयम्भू, अनादिं, अनन्त तथा वेदज्ञ ब्रह्माको देखकर वे राजा आश्चर्यचकित हुए। उन्होंने वैदिक मन्त्रों तथा विशेषरूपसे गायत्री

English

Indeed Isvara, the lord and creator of the universe is Lord Narayana, Hari. This glorions Lord of Sattvic nature is worshipped in all holy rites."

अध्याय १५

श्लोक 167

ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च ।न पश्यन्ति जगत्सूतिं तद्भुतमिवाभवत्

tato nārāyaṇaṃ devaṃ gaṇeśā mātaro 'pi ca / na paśyanti jagatsūtiṃ tadbhutamivābhavat

हिन्दी अर्थ

(मन्त्र)-द्वारा उनकी स्तुति की। क्षणभरमें ही उन्होंने उन परमेश्वर पुरुषको चार मुखवाले, जटा तथा मुकुटधारी, आठ हाथ तथा तीन नेत्रवाले, चन्द्रकलाओंसे चिहित अर्धनारीश्वर शरीरवाले, अपनी किरणांद्वारा सम्पूर्ण जगत्को प्रकाशित करते हुए, रक्तवस्त्र धारण किये, रक्तवर्णवाले

English

"Is not this lord of a thousand rays (the sun-god) seen by you? He is the sole annihilator of worlds. He is Paramesvara in the form of Kala.

अध्याय १५

श्लोक 168

तदन्तरे महादैत्यो ह्यन्धको मन्मथार्दितः ।मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तुं गिरिमाययौ

tadantare mahādaityo hyandhako manmathārditaḥ / mohito girijāṃ devīmāhartuṃ girimāyayau

हिन्दी अर्थ

हरके रूपमें देखा उन्हें देखकर उन्हींके भावसे भावित होकर परम सद्भावसे राजाने सिरसे रुद्रको प्रणाम किया और सावित्री-मन्त्र तथा इस स्तोत्रसे स्तुति की। वेदत्रयीरूप, रुद्र, कालरूप, कारणस्वरूप भासमान परमेष्ठी नीलकण्ठको

English

It is him that the righteous scholars, the expounders of the Brahman, pray to. He is the witness of everything. He is the body of Sankara of intense brilliance and he is of the form of Kala.

अध्याय १५

श्लोक 169

अथानन्तवपुः श्रीमान् योगी नारायणो ऽमलः ।तत्रैवाविरभूद् दैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः

athānantavapuḥ śrīmān yogī nārāyaṇo 'malaḥ / tatraivāvirabhūd daityairyuddhāya puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

तब प्रसन्न मनवाले महादेवने राजासे कहा-हे निष्पाप! मेरे इन गोपनीय नामोंको सुनो। ये सभी वेदोंमें वर्णित हैं तथा संसार (सागर)-का नाश करनेवाले हैं। राजन्! पवित्र होकर इन नामोंसे मुझे निरन्तर नमस्कार करो। राजन्! यजुर्वेदसे साररूपमें उद्धत शतरुद्रीका अनन्यमन होकर मुझमें मन लगाकर जप करो। जो ब्रह्मचर्यं धारणकर, संयमित आहार ग्रहणकर, भस्मका लेपकर एकाग्रतापूर्वक मरणपर्यन्त रुद्रका जप करता है,

English

He is Rudra, the great god. He is the kind-hearted Hara, Kapalin {v. 1. of matted hair). He is the lord Aditya, the sun-god. He is the blue-necked and Vilohita (very ruddy).

अध्याय १५

श्लोक 170

कृत्वाथ पार्श्वे भगवन्तमीशो युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः ।शिलादपुत्रेण च मातृकाभिः स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः

kṛtvātha pārśve bhagavantamīśo yuddhāya viṣṇuṃ gaṇadevamukhyaiḥ / śilādaputreṇa ca mātṛkābhiḥ sa kālarudro 'bhijagāma devaḥ

हिन्दी अर्थ

वह परम पद प्राप्त करता है। ऐसा कहकर भक्तपर अनुग्रह करनेकी इच्छासे भगवान् रुद्रने राजाको आयु पुनः सौ वर्षोतक कर दी॥ ६६--७० ॥ राजा वसुमनाको परम ज्ञान और वैराग्य प्रदानकर परमेश्वर रुद्र क्षणभरमें ही अन्तर्धान हो गये। यह एक आश्चर्य ही हुआ। राजाने भी तीनों कालोंमें स्रानकर, भस्म धारणकर, शान्त और एकाग्रतापूर्वक

English

He is eulogised as one of a thousand rays by the singers of Saman hymns, the Hotrs and the Adhvaryus. See him. ols Rudramurti (one of the terrible form), of the creator of the universe and an embodiment of three Vedas."

अध्याय १५

श्लोक 171

त्रिशूलमादाय कृशानुकल्पं स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात् ।तमन्वयुस्ते गणराजवर्या जगाम देवो ऽपि सहस्त्रबाहुः

triśūlamādāya kṛśānukalpaṃ sa devadevaḥ prayayau purastāt / tamanvayuste gaṇarājavaryā jagāma devo 'pi sahastrabāhuḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्य-मनसे तपस्याद्वारा रुद्रका जप किया। जप करते हुए उन राजाके पुनः सौ वर्ष पूरे हो जानेपर उसमें योगकी प्रवृत्ति हुई और यथासमय उन्होंने श्रेष्ठ कालात्मक परमेष्ठीके उस वेदसार नामक स्थानको प्राप्त

English

"The twelve Adityas have come here as the sharers in the Tajha. All of them should be known as suns. There is no other Sun."

अध्याय १५

श्लोक 172

रराज मध्ये भगवान् सुराणां विवाहनो वारिदवर्णवर्णः ।तदा सुमेरोः शिखराधिरूढ- स्त्रिलोकदृष्टिर्भगवानिवार्कः

rarāja madhye bhagavān surāṇāṃ vivāhano vāridavarṇavarṇaḥ / tadā sumeroḥ śikharādhirūḍha- strilokadṛṣṭirbhagavānivārkaḥ

हिन्दी अर्थ

भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम्॥ ७४॥ किया जो सूर्यका शुभ्र मण्डल है। तदनन्तर वे महेश्वरको सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

English

When he said thus, the sages who had come to assist him as well as to witness the rajna said to Daksa, "That is exactly so."

अध्याय १५

श्लोक 173

जगत्यनादिर्भगवानमेयो हरः सहस्त्राकृतिराविरासीत् ।त्रिशूलपाणिर्गगने सुघोषः पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः

jagatyanādirbhagavānameyo haraḥ sahastrākṛtirāvirāsīt / triśūlapāṇirgagane sughoṣaḥ papāta devopari puṣpavṛṣṭiḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हुए ॥ ७१--७४॥ राजाके इस उत्तम चरितको जो पढ़ता है अथवा सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है

English

Vasava (Indra) and all other Devas came there for their shares. They did not see Lord Isana (Siva) except Nara- yana, Hari.

अध्याय १५

श्लोक 174

समागतं वीक्ष्य गणेशराजं समावृतं देवरिपुर्गणेशैः ।युयोध शक्रेण समातृकाभि- र् गणैरशेषैरमपप्रधानैः

samāgataṃ vīkṣya gaṇeśarājaṃ samāvṛtaṃ devaripurgaṇeśaiḥ / yuyodha śakreṇa samātṛkābhi- r gaṇairaśeṣairamapapradhānaiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहस्रथां संहितायां पूर्वाविभागे एकोनविंशोऽध्यायः इक्ष्वाकु-वंश-वर्णनके प्रसंगमें श्रीराम-कथाका प्रतिपादन, श्रीरामद्वारा सेतु-बन्धन और रामेश्वर-लिंगकी स्थापना, शंकर-पार्वतीका प्रकट होकर रामेश्वर- लिंगके माहात्म्यको बतलाना, श्रीरामको लव-कुश-पुत्रोंकी प्राप्ति तथा इक्ष्चाकु-वंशके अन्तिम राजाओंका वंश-वर्णन

English

Even as all of them were watching. Lord Hiranya- garbha (born out of a golden egg) Brahma, the most excellent among the knowers of Brahman vanished, in a moment.

अध्याय १५

श्लोक 175

विजित्य सर्वानपि बाहुवीर्यात् स संयुगे शंभुमनन्तधाम ।समाययौ यत्र स कालरुद्रो विमानमारुह्य विहीनसत्त्वः

vijitya sarvānapi bāhuvīryāt sa saṃyuge śaṃbhumanantadhāma / samāyayau yatra sa kālarudro vimānamāruhya vihīnasattvaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिधन्वा राजपुत्रस्तु धर्मेणापालयन्महीम्! विजयश्च सुदेवश्च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः । विजयस्याभवत् पुत्रः कारुको नाम वीर्यवान्

English

When lord Brahma vanished, Daksa personally sought refuge in Narayana, Hari, the saviour of the worlds.

अध्याय १५

श्लोक 176

दृष्ट्वान्धकं समयान्तं भगवान् गरुडध्वजः ।व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम्

dṛṣṭvāndhakaṃ samayāntaṃ bhagavān garuḍadhvajaḥ / vyājahāra mahādevaṃ bhairavaṃ bhūtibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

कारुकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुरजायत। सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद् राजा परमधार्मिकः प्रसादाद् देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 177

हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धकं लोककण्टकम् ।त्वामृते भगवान् शक्तो हन्ता नान्यो ऽस्य विद्यते

hantumarhasi daityeśamandhakaṃ lokakaṇṭakam / tvāmṛte bhagavān śakto hantā nānyo 'sya vidyate

हिन्दी अर्थ

भगीरथस्य तपसा देवः प्रीतमना हरः। बभार शिरसा गङ्गां सोमान्ते सोमभूषणः सूतजी बोले राजपुत्र त्रिधन्वाने पृथ्वीका धर्मपूर्वक पालन किया। उसका एक विद्वान् पुत्र हुआ जो त्रय्यारुण नामसे प्रसिद्ध हुआ। उसको (त्रय्यारुणको) सत्यव्रत नामका महान् बलवान् पुत्र हुआ। सत्यधना नामक

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 178

त्वं हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः ।स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्वेदविद्भिर्विचक्षणैः

tvaṃ hartā sarvalokānāṃ kālātmā hyaiśvarī tanuḥ / stūyate vividhairmantrarvedavidbhirvicakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसको पत्नीने हरिश्चन्द्रको जन्म दिया। हरिश्चन्द्रको रोहित नामवाला पराक्रमी पुत्र हुआ। रोहितका हरित और उसका पुत्र धुन्धु हुआ। धुन्धुके विजय और सुदेव-ये दो पुत्र हुए। विजयका कारुक नामका वीर पुत्र हुआ। कारुकका पुत्र वृक और उससे बाहु (नामक पुत्र) उत्पन्न हुआ। उस बाहुका पुत्र सगर हुआ जो परम धार्मिक था। सगरकी दो पलियाँ थीं-- प्रभा और भानुमती । और्वाग्निने उन दोनोंसे पूजित होकर

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 179

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः ।निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्यन्द्रस्य मतिं दधौ

sa vāsudevasya vaco niśamya bhagavān haraḥ / nirīkṣya viṣṇuṃ hanane daityandrasya matiṃ dadhau

हिन्दी अर्थ

(वरके फलस्वरूप) भानुमतीने असमञ्जस नामक पुत्रको ग्रहण किया और कल्याणी प्रभाने साठ हजार पुत्रोंको प्रात किया। असमञ्जसके पुत्र अंशुमान् नामक राजा थे, उनके पुत्र दिलीप तथा दिलीपसे भगीरथ हुए, जिन्होंने तपस्या करके देवाधिदेव धीमान् महादेवकी कृपासे भागीरथी गङ्गाको (पृथ्वीपर) अवतारित किया

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 180

जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम् ।स्तुवन्ति भैरवं देवमन्तरिक्षचरा जनाः

jagāma devatānīkaṃ gaṇānāṃ harṣamuttamam / stuvanti bhairavaṃ devamantarikṣacarā janāḥ

हिन्दी अर्थ

भगीरथको तपस्यासे प्रसन्न हुए मनवाले चन्द्रभूषण देव हरने अपने सिरपर स्थित चन्द्रमाके अग्रभागमें गङ्गाको धारण किया वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके । अश्मकं जनयामास तमिक्ष्वाकुकुलध्वजम्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 181

जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन ।त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः

jayānanta mahādeva kālamūrte sanātana / tvamagniḥ sarvabhūtānāmantaścarasi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

स हि रामभयाद राजा वनं प्राप सुदु:खितः रघोरजः समुत्पन्नो राजा दशरथस्ततः । रामो दाशरथिवीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः १७॥

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 182

त्वं यत्रज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं धाता हरिरव्ययः ।त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्

tvaṃ yatrajñastvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ dhātā hariravyayaḥ / tvaṃ brahmā tvaṃ mahādevastvaṃ dhāma paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः। जज्ञे रावणनाशार्थ विष्णुरंशेन विश्वकृत् सीता त्रिलोकविख्याता शीलौदार्यगुणान्विता

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 183

ओङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः ।महाविभूतिर्देवेशो जयाशेषजगत्पते

oṅkāramūrtiryogātmā trayīnetrastrilocanaḥ / mahāvibhūtirdeveśo jayāśeṣajagatpate

हिन्दी अर्थ

तपसा तोषिता देवी जनकेन गिरीन्द्रजा। प्रायच्छज्ानकीं सीतां राममेवाश्रिता पतिम् प्रीतश्च भगवानीशस्त्रिशूली नीललोहितः । प्रददौ शत्रुनाशार्थ जनकायादभुतं धनुः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 184

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः ।त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः

tataḥ kālāgnirudro 'sau gṛhītvāndhakamīśvaraḥ / triśūlāgreṣu vinyasya prananarta satāṃ gatiḥ

हिन्दी अर्थ

स राजा जनको विद्वान् दातुकामः सुतामिमाम्। अधोषयदमित्रघ्नो लोकेऽस्मिन् द्विजपुंगवाः भगीरथका भी श्रुत नामक पुत्र हुआ और उसका पुत्र हुआ नाभाग। उससे सिन्धुद्वीप हुआ। उस सिन्धुद्वीपका पुत्र अयुतायु और उसका पुत्र ऋतुपर्ण हुआ । ऋतुपर्णका सुदास नामका धार्मिक पुत्र हुआ। उसका पुत्र सौदास

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 185

दृष्ट्वान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः ।प्रणेमुरीश्वरं देवं भैरवं भवमोचकम्

dṛṣṭvāndhakaṃ devagaṇāḥ śūlaprotaṃ pitāmahaḥ / praṇemurīśvaraṃ devaṃ bhairavaṃ bhavamocakam

हिन्दी अर्थ

हुआ जो कल्माषपाद नामसे विख्यात हुआ कल्माषपादके क्षेत्रमें महातेजस्वी बसिष्ठने इक्ष्वाकु- वंशके पताकारूप अश्मक नामक पुत्रको उत्पन्न कराया। अश्मकको उत्कला नामक पत्नीसे नकुल नामक राजा उत्पन्न हुआ। वह राजा परशुरामके भयसे अत्यन्त

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 186

अस्तुवन् मुनयः सिद्धा जगुर्गन्धर्विकिंनराः ।अन्तरिक्षे ऽप्सरः सङ्घा नृत्यन्तिस्म मनोरमाः

astuvan munayaḥ siddhā jagurgandharvikiṃnarāḥ / antarikṣe 'psaraḥ saṅghā nṛtyantisma manoramāḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखित होकर वन चला गया। उसने 'नारी-कवच' धारण कर रखा था। उस (नकुल)-से शतरथ हुआ और उससे श्रीमान् बिलिबिलि उत्पन्न हुआ। उसका पुत्र वृद्धशर्मा था। उस वृद्धशर्मासे विश्वसह और उसका पुत्र खट्वाङ्ग नामसे विख्यात हुआ। उसका पुत्र दीर्घबाहु और उससे रघु उत्पन्न हुआ॥ १३--१६॥

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 187

संस्थापितो ऽथशूलाग्रे सो ऽन्धको दग्धकिल्बिषः ।उत्पन्नाखिलविज्ञानस्तुष्टाव परमेश्वरम्

saṃsthāpito 'thaśūlāgre so 'ndhako dagdhakilbiṣaḥ / utpannākhilavijñānastuṣṭāva parameśvaram

हिन्दी अर्थ

रघुका अज उत्पन्न हुआ और उससे राजा दशरथ हुए। दशरथके पुत्र राम वीर, धर्मज्ञ और लोकमें प्रसिद्ध हुए। दशरथके ही पुत्र भरत, लक्ष्मण तथा शत्रुघ्न भी थे। ये सभी महान् बलशाली, युद्धमें इन्द्रके समान और विष्णुकी शक्तिसे सम्पन्न थे। राबणका विनाश करनेके लिये विश्वकर्ता विष्णु ही इन लोगोंके रूपमें अंशरूपसे प्रकट हुए थे

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 188

अन्धक उवाच नमामि मूर्ध्ना भगवन्तमेकं समाहिता यं विदुरीशतत्त्वम् ।पुरातनं पुण्यमनन्तरूपं कालं कविं योगवियोगहेतुम्

andhaka uvāca namāmi mūrdhnā bhagavantamekaṃ samāhitā yaṃ vidurīśatattvam / purātanaṃ puṇyamanantarūpaṃ kālaṃ kaviṃ yogaviyogahetum

हिन्दी अर्थ

रामको सौभाग्यशालिनी कल्याणी पत्नी जनककी पुत्री सीता थीं। वे शील एवं उदारता आदि गुणोंसे सम्पन्न और तीनों लोकोंमें विख्यात थीं। जनकके द्वारा तपस्यासे संतुष्ट की गयी गिरिराजपुत्री पार्वतीने उन्हे जानकी सीताको प्रदान किया। सीताने रामको ही पति बनाया

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 189

दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम् ।सहस्त्रपादाक्षिशिरोभियुक्तं भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम्

daṃṣṭrākarālaṃ divi nṛtyamānaṃ hutāśavaktraṃ jvalanārkarūpam / sahastrapādākṣiśirobhiyuktaṃ bhavantamekaṃ praṇamāmi rudram

हिन्दी अर्थ

त्रिशूल धारण करनेवाले, नीललोहित भगवान् ईश (शंकर)-ने प्रसन्न होकर शत्रुओंके विनाशके लिये जनकको अद्भुत धनुष प्रदान किया था। श्रेष्ठ द्विजो! उस विद्वान् शत्रुनाशक राजा जनकने इस कन्याका दान करनेकी इच्छासे संसारमें यह घोषणा करवायी कि देवता या दानव जो कोई भी इस धनुषको उठानेमें समर्थ होगा, वह सीताको प्राप्त कर सकता है

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 190

जयादिदेवामरपूजिताङ्घ्रे विभागहीनामलतत्त्वरूप ।त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यसे वाय्वादिभेदैरखिलात्मरूप

jayādidevāmarapūjitāṅghre vibhāgahīnāmalatattvarūpa / tvamagnireko bahudhābhipūjyase vāyvādibhedairakhilātmarūpa

हिन्दी अर्थ

» परशुरामद्वारा पृथ्वीके क्षत्रियशून्य किये जानेके समय स्त्रियोंक मध्य रहकर नकुलने अपनी रक्षा की थी, इसलिये उसे ' नारी- कवच ' कहा जाता है।

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 191

त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराणम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।त्वं पश्यसीदं परिपास्यजस्त्रं त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः

tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ purāṇam ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt / tvaṃ paśyasīdaṃ paripāsyajastraṃ tvamantako yogigaṇābhijuṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्वाह च तां कन्यां पार्वतीमिव शंकरः। रामः परमधर्मात्मा सेनामिव च षण्मुखः ततो बहुतिथे काले राजा दशरथः स्वयम्। रामं ज्येष्ठं सुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 192

एको ऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीनः ।त्वमात्मशब्दं परमात्मतत्त्वं भवन्तमाहुः शिवमेव केचित्

eko 'ntarātmā bahudhā niviṣṭo deheṣu dehādiviśeṣahīnaḥ / tvamātmaśabdaṃ paramātmatattvaṃ bhavantamāhuḥ śivameva kecit

हिन्दी अर्थ

तस्याथ पत्नी सुभगा कैकेयी चारु भाषिणी । निवारयामास पतिं प्राह सम्श्रान्तमानसा मत्सुतं भरतं वीरं राजानं कर्तुमर्हसि। पूर्वमेव वरो यस्माद् दत्तो मे भवता यतः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 193

त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्र- मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् ।त्वमीश्वरो वेदपदेषु सिद्धः स्वयं प्रभो ऽशेषविशेषहीनः

tvamakṣaraṃ brahma paraṃ pavitra- mānandarūpaṃ praṇavābhidhānam / tvamīśvaro vedapadeṣu siddhaḥ svayaṃ prabho 'śeṣaviśeṣahīnaḥ

हिन्दी अर्थ

स तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुःखितमानसः । बाढमित्यब्रवीद् वाक्यं तथा रामोऽपि धर्मवित् दुःखशोकाभिसंतप्तौ बभूवतुररिंदमौ

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 194

त्वमिन्द्ररूपो वरुणाग्निरूपो हंसः प्राणो मृत्युरन्तासि यज्ञः ।प्रजापतिर्भगवानेकरुद्रो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः

tvamindrarūpo varuṇāgnirūpo haṃsaḥ prāṇo mṛtyurantāsi yajñaḥ / prajāpatirbhagavānekarudro nīlagrīvaḥ stūyase vedavidbhiḥ

हिन्दी अर्थ

वानराणामभूत् सख्यं रामस्याक्लिष्टकर्मणः जगाम रावणपुरीं लङ्कां सागरसंस्थिताम्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 195

नारायणस्त्वं जगतामथादिः पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च ।वेदान्तगुह्योपनिषत्सु गीतः सदाशिवस्त्वं परमेश्वरो ऽसि

nārāyaṇastvaṃ jagatāmathādiḥ pitāmahastvaṃ prapitāmahaśca / vedāntaguhyopaniṣatsu gītaḥ sadāśivastvaṃ parameśvaro 'si

हिन्दी अर्थ

ऐसा जानकर बलवान् प्रभु रामने जनकके घर जाकर उस धनुषको उठाकर खेल-खेलमें ही तोड़ डाला। तदनन्तर परम धर्मात्मा रामने उस कन्याका उसी प्रकार पाणिग्रहण किया, जैसे शंकरने पार्वतीका और कार्तिकेयने सेना (देवसेना)-का पाणिग्रहण किया

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 196

नमः परस्तात् तमसः परस्मै परात्मने पञ्चपदान्तराय ।त्रिशक्त्यतीताय निरञ्जनाय सहस्त्रशक्त्यासनसंस्थिताय

namaḥ parastāt tamasaḥ parasmai parātmane pañcapadāntarāya / triśaktyatītāya nirañjanāya sahastraśaktyāsanasaṃsthitāya

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर बहुत दिन बीत जानेपर राजा दशरथने स्वयं अपने बड़े पुत्र वीर रामको युवराज बनानेका कार्य आरम्भ किया। तब उनकी सौभाग्यशालिनी मधुरभाषिणी कैकेयी नामक पत्नीने भ्रान्तमन होकर पतिको (रामके राज्याभिषेकसे) रोका और कहा कि मेरे वीर पुत्र भरतको राजा बनायें, क्योंकि आपने पहले मुझे वर दे रखा है

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 197

त्रिमूर्तये ऽनन्दपदात्ममूर्ते जगन्निवासाय जगन्मयाय ।नमो ललाटार्पितलोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय

trimūrtaye 'nandapadātmamūrte jagannivāsāya jaganmayāya / namo lalāṭārpitalocanāya namo janānāṃ hṛdi saṃsthitāya

हिन्दी अर्थ

उसका वचन सुनकर उस राजाने अत्यन्त दु:खित- मनसे कहा--' अच्छा, ऐसा ही हो'। तब धर्मको जाननेवाले आत्मवान् अच्युत राम भी पिताके चरणोंमें प्रणामकर (वनवासकी) प्रतिज्ञा कर लक्ष्मणके साथ सपत्नीक वनको चले गये। बुद्धिमान् तथा महाबलवान् प्रभु ( श्रीराम) भी चौदह वर्षतक लक्ष्मणके साथ वहाँ (वनमें) रहे। वनमें निवास करते समय कभी रावण नामका राक्षस संन्यासीका वेष धारणकर सीताका हरण कर लिया और

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 198

फणीन्द्रहाराय नमो ऽस्तु तुभ्यं मुनीन्द्रसिद्धार्चितपादयुग्म ।ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय

phaṇīndrahārāya namo 'stu tubhyaṃ munīndrasiddhārcitapādayugma / aiśvaryadharmāsanasaṃsthitāya namaḥ parāntāya bhavodbhavāya

हिन्दी अर्थ

उन्हें अपनी पुरी (लंका)-में ले गया शत्रुनाशक राम और लक्ष्मण सीताको न देखकर दुःख एवं शोकसे अत्यन्त संतत हो गये और उनकी इन्द्रियाँ व्याकुल हो गयीं

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 199

सहस्त्रचन्द्रार्कविलोचनाय नमो ऽस्तु ते सोम सुमध्यमाय ।नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय

sahastracandrārkavilocanāya namo 'stu te soma sumadhyamāya / namo 'stu te deva hiraṇyabāho namo 'mbikāyāḥ pataye mṛḍāya

हिन्दी अर्थ

द्विजोत्तमो! यथासमय अक्लिष्टकर्मा रामकी कपि सुग्रीव तथा वानरोंसे मित्रता हो गयी। वायुपुत्र महातेजस्वी वीर हनुमान् नामक वानर सुग्रीवके अनुगामी और सदा रामके प्रिय थे। वे परम धैर्य धारणकर “उन सीताको लाउँगा' इस प्रकार रामसे प्रतिज्ञापूर्वक कहकर सीताको देखनेके लिये तत्पर हो गये तथा सागरपर्यन्त सारी पृथ्वीपर विचरण करने लगे। (इस प्रकार सीताको ढूँढ़ते-ढूँढ़ते) सागरमें बसी हुई रावणकी पुरी लंकामें

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 200

नमो ऽतिगुह्याय गुहान्तराय वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताय ।त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय

namo 'tiguhyāya guhāntarāya vedāntavijñānasuniścitāya / trikālahīnāmaladhāmadhāmne namo maheśāya namaḥ śivāya

हिन्दी अर्थ

गये। वहाँ उन्होंने राक्षसियोंसे घिरी हुई पवित्र, अश्रुपूर्ण आँखोंवाली, अनिन्दित, रमणीय तथा पवित्र सीताको निर्जन देशमें एक वृक्षके नीचे स्थित देखा। वहाँ भगवती सीता नीलकमलके समान श्यामवर्णवाले राम तथा आत्मसंयमी लक्ष्मणका स्मरण कर रही थीं॥ ३४--३९ ॥

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 201

एवं स्तुवन्तं भगवान् शूलाग्रादवरोप्य तम् ।तुष्टः प्रोवाच हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वाथ परमेश्वरः

evaṃ stuvantaṃ bhagavān śūlāgrādavaropya tam / tuṣṭaḥ provāca hastābhyāṃ spṛṣṭvātha parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वाथ वानरशतैलंङ्कामार्ग महोदधेः। सेतुं परमधर्मात्मा रावणं हतवान् प्रभुः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 202

प्रीतो ऽहं सर्वथा दैत्य स्तवेनानेन सांप्रतम् ।संप्राप्य गाणपत्यं मे सन्निधाने वसामरः

prīto 'haṃ sarvathā daitya stavenānena sāṃpratam / saṃprāpya gāṇapatyaṃ me sannidhāne vasāmaraḥ

हिन्दी अर्थ

सेतुमध्ये महादेवमीशानं कृत्तिवाससम्। स्थापयामास लिङड्गस्थं पूजयामास राघवः तस्य देवो महादेवः पार्वत्या सह शंकरः। प्रत्यक्षमेव भगवान् दत्तवान् वरमुत्तमम्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 203

अरोगश्छिन्नसंदेहो देवैरपि सुपूजितः ।नन्दीश्वरस्यानुचरः सर्वदुः खविवर्जितः

arogaśchinnasaṃdeho devairapi supūjitaḥ / nandīśvarasyānucaraḥ sarvaduḥ khavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

महापातकसंयुक्तास्तेषां पापं विनश्यतु अन्यानि चैव पापानि स्त्रातस्यात्र महोदधौ। दर्शनादेव लिङ्गस्य नाशं यान्ति न संशयः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 204

एवं व्याहृतमात्रे तु देवदेवेन देवताः ।गणेश्वरा महादेवमन्धकं देवसन्निधौ

evaṃ vyāhṛtamātre tu devadevena devatāḥ / gaṇeśvarā mahādevamandhakaṃ devasannidhau

हिन्दी अर्थ

यावत् सेतुश्च तावच्य स्थास्याम्यत्र तिरोहितः ५१ ॥ स्मरणादेव लिङ्गस्य दिनपापं प्रणश्यति

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 205

सहस्त्रसूर्यसंकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रचिह्नितम् ।नीलकण्ठं जटामौलिं शूलासक्तमहाकरम्

sahastrasūryasaṃkāśaṃ trinetraṃ candracihnitam / nīlakaṇṭhaṃ jaṭāmauliṃ śūlāsaktamahākaram

हिन्दी अर्थ

रामोऽपि पालयामास राज्यं धर्मपरायणः । अभिषिक्तो महातेजा भरतेन महाबलः एकान्तमें सीताको स्वयं अपना परिंचय देकर उनका संदेह मिटानेके लिये उन्होंने ( श्रीहनुमान्ने) रामको अंगूठी उन्हें प्रदान को

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 206

दृष्ट्वा तं तुष्टुवुर्दैत्यमाश्चर्यं परमं गताः ।उवाच भगवान् विष्णुर्देवदेवं स्मयन्निव

dṛṣṭvā taṃ tuṣṭuvurdaityamāścaryaṃ paramaṃ gatāḥ / uvāca bhagavān viṣṇurdevadevaṃ smayanniva

हिन्दी अर्थ

पतिकी परम सुन्दर अँगूठीको देखकर प्रतिके कारण विस्फारित नेत्रोंवाली सीताने रामको (ही) आया हुआ माना। तब सीताको देखकर उन्होंने आश्वासन दिया और कहा--'मैं आपको रामके पास ले चलूँगा।' ऐसा कहकर महाबाहु (हनुमान्) पुनः रामके पास चले आये। आत्मवान् (हनुमान्) रामसे सीता-दर्शनकी बात बताकर सामने खड़े हो गये। राम-लक्ष्मणने उनको साधुवादसे सत्कृत किया

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 207

स्थाने तव महादेव प्रभावः पुरुषो महान् ।नेक्षते ऽज्ञानजान् दोषान् गृह्णाति च गुणानपि

sthāne tava mahādeva prabhāvaḥ puruṣo mahān / nekṣate 'jñānajān doṣān gṛhṇāti ca guṇānapi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर बलवान् रामने हनुमान् तथा लक्ष्मणके साथ राक्षसोंसे स्वयं युद्ध करनेका निश्चय किया। और सैकड़ों वानरोंद्वारा महासमुद्रमें लंका जानेके लिये मार्गके रूपमें पुलका निर्माण किया गया तथा उसी पुलके सहारे महासमुद्रको पारकर शत्रुहन्ता परम धर्मात्मा प्रभु (श्रीराम)-ने वायुपुत्र हनुमान्की सहायतासे पत्नियों, पुत्रों तथा भाइयोंसहित रावणको मार डाला और भगवती सीताको वापस ले आये॥ ४४--४६॥

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 208

इतीरितो ऽथ भैरवो गणेशदेवपुङ्गवैः ।सकेशवः सहान्धको जगाम शङ्करान्तिकम्

itīrito 'tha bhairavo gaṇeśadevapuṅgavaiḥ / sakeśavaḥ sahāndhako jagāma śaṅkarāntikam

हिन्दी अर्थ

राघवने सेतुके मध्यमें चर्माम्बर धारण करनेवाले महादेव ईशानकी लिङ्गरूपमें प्रतिष्ठाकर उनकी पूजा की। (इस रामेश्वर-प्रतिष्ठाके समय) पार्वतीसहित महादेव भगवान् शंकरदेवने प्रत्यक्ष रूपमें श्रेष्ठ वर प्रदान करते हुए श्रीरामसे कहा--'जो द्विजाति तुम्हारे द्वारा स्थापित इस (रामेशवर) लिंगका दर्शन करेंगे उनके बड़े-से- बड़े पाप नष्ट हो जायँगे। महासमुद्रमें स्नान करनेवालेके अन्य जो भी पाप (अर्थात् उपपातक आदि) हैं वे इस

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 209

निरीक्ष्य देवमागतं सशङ्करः सहान्धकम् ।समाधवं समातृकं जगाम निर्वृतिं हरः

nirīkṣya devamāgataṃ saśaṅkaraḥ sahāndhakam / samādhavaṃ samātṛkaṃ jagāma nirvṛtiṃ haraḥ

हिन्दी अर्थ

लिंगके दर्शनमात्रसे ही नष्ट हो जायँगे, इसमें संदेह नहीं है। जबतक पर्वत स्थित रहेंगे, जबतक यह पृथ्वी रहेगी और जबतक यह सेतु रहेगा, तबतक मैं गुप्तरूपसे यहाँ प्रतिष्ठित रहूँगा। यहाँ किया गया स्नान, दान, जप तथा श्राद्ध अक्षय होगा। इस (रामेश्वर) लिंगके स्मरण करने मात्रसे ही दिनभरका पाप नष्ट हो जायगा॥ ४७--५२॥

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 210

प्रगृह्य पाणिनेश्वरो हिरण्यलोचनात्मजम् ।जगाम यत्र शैलजा विमानमीशवल्लभा

pragṛhya pāṇineśvaro hiraṇyalocanātmajam / jagāma yatra śailajā vimānamīśavallabhā

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर भगवान् शम्भुने रघुवंशी रामका आलिंगन किया और नन्दी तथा अपने गणोंके साथ वे रुद्र (शम्भु) वहीं अन्तर्धान हो गये। भरतके द्वारा अभिषिक्त होकर महाबली, महातेजस्वी तथा धर्मपरायण रामने भी राज्यका पालन किया

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 211

विलोक्य सा समागतं भवं भवार्तिहारिणम् ।अवाप सान्धकं सुखं प्रसादमन्धकं प्रति

vilokya sā samāgataṃ bhavaṃ bhavārtihāriṇam / avāpa sāndhakaṃ sukhaṃ prasādamandhakaṃ prati

हिन्दी अर्थ

यज्ञेन ज्ञहन्तारमश्वमेधेन शंकरम् नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा च तत्सुतः । तस्य पुत्रोऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 212

अथान्धको महेश्वरीं ददर्श देवपार्श्वगाम् ।पपात दण्डवत्क्षितौ ननाम पादपद्मयोः

athāndhako maheśvarīṃ dadarśa devapārśvagām / papāta daṇḍavatkṣitau nanāma pādapadmayoḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माच्यन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्तु तत्सुतः सर्वे प्राधान्यतः प्रोक्ताः समासेन द्विजोत्तमाः ६०॥ य इमं शृणुयान्नित्यमिक्ष्वाकोर्वशमुत्तमम्।

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 213

नमामि देववल्लभामनादिमद्रिजामिमाम् ।यतः प्रधानपूरुषौ निहन्ति याखिलं जगत्

namāmi devavallabhāmanādimadrijāmimām / yataḥ pradhānapūruṣau nihanti yākhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

विशेष रूपसे उन्होंने सभी ब्राह्मणोंकी पूजा की और अश्वमेध यज्ञके द्वारा यज्ञहन्ता ईश्वर शंकरकी अर्चना की रामके 'कुश' नामसे विख्यात तथा सुन्दर महान् भाग्यशाली, सभी तत्त्वार्थोंको जाननेवाले बुद्धिमान् 'लव' नामसे विख्यात दो पुत्र हुए। कुशसे अतिथि उत्पन्न हुआ और उसका पुत्र निषध हुआ। निषधका पुत्र नल और

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 214

विभाति या शिवासने शिवेन साकमव्यया ।हिरण्मये ऽतिनिर्मले नमामि तामिमामजाम्

vibhāti yā śivāsane śivena sākamavyayā / hiraṇmaye 'tinirmale namāmi tāmimāmajām

हिन्दी अर्थ

उसका पुत्र नभस हुआ। नभससे पुण्डरीक नामवाला पुत्र हुआ और क्षेमधन्वा उसका पुत्र था उस क्षेमधन्वाका देवानीक नामक वीर एवं प्रतापी पुत्र हुआ। उस (देवानीक)-का पुत्र अहीनगु और उसका पुत्र सहस्वान् हुआ। उससे चन्द्रावलोक तथा उसका पुत्र तारापीड हुआ। तारापीडसे चन्द्रगिरि तथा चन्द्रगिरिका भानुवित्त हुआ। उस (भानुवित्त)-से श्रुतायु नामक पुत्र हुआ। ये सभी इक्ष्वाकुके वंशज हैं। द्विजोत्तमो! संक्षेपमें इनमें प्रधान-

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 215

यदन्तराखिलं जगज्जगन्ति यान्ति संक्षयम् ।नमामि यत्र तामुमामशेषबेदवर्जिताम्

yadantarākhilaṃ jagajjaganti yānti saṃkṣayam / namāmi yatra tāmumāmaśeṣabedavarjitām

हिन्दी अर्थ

प्रधान (राजाओं)-को बताया गया है जो इस श्रेष्ठ इक्ष्वाकुवंशके वर्णनको सुनेगा, वह सभी

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 216

न जायते नहीयते न वर्धते च तामुमाम् ।नमामि या गुणातिगा गिरीशपुत्रिकामिमाम्

na jāyate nahīyate na vardhate ca tāmumām / namāmi yā guṇātigā girīśaputrikāmimām

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो स्वर्गलोके महीयते॥ ६९॥ । पापोंसे निर्मुक्त होकर स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होगा इक्कीसवा अध्याय चन्द्रबंशके राजाओंका वृत्तान्त, यदुवंश-वर्णनमें कार्तवीर्यार्जुनके पाँच पुत्रोंका आख्यान, परम विष्णुभक्त राजा जयध्वजकी कथा, विदेह दानवका पराक्रम तथा जयध्वजद्वारा विष्णुके अनुग्रहसे उसका वध, विश्वामित्रद्वारा विष्णुकी आराधनाका जयध्वजको

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 217

क्षमस्व देवि शैलजे कृतं मया विमाहतः ।सुरासुरैर्यदर्चितं नमामि ते पदाम्बुजम्

kṣamasva devi śailaje kṛtaṃ mayā vimāhataḥ / surāsurairyadarcitaṃ namāmi te padāmbujam

हिन्दी अर्थ

उपदेश करना और जयध्वजको विष्णुका दर्शन ऐल: पुरूरवाश्वाथ राजा राज्यमपालयत्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 218

इत्थं भगवती गौरी भक्तिनम्रेण पार्वती ।संस्तुता दैत्यपतिना पुत्रत्वे जगृहे ऽन्धकम्

itthaṃ bhagavatī gaurī bhaktinamreṇa pārvatī / saṃstutā daityapatinā putratve jagṛhe 'ndhakam

हिन्दी अर्थ

रोमहर्षणने कहा--इलाका पुत्र राजा पुरूरवा राज्यका पालन करने लगा। उसको इन्द्रके समान नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः ।

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 219

ततः स मातृभिः सार्धं भैरवो रुद्रसंभवः ।जगामानुज्ञया शंभोः पातालं परमेश्वरः

tataḥ sa mātṛbhiḥ sārdhaṃ bhairavo rudrasaṃbhavaḥ / jagāmānujñayā śaṃbhoḥ pātālaṃ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा श्रुतायु नामवाले छः पुत्र हुए। ये उर्वशीके दिव्य पुत्र थे हमने सुना है कि आयुको स्वर्भानु (राहु)-की कन्या प्रभासे पाँच महान् ओजस्वी पुत्र हुए थे। उनमें नहुष प्रथम (पुत्र) था, जो धर्मज्ञ और लोकमें विख्यात था।

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 220

यत्र सा तामसी विष्णोर्मूर्तिः संहारकारिका ।समास्ते हरिरव्यक्तो नृसिंहाकृतिरीश्वरः

yatra sā tāmasī viṣṇormūrtiḥ saṃhārakārikā / samāste hariravyakto nṛsiṃhākṛtirīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरने दक्षके यज्ञका विध्वंस कराया था इसलिये उनको यज्ञहन्ता कहा जाता है। यतिर्ययातिः संयातिरायतिः पञ्चकोऽशवकः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 221

ततो ऽनन्ताकृतिः शंभुः शेषेणापि सुपूजितः ।कालाग्निरुद्रो भगवान् युयोजात्मानमात्मनि

tato 'nantākṛtiḥ śaṃbhuḥ śeṣeṇāpi supūjitaḥ / kālāgnirudro bhagavān yuyojātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप स: । शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत। दरुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा चाप्यजीजनत्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 222

युञ्जतस्तस्य देवस्य सर्वा एवाथ मातरः ।बुभुक्षिता महादेवं प्रणम्याहुस्त्रिशूलिनम्

yuñjatastasya devasya sarvā evātha mātaraḥ / bubhukṣitā mahādevaṃ praṇamyāhustriśūlinam

हिन्दी अर्थ

दक्षिणापरयो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत्। प्रतीच्यामुत्तरायां च द्रुह्युं चानुमकल्पयत् तैरियं पृथिवी सर्वा धर्मतः परिपालिता। राजापि दारसहितो वनं प्राप महायशाः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 223

मातर ऊचुः बुभुक्षिता महादेव अनुज्ञा दीयतां त्वया ।त्रैलोक्यं भक्षयिष्यामो नान्यथा तृप्तिरस्तिनः

mātara ūcuḥ bubhukṣitā mahādeva anujñā dīyatāṃ tvayā / trailokyaṃ bhakṣayiṣyāmo nānyathā tṛptirastinaḥ

हिन्दी अर्थ

यदोरप्यभवन् पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः। सुताः शतजितोऽप्यासंस्त्रयः परमधार्मिकाः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 224

एतावदुक्त्वा वचनं मातरो विष्णुसंभवाः ।भक्षयाञ्चक्रिरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

etāvaduktvā vacanaṃ mātaro viṣṇusaṃbhavāḥ / bhakṣayāñcakrire sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयः परः। हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्म इत्यभिविश्रुतः तस्य पुत्रोऽभवद् विप्रा धर्मनेत्रः प्रतापवान्। धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु संजितस्तत्सुतोऽभवत्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 225

ततः स भैरवो देवो नृसिंहवपुषं हरिम् ।दध्यौ नारायणं देवं क्षणात्प्रादुरभूद्धरिः

tataḥ sa bhairavo devo nṛsiṃhavapuṣaṃ harim / dadhyau nārāyaṇaṃ devaṃ kṣaṇātprādurabhūddhariḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम वीर्यवान्। धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः कृतौजाश्च चतुर्थोऽभूत् कार्तवीरयोऽर्जुनोऽभवत्

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 226

विज्ञापयामास च तं भक्षयन्तीह मातरः ।निवारयाशु त्रैलोक्यं त्वदीया भगवन्निति

vijñāpayāmāsa ca taṃ bhakṣayantīha mātaraḥ / nivārayāśu trailokyaṃ tvadīyā bhagavanniti

हिन्दी अर्थ

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो मनस्विनः पितरोंकी कन्या विरजासे नहुषको यति, ययाति, संयाति, आयाति तथा पाँचवें अश्वक नामवाले इन्द्रके समान तेजस्वी महाबलशाली पाँच पुत्र उत्पन्न हुए। इन पाँचोंमेंसे ययाति महान् बलशाली और पराक्रमी था।

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 227

संस्मृता विष्णुना देव्यो नृसिंहवपुषा पुनः ।उपतस्थुर्महादेवं नरसिंहाकृतिं च तम्

saṃsmṛtā viṣṇunā devyo nṛsiṃhavapuṣā punaḥ / upatasthurmahādevaṃ narasiṃhākṛtiṃ ca tam

हिन्दी अर्थ

उसने शुक्राचार्यकी पुत्री देवयानी तथा वृषपर्वाको असुर-वंशमें उत्पन्न शर्मिष्ठा नामकी कन्याको पल्लीरूपमें देवयानीने यदु तथा तुर्वसुको जन्म दिया। इसी प्रकार शर्मिष्ठाने भी द्रुह्यु, अनु तथा पूरुको उत्पन्न किया। उस (ययाति)-ने अनिन्दित ज्येष्ठ पुत्र यदुका अतिक्रमणकर पिताके वचनका पालन करनेवाले छोटे पुत्र पूरुको ही

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 228

संप्राप्य सन्निधिं विष्णोः सर्वाः संहारकारिकाः ।प्रददुः शंभवे शक्तिं भैरवायातितेजसे

saṃprāpya sannidhiṃ viṣṇoḥ sarvāḥ saṃhārakārikāḥ / pradaduḥ śaṃbhave śaktiṃ bhairavāyātitejase

हिन्दी अर्थ

राजा ययातिने दक्षिण-पूर्व दिशामें तुर्वसु नामक पुत्रको, दक्षिण-पश्चिम दिशामें ज्येष्ठ पुत्र यदुको, पश्चिममें द्रुझुको और उत्तर दिशामें अनुको (राजाके रूपमें) नियुक्त किया। उन्होंने इस सम्पूर्ण पृथ्वीका धर्मपूर्वक पालन किया। महायशस्वी राजा (ययाति) भी पत्नीसहित वन चले गये। यदुके भी देवपुत्रोंके समान सहस्रजित्, क्रोष्ट नील, अजित तथा रघु नामक पाँच पुत्र हुए, उनमें सहस्रजित् सबसे बड़ा था

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 229

अपश्यंस्ता जगत्सूतिं नृसिंहमथ भैरवम् ।क्षणादेकत्वमापन्नं शेषाहिं चापि मातरः

apaśyaṃstā jagatsūtiṃ nṛsiṃhamatha bhairavam / kṣaṇādekatvamāpannaṃ śeṣāhiṃ cāpi mātaraḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्रजित्का उसीके समान शतजित् नामका पुत्र राजा था। शतजित्के भी हैहय, हय और वेणुहय नामक परम धार्मिक तीन पुत्र थे। हैहयका पुत्र “धर्म” नामसे विख्यात हुआ विप्रो! उसका (धर्मका) धर्मनेत्र नामवाला प्रतापी पुत्र हुआ। धर्मनेत्रका कीर्ति और उसका पुत्र संजित हुआ। संजितका महिष्मान् हुआ और उसका पुत्र भद्रश्रेण्य था। भब्रश्रेण्यका दुर्दम नामका पुत्र राजा था।

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 230

व्याजहार हृषीकेशो ये भक्ताः शूलपाणिनः ।ये च मां संस्मरन्तीह पालनीयाः प्रयत्नतः

vyājahāra hṛṣīkeśo ye bhaktāḥ śūlapāṇinaḥ / ye ca māṃ saṃsmarantīha pālanīyāḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्दमका धनक नामवाला बुद्धिमान् और वीर्यवान् पुत्र था। धनकके लोकमें सम्मानित चार पुत्र हुए--कृतवीर्य, कृताग्नि, कृतवर्मा तथा चौथा कृतौजा। कृतवीर्यका पुत्र अर्जुन हुआ। वह हजार बाहुओंवाला, द्ुतिमान् तथा धनुर्वेद जाननेवालोंमें श्रेष्ठ था। जमदग्निके पुत्र जनार्दन परशुराम उस (सहस््रार्जुन)-के लिये मृत्युरूप हुए। (अर्थात् परशुरामके द्वारा वह मारा गया)

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 231

ममैव मूर्तिरतुला सर्वसंहारकारिका ।महेश्वरांशसंभूता भुक्तिमुक्तिप्रदा त्वियम्

mamaiva mūrtiratulā sarvasaṃhārakārikā / maheśvarāṃśasaṃbhūtā bhuktimuktipradā tviyam

हिन्दी अर्थ

उस (सहस्रबाहु)-के सौ पुत्र थे, जिनमें पाँच पुत्र महारथी, अस्त्र-सम्पन्न, बली, शूर, धर्मात्मा तथा मनस्वी थे शूरश्च शूरसेनश्च धृष्णः कृष्णस्तथैव च। जयध्वजश्च बलवान् नारायणपरो नृपः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 232

अनन्तो भगवान् कालो द्विधावस्था ममैव तु ।तामसी राजसी मूर्तिर्देवदेवश्चतुर्मुखः

ananto bhagavān kālo dvidhāvasthā mamaiva tu / tāmasī rājasī mūrtirdevadevaścaturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

शूरसेनादयः सर्वे चत्वारः प्रथितौजसः । रुद्रभक्ता महात्मानः पूजयन्ति स्म शंकरम् जयध्वजस्तु मतिमान् देवं नारायणं हरिम्। जगाम शरणं विष्णुं हैवतं धर्मतत्परः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 233

सो ऽयं देवो दुराधर्षः कालो लोकप्रकालनः ।भक्षयिष्यति कल्पान्ते रुद्रात्मा निखिलं जगत्

so 'yaṃ devo durādharṣaḥ kālo lokaprakālanaḥ / bhakṣayiṣyati kalpānte rudrātmā nikhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

तमूचुरितरे पुत्रा नायं धर्मस्तवानघ। ईश्वराराधनरतः पितास्माकमभूदिति तानब्रवीन्महातेजा एष धर्मः परो मम। विष्णोरंशेन सम्भूता राजानो यन्महीतले

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 234

या सा विमोहिका मूर्तिर्मम नारायणाह्वया ।सत्त्वोद्रिक्ताजगत् कृत्स्नं संस्थापयति नित्यदा

yā sā vimohikā mūrtirmama nārāyaṇāhvayā / sattvodriktājagat kṛtsnaṃ saṃsthāpayati nityadā

हिन्दी अर्थ

राज्यं पालयतावश्यं भगवान् पुरुषोत्तमः । पूजनीयो यतो विष्णुः पालको जगतो हरिः सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च स्वयम्भुवः!

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 235

स हि विष्णुः परं ब्रह्म परमात्मा परा गतिः ।मूलप्रकृतिरव्यक्ता सदानन्देति कथ्यते

sa hi viṣṇuḥ paraṃ brahma paramātmā parā gatiḥ / mūlaprakṛtiravyaktā sadānandeti kathyate

हिन्दी अर्थ

सत्त्वात्मा भगवान् विष्णुः संस्थापयति सर्वदा। सृजेद् ब्रह्मा रजोमूर्तिः संहरेत् तामसो हरः आराध्यो भगवान् विष्णुः केशवः केशिमर्दनः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 236

इत्येवं बोधिता देव्यो विष्णुना विश्वमातरः ।प्रपेदिरे महादेवं तमेव शरणं हरिम्

ityevaṃ bodhitā devyo viṣṇunā viśvamātaraḥ / prapedire mahādevaṃ tameva śaraṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

अयं हि भगवान् रुद्रः सर्व जगदिदं शिवः। तमोगुणं समाश्रित्य कल्पान्ते संहरेत् प्रभु: ततस्तानब्रवीद् राजा विचिन्त्यासौ जयध्वजः । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वात्मा भगवान् हरिः

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

अध्याय १५

श्लोक 237

एतद् वः कथितं सर्वं मयान्धकनिबर्हणम् ।माहात्म्यं देवदेवस्य भैरवस्यामितौजसः

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ mayāndhakanibarhaṇam / māhātmyaṃ devadevasya bhairavasyāmitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

तमूचुर्भ्रातरो रुद्रः सेवितः सात्तिचकैर्जनैः। मोचयेत् सत्त्वसंयुक्तः पूजयेशं ततो हरम् स्वधर्मो मुक्तये पन्था नान्यो मुनिभिरिष्यते

English

Then the fearless Daksa resumed the Tajna. Lord Visnu, the protector of those who seek refuge, was his patron deity (the saviour).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 15
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.