Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
19
अध्याय 19 / 95

Book 1 - Adhyaya 19

75 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् ।तस्यादित्यस्य चैवसीद् भार्याणां तु चतुष्टयम् ।संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca aditiḥ suṣuve putramādityaṃ kaśyapāt prabhum / tasyādityasya caivasīd bhāryāṇāṃ tu catuṣṭayam / saṃjñā rājñī prabhā chāyā putrāṃstāsāṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

शिक्षयामास विधिवद् गानविद्यां च कन्यकाम् पुत्रैः पौत्रैः सपत्नीको राजा गानविशारदः।

English

Obeisance to the mysterious Lord concealed within the inmost cavity of the heart. Salute to the Lord who can be properly comprehended by the perfect knowledge of Vedanta. Bow to the great God Siva who is (transcendental to and there¬ fore) devoid of the three times (past, present and future), whose abode (or lustre) is o f spotless splendour.

अध्याय १९

श्लोक 2

संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् ।यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च

saṃjñā tvāṣṭrī ca suṣuve sūryānmanumanuttamam / yamaṃ ca yamunāṃ caiva rājñī raivatameva ca

हिन्दी अर्थ

पूजयामास गानेन देवं त्रिपुरनाशनम् अनुका पुत्र आनकदुन्दुभि हुआ

English

Thus eulogised, the glorious lord set him down from the tip of his trident. Being pleased with him, he touched him with both of his hands and spoke thus:—

अध्याय १९

श्लोक 3

प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णमात्मजम् ।शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम्

prabhā prabhātamādityācchāyā sāvarṇamātmajam / śaniṃ ca tapatīṃ caiva viṣṭiṃ caiva yathākramam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! उसने गोवर्धन पर्वतपर जाकर महान् तप किया। तब लोकमहेश्वर देव ब्रह्माने उसे वर प्रदान किया और कहा--तुम्हारे बंशकी अक्षय कीर्ति होगी तथा तुम्हें गुरुसे भी अधिक श्रेष्ठ गानयोग (संगीत- कलाको स्वाभाविक प्रतिभा) और इच्छानुसार रूप धारण करनेको योग्यता प्राप्त होगी

English

"O Daitya, in every respect I am pleased with this eulogy now. After attaining the status of the leader of Ganas, stay forever in my vicinity.

अध्याय १९

श्लोक 4

मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु संयमाः ।इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च

manostu prathamasyāsan nava putrāstu saṃyamāḥ / ikṣvākurnabhagaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca

हिन्दी अर्थ

वर प्राप्तकर प्रशान्त (मनवाले) उसने देवताओंद्वारा पूजित, वरणीय और वृषवाहन स्थाणु (शंकर)-की गान (संगीत) -द्वारा पूजा की गानमें रत उस (आनकदुन्दुभि)- को भगवान् देव अम्बिकापति (शंकर)-ने देवताओंके लिये भी दुर्लभ विवाह करने योग्य कन्यारूपी रत्न प्रदान किया । भार्या-रूपमें उसका साथ प्राप्तकर शत्रुनाशक राजाने उस चञ्चल आँखोंबाली अपनी प्रिया भ्रान्तलोचनाको श्रेष्ठ गानयोग सिखलाया। (राजाने) उससे सुन्दर भुजावाले

English

You shall be free from ailments. All your doubts will be cleared. You will be worshipped well, even by Devas. Be the follower of Nandisvara; be devoid of all miseries".

अध्याय १९

श्लोक 5

नरिष्यन्तश्च नाभागो ह्यरिष्टः कारुषकस्तथा ।पृषध्रश्च महातेजा नवैते शक्रसन्निभाः

nariṣyantaśca nābhāgo hyariṣṭaḥ kāruṣakastathā / pṛṣadhraśca mahātejā navaite śakrasannibhāḥ

हिन्दी अर्थ

शोभन नामक पुत्र तथा रूप और लावण्यसे सम्पन्न हीमती नामकी कन्याको उत्पन्न किया तब माता (भ्रान्तलोचना) -ने बाल्यावस्थामें ही उस शोभन नामक पुत्रको तथा कन्या (हीमती)-को भी विधिवत् गानविद्याकी शिक्षा प्रदान की। उपनयन होनेके अनन्तर विधिपूर्वक गुरुसे वेदोंका अध्ययनकर (शोभनने)

English

On seeing him thus, they were surprised much; they eulogised the Daitya. Lord Visnu smilingly said to the lord of Devas.

अध्याय १९

श्लोक 6

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये ।बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण संगता

ilā jyeṣṭhā variṣṭhā ca somavaṃśavivṛddhaye / budhasya gatvā bhavanaṃ somaputreṇa saṃgatā

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वाकी मानसी नामक कन्यासे विवाह किया और उससे वीणा बजानेका तत्त्व जाननेवाले तथा संगीतशास्त्रमें पारंगत पाँच श्रेष्ठ पुत्रोंको उत्पन्न किया॥ ५६--५८॥ पुत्र-पौत्र तथा पत्नीसहित गानविद्यामें पारंगत उस राजाने गायनद्वारा त्रिपुरका नाश करनेवाले देव (शंकर)- की पूजा की। लक्ष्मीके सदृश विशाल नेत्रोंवाली जो हीमती नामकी कन्या थी, सुबाहु नामक गन्धर्व उसे

English

"O Mahadeva, your greatness is but meet and proper. A really great man does not take cognizance of defects due to one's caste ( v.l. ignorance). He takes in account their good attributes.

अध्याय १९

श्लोक 7

असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम् ।पितॄणां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम्

asūta saumyajaṃ devī purūravasamuttamam / pitṝṇāṃ tṛptikartāraṃ budhāditi hi naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

लेकर अपनी पुरीमें चला गया। अत्यन्त तेजस्वी गन्धर्वको भी उस (हीमती)-से सुषेण, वीर, सुग्रीव, सुभोज तथा नरवाहन नामके पुत्र हुए आनकदुन्दुभिका अभिजित् नामक एक वीर पुत्र था। अभिजित्का पुनर्वसु और उससे आहुकका जन्म हुआ

English

On being addressed thus, Bhairava, the leading Deva and Chief of the Ganas, went near Sankara accompanied by Kesava and the Daitya Andhaka.

अध्याय १९

श्लोक 8

संप्राप्य पुंस्त्वममलं सुद्युम्न इति विश्रुतः ।इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत

saṃprāpya puṃstvamamalaṃ sudyumna iti viśrutaḥ / ilā putratrayaṃ lebhe punaḥ strītvamavindata

हिन्दी अर्थ

आहुकस्योग्रसेनश्च देवकश्च द्विजोत्तमाः । देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः देववानृपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः। तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ

English

Isvara (Sankara) grasped the son of Hiranyaksa (Andhaka) with his hand and went to the place where there stood the aerial chariot of the daughter of the mountain. On seeing her husband, the remover of worldly distress arrived along with Andhaka, the beloved of Isa expressed happiness and pleasure on behalf of Andhaka.

अध्याय १९

श्लोक 9

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च ।सर्वे ते ऽप्रतिमप्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम्

utkalaśca gayaścaiva vinatāśvastathaiva ca / sarve te 'pratimaprakhyāḥ prapannāḥ kamalodbhavam

हिन्दी अर्थ

वृकदेबोपदेबा च तथान्या देवरक्षिता । श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा च सुत्रता । देवकी चापि तासां तु वरिष्ठाभूत् सुमध्यमा उग्रसेनस्य पुत्रोऽभून्न्यग्रोधः कंस एव च। सुभूमी राष्ट्रपालश्च तुष्टरिमाञ्छङ्कुरेव च

English

When Andhaka saw Mahesvari at the side of the lord, he fell on the ground like a staff; he bowed down at the lotus-like feet of the goddess—"I bow down to the beloved of the lord, the beginningless one, the daughter of the mountain from whom Pradhana and Purusa originate and who destroys the entire universe.

अध्याय १९

श्लोक 10

इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः ।ज्येष्ठः पुत्रशतस्यापि दश पञ्च च तत्सुताः

ikṣvākoścābhavad vīro vikukṣirnāma pārthivaḥ / jyeṣṭhaḥ putraśatasyāpi daśa pañca ca tatsutāḥ

हिन्दी अर्थ

कृतवर्माथ तत्पुत्रो देवरस्तत्सुतः स्मृतः। स शूरस्तत्सुतो धीमान् वसुदेवोऽथ तत्सुतः वसुदेवान्महाबाहुर्वासुदेवो जगदगुरुः। बभूव देवकीपुत्रो देवैरभ्यर्थितो हरिः

English

I bow unto that daughter of Himalaya mountain, who is unchanging and who shines in the purest golden seat of Siva along with him, within whom the entire universe is held and wherein all the worlds undergo dissolution. I bow down to that Uma who is devoid of all defects, (v.l. One who is adored by god as well as by demons).

अध्याय १९

श्लोक 11

तेषाञ्ज्येष्ठः ककुत्स्थो ऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः ।सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकश्च पृथोः सुतः

teṣāñjyeṣṭhaḥ kakutstho 'bhūt kākutstho hi suyodhanaḥ / suyodhanāt pṛthuḥ śrīmān viśvakaśca pṛthoḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

रोहिणी च महाभागा वसुदेवस्य शोभना। असूत पत्नी संकर्ष रामं ज्येष्ठं हलायुधम् स एव परमात्मासौ वासुदेवो जगन्मयः । हलायुधः स्वयं साक्षाच्छेषः संकर्षणः प्रभुः

English

She is not born, she does not become decreased, she does not increase. I bow down to that Uma who transcends all Gunas. I bow down to the daughter of the lord of mountains. O Goddess, O daughter of the mountain, forgive what has been committed by me out of delusion. I bow down to your lotus-like feet saluted by Devas and Asuras.

अध्याय १९

श्लोक 12

विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः ।स गोकर्णमनुप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान्

viśvakādārdrako dhīmān yuvanāśvastu tatsutaḥ / sa gokarṇamanuprāpya yuvanāśvaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

बभूव तस्यां देवक्यां रोहिण्यामपि माधवः उमादेहसमुद्भूता योगनिद्रा च कौशिकी। नियोगाद् वासुदेवस्य यशोदातनया ह्यभूत्

English

Thus eulogised by the lord of Daityas, humble with devotion, the blessed goddess Parvati accepted Andhaka as her son.

अध्याय १९

श्लोक 13

दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तमनलप्रभम् ।प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः ।अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

dṛṣṭvā tu gautamaṃ vipraṃ tapantamanalaprabham / praṇamya daṇḍavad bhūmau putrakāmo mahīpatiḥ / apṛcchat karmaṇā kena dhārmikaṃ prāpnuyāt sutam

हिन्दी अर्थ

ये चान्ये वसुदेवस्य वासुदेवाग्रजाः सुता: । प्रागेव कंसस्तान् सर्वान् जघान मुनिपुंगवाः

English

Then at the behest of Sambhu, the great lord Bhairava, born of Rudra, went to Patala along with the matriarchs.

अध्याय १९

श्लोक 14

गौतम उवाच आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम् ।अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

gautama uvāca ārādhya pūrvapuruṣaṃ nārāyaṇamanāmayam / anādinidhanaṃ devaṃ dhārmikaṃ prāpnuyāt sutam

हिन्दी अर्थ

सुषेणश्च तथोदायी भद्रसेनो महाबलः । ऋजुदासो भद्रदासः कीर्तिमानपि पूर्वजः हतेष्वेतेषु सर्वेषु रोहिणी वसुदेवतः!

English

It was here that the Tamasa form of Visnu, the cause of annihilation of the world existed. The unmanifest lord Hari remains there in the form of Nrsirhha (Man-lion).

अध्याय १९

श्लोक 15

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः ।तमादिकृष्णमीशानमाराध्याप्नोति सत्सुतम्

yasya putraḥ svayaṃ brahmā pautraḥ syānnīlalohitaḥ / tamādikṛṣṇamīśānamārādhyāpnoti satsutam

हिन्दी अर्थ

असूत रामं लोकेशं बलभद्रं हलायुधम् जातेऽथ रामे देवानामादिमात्मानमच्युतम्।

English

Then Sambhu of the form of Ananta (the infinite) was well worshipped by even Sesa; Lord Kalagni Rudra united his own Atman to the Supreme Soul.

अध्याय १९

श्लोक 16

न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः ।तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम्

na yasya bhagavān brahmā prabhāvaṃ vetti tattvataḥ / tamārādhya hṛṣīkeśaṃ prāpnuyāddhārmikaṃ sutam

हिन्दी अर्थ

असूत देवकी कृष्णं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् तस्यामुत्पादयामास पुत्रौ द्वौ निशठोल्मुको

English

Even as the lord was in the Yogic unison, the hungry mothers bowed down to the three-eyed Mahadeva and said to him:

अध्याय १९

श्लोक 17

स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः ।आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम्

sa gautamavacaḥ śrutvā yuvanāśvo mahīpatiḥ / ārādhayanmahāyogaṃ vāsudevaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

द्विजोत्तमो! आहुकके दो पुत्र हुए--उग्रसेन और देवक। देवकके देवताओंके समान देववान्, उपदेव, सुदेव तथा देवरक्षित नामवाले चार वीर पुत्र हुए। इनकी सात बहनें थीं--वृकदेवा, उपदेवा, देवरक्षिता, श्रीदेवा, शान्तिदेवा, सहदेवा, सुव्रता तथा देवकी। इनमें सुन्दर मध्यभागवाली देवकी सबसे बड़ी थी। ये सभी वसुदेवको दी गर्यी

English

"O Mahadeva, we are hungry. It behoves you to permit us. We shall eat up the three worlds. We will have no satisfaction otherwise."

अध्याय १९

श्लोक 18

तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरः श्रावस्तिरिति विश्रुतः ।निर्मिता येन श्रावस्तिर्गौडदेशे महापुरी

tasya putro 'bhavad vīraḥ śrāvastiriti viśrutaḥ / nirmitā yena śrāvastirgauḍadeśe mahāpurī

हिन्दी अर्थ

उग्रसेनके न्यग्रोध, कंस, सुभूमि, राष्ट्रपाल, तुष्टिमान् तथा शङ्कु नामवाले पुत्र थे। भजमानका प्रख्यात विदूरथ नामवाला पुत्र हुआ। उसका पुत्र शूर, उससे शमि और शमिका प्रतिक्षत्र नामक पुत्र हुआ। उस (प्रतिक्षत्र)- से स्वयम्भोज और उससे शत्रुओंको ताप पहुँचानेवाला पुत्र हृदिक हुआ। उसका पुत्र कृतवर्मा और उसका पुत्र देवर कहलाया। उस शूरसे धीमान् हुआ और उसका पुत्र वसुदेव था

English

After saying this much, the Mothersborn of Visnu, devoured the three worlds including the mobile and immobile beings.

अध्याय १९

श्लोक 19

तस्माच्च बृहदश्वो ऽभूत् तस्मात् कुवलयाश्वकः ।धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुं हत्वा महासुरम्

tasmācca bṛhadaśvo 'bhūt tasmāt kuvalayāśvakaḥ / dhundhumāratvamagamad dhundhuṃ hatvā mahāsuram

हिन्दी अर्थ

विष्णु वसुदेवसे देवकी-पुत्रके रूपमें प्रकट हुए। वसुदेवकी महाभाग्यशालिनी सुन्दर रोहिणी नामक पत्नीने हलको आयुधके रूपमें धारण करनेवाले ज्येष्ठ पुत्र संकर्षण राम (बलराम)-को जन्म दिया। वह परमात्मा (विष्णु) ही ये जगन्मय (वसुदेवपुत्र) वासुदेव हँ । हलायुध (बलराम) संकर्षण स्वयं साक्षात् प्रभु शेष हैं॥ ६९--७१ ॥

English

Then lord Bhairava meditated on lord Narayana, Hari with the physical form of Man-lion and bowed down to him with palms joined in reverence.

अध्याय १९

श्लोक 20

धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः ।दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च

dhundhumārasya tanayāstrayaḥ proktā dvijottamāḥ / dṛḍhāśvaścaiva daṇḍāśvaḥ kapilāśvastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

भृगुके शापके कारण वे माधव विष्णु भी मनुष्य- शरीर स्वीकार कर उन देवकी तथा रोहिणीसे उत्पन्न हुए। उमाकी देहसे उत्पन्न योगनिद्रारूप कौशिकीदेवी वासुदेवकी आज्ञासे यशोदाकी पुत्री हुई मुनिश्रेष्ठो ! वसुदेवके अन्य जो वासुदेव नामवाले ज्येष्ठ पुत्र थे उन सबको कंसने पहले ही मार डाला। सुषेण, उदायी, भद्रसेन, महाबल, ऋजुदास, भद्रदास और पूर्वमें उत्पन्न कीर्तिमान्-इन सभी (वासुदेवके बड़े भाइयों) -

English

After reaching the vicinity of Visnu, all those des¬ tructive deities transferred their powers unto Sambhu, Bhairava, of excessive refulgence.

अध्याय १९

श्लोक 21

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ।हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः

dṛḍhāśvasya pramodastu haryaśvastasya cātmajaḥ / haryaśvasya nikumbhastu nikumbhāt saṃhatāśvakaḥ

हिन्दी अर्थ

के मारे जानेपर रोहिणीने वसुदेवसे संसारके स्वामी हलायुध बलभद्र राम (बलराम)-को जन्म दिया॥ ७४--७६॥ राम (बलराम)-के उत्पन्न होनेके पश्चात् देवकीने

English

The mothers then saw the most terrible Man-lion, the source of origin of the universe, and the serpent Sesa attain¬ ing unity instantaneously.

अध्याय १९

श्लोक 22

कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ ।युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि

kṛśāśvaśca raṇāśvaśca saṃhatāśvasya vai sutau / yuvanāśvo raṇāśvasya śakratulyabalo yudhi

हिन्दी अर्थ

सुशोभित वक्षःस्थलवाले अच्युत कृष्णको जन्म दिया बलरामकी सुन्दर गुणोंसे युक्त रेवती नामकी भार्या थीं । उन्होंने उनसे निशठ तथा उल्मुक नामक दो पुत्रोंको उत्पन्न किया

English

"Those who are the devotees of the trident-wielding lord and those who remember me should be assiduously protected.

अध्याय १९

श्लोक 23

कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः ।लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् ।मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

kṛtvā tu vāruṇīmiṣṭimṛṣīṇāṃ vai prasādataḥ / lebhe tvapratimaṃ putraṃ viṣṇubhaktamanuttamam / māndhātāraṃ mahāprājñaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

हिन्दी अर्थ

घोडशस्त्रीसहस्त्राणि कृष्णस्याक्लिष्टकर्मण: । बभूवुरात्मजास्तासु शतशोऽथ सहस्त्रश: रुक्मिण्यां वासुदेवस्य महाबलपराक्रमाः । विशिष्टाः सर्वपुत्राणां सम्बभूवुरिमे सुता:

English

This unequalled form that destroys everything is my own, and is born of Mahesvara's person. It bestows worldly pleasures and liberation.

अध्याय १९

श्लोक 24

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् ।मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि

māndhātuḥ purukutso 'bhūdambarīṣaśca vīryavān / mucukundaśca puṇyātmā sarve śakrasamā yudhi

हिन्दी अर्थ

मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तमम् । सुरेशसदूशं पुत्रं देहि दानवसूदन समारेभे तपः कर्तु तपोनिधिररिंदमः

English

Lord Kala, the infinite and the four-faced Brahma, the god of gods are but two aspects viz. Tamasa and Rajasa, of mine, (the former being characterised by the Tamasa and the latter by the Rajasa aspect).

अध्याय १९

श्लोक 25

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः ।हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत्

ambarīṣasya dāyādo yuvanāśvo 'paraḥ smṛtaḥ / harito yuvanāśvasya hāritastatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा यथासौ देवकीसुतः । दृष्टा लेभे सुतं रुद्रं तप्त्वा तीव्रं महत् तपः (वसुदेव-देवकीसे उत्पन्न साक्षात् विष्णु) अक्लिष्टकर्मा श्रीकुष्णकी सोलह हजार पल्रियाँ थीं और उनसे सैकड़ों हजारों पुत्र हुए। वासुदेव श्रीकृष्णकी पत्नी रुक्मिणीसे

English

It is I that utterly unthwartable god Kala, the calculator of the universe, who, at the end of the kalpa, will devour the entire universe by assuming the form of Rudra.

अध्याय १९

श्लोक 26

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः ।नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतो ऽभवत्

purukutsasya dāyādastrasadasyurmahāyaśāḥ / narmadāyāṃ samutpannaḥ saṃbhūtistatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न पुत्र हुए। ये पुत्र सभी पुत्रोंमें विशिष्ट हुए ॥ ७९--८१॥ रुक्मिणीसे उत्पन्न इन वीर पुत्रोंको देखकर पवित्र मुसकानवाली पत्नी जाम्बवतीने अपने पति जनार्दन श्रीकृष्णसे कहा-पुण्डरीकाक्ष! दानवसूदन! आप मुझे इन्द्रके समान विशिष्ट गुणवानोंमें श्रेष्ठ पुत्र प्रदान करें। जाम्बवतीका

English

That fascinating form of mine which abounds in Sattva gum and is called Narayana, stabilises and protects the universe for ever.

अध्याय १९

श्लोक 27

विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्यो ऽभवत् परः ।बृहदशवो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतो ऽभवत्

viṣṇuvṛddhaḥ sutastasya tvanaraṇyo 'bhavat paraḥ / bṛhadaśavo 'naraṇyasya haryaśvastatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कथन सुनकर शत्रुओंका दमन करनेवाले तपोनिधि जगन्नाथ स्वयं हरिने तप करना प्रारम्भ किया॥ ८२--८४॥ मुनिश्रेष्ठो ! उन देवकीपुत्र ( श्रीकृष्ण) -ने जिस प्रकार अत्यन्त तीव्र महान् तपके द्वारा रुद्रका दर्शनकर पुत्र प्राप्त किया, उस (वृत्तान्त)-को आपलोग सुनें

English

That Visnu, the greatest Brahman, the Supreme Atman, the ultimate goal, the unmanifest primordial nature, is mentioned as Sadananda (ever blissful)."

अध्याय १९

श्लोक 28

सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः ।प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम्

so 'tīva dhārmiko rājā kardamasya prajāpateḥ / prasādāddhārmikaṃ putraṃ lebhe sūryaparāyaṇam

हिन्दी अर्थ

पुत्र-प्रासिके लिये तपस्या करने-हेतु भगवान् श्रीकृष्णका महामुनि उपमन्युके आश्रममें जाना, महामुनि उपमन्युद्वारा उन्हें पाशुपत-योग प्रदान करना, तपस्यामें निरत कृष्णको शिव-पार्वतीका दर्शन और श्रीकृष्णद्वारा उनकी स्तुति करना, शिवद्वारा पुत्रप्राप्तिका वर देना तथा माता पार्वतीद्वारा अनेक वर देना और शिवके साथ श्रीकृष्णका कैलास-गमन

English

The goddesses, the Vaisnavite matriarchs who were thus enlightened by Visnu sought ultimate refuge in that great lord alone.

अध्याय १९

श्लोक 29

स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् ।लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम्

sa tu sūryaṃ samabhyarcya rājā vasumanāḥ śubham / lebhe tvapratimaṃ putraṃ tridhanvānamarindamam

हिन्दी अर्थ

अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः। तताप घोरं पुत्रार्थ निदानं तपसस्तपः सूतजी बोले--हषीकेश भगवान् पुरुषोत्तम देवने पुत्र-प्रामिके लिये तपस्याके निदान-रूपमें (सर्वोत्कृष्ट)

English

The episode of the incarnation of Mahavisnu as the son of Aditi- Kasyapa and his subsequent assumption of the cosmic form, etc. as given here closely follows the version in the Bh. P. VIII skandha & not the one in Pd. P. wherein he (Mahavisnu) pushes the demon Dhundhu the same way. The significant difference between the Vamana episode in the KP & Bh. P. is that in the KP. Sukra does not come in the way of Bali while he was about to donate three paces of land, and Visnu does not push Bali down to the nether world. Bali saw the transformation of the dwarf Vamana into the cosmic figure and occupying the three worlds with three steps and his re¬ assumption of a dwarf (Vamana) form. He completes the formality of gift by pouring water on his hand and as p)er his advice enters Patala to lead a life devoted to Visnu.

अध्याय १९

श्लोक 30

अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः ।स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः

ayajaccāśvamedhena śatrūn jitvā dvijottamāḥ / svādhyāyavān dānaśīlastitikṣurdharmatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

घोर तपस्या की । अपनी इच्छासे ही अवतीर्ण कृतकृत्य, विश्वको धारण करनेवाले ये श्रीकृष्ण (अपने) स्वरूपके मूल ईश्वर-भावका परिज्ञान करानेके लिये (उत्तम तपः- स्थलके अन्वेषणके बहाने पक्षिराज गरुड़पर आरूढ होकर) विचरण करने लगे। हाथोंमें शङ्ख, चक्र, गदा

English

The KP. differs from the NP. about the end of Virocana. Here he is said to have abdicated the throne in favour of his son Bali and have resorted to the path of Yoga, while in the NP he, at the request of his queen, gave up his life as a price for the water used for washing the feet of the old Brahmin (god Visnu in disguise).

अध्याय १९

श्लोक 31

ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः ।वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः

ṛṣayastu samājagmuryajñavāṭaṃ mahātmanaḥ / vasiṣṭhakaśyapamukhā devāścendrapurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये तथा श्रीवत्सके चिहसे चिहित ( श्रीकृष्ण) योगियोंद्वारा सेवित, अनेक प्रकारके पक्षिसमूहोंसे व्याप्त मुनीन्द्र शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षण: ॥ ४॥ महात्मा उपमन्युके आश्रममें पहुंचे ॥ १--४॥

English

While he was reigning thus, once, the holy lord, the great sage, Sanatkumara came to his city at the instance of Visnu.

अध्याय १९

श्लोक 32

तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः ।समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान्

tān praṇamya mahārājaḥ papraccha vinayānvitaḥ / samāpya vidhivad yajñaṃ vasiṣṭhādīn dvijottamān

हिन्दी अर्थ

जो तपस्या उत्कृष्ट तपस्याके लिये दृष्टान्त होती है, तपस्याकी सत्यताका निकष (कसौटी) होती है, उसे तपस्याका नानाद्रुमलताकोर्ण

English

The great Asura who had been seated on the throne, got up and went near the son of Brahma. He bent down his head and with palms joined in reverence, spoke these words.

अध्याय १९

श्लोक 33

वसुमना उवाच किंस्विच्छेयस्करतरं लोके ऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः ।यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः

vasumanā uvāca kiṃsviccheyaskarataraṃ loke 'smin brāhmaṇarṣabhāḥ / yajñastapo vā saṃnyāso brūta me sarvavedinaḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहर््षणरभाकीर्ण शार्दूलगजसंयुतम्। विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम् आरामैर्विविधेर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः। ऋषिकैर्षिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा

English

"Blessed I am and favoured with grace, since the glorious Lord of Yogins, the expert knower of the Vedas or Brahman, has today personally visited my excellent town.

अध्याय १९

श्लोक 34

वसिष्ठ उवाच अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः ।इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद वनमथात्मवान्

vasiṣṭha uvāca adhītya vedān vidhivat putrānutpādya dharmataḥ / iṣṭvā yajñeśvaraṃ yajñair gaccheda vanamathātmavān

हिन्दी अर्थ

वेदाध्ययनसम्पन्नैः सेवितं चाग्रिहोत्रिभिः । योगिभिर्ध्याननिरतेर्नासाग्रगतलोचने: नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः

English

O scholarly Brahmana, why have you come? You are the lord Pitamaha himself. O son of Brahma, tell me, what behest shall I carry out for you?

अध्याय १९

श्लोक 35

पुलस्त्य उवाच आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम् ।प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्वं सुरोत्तमान्

pulastya uvāca ārādhya tapasā devaṃ yoginaṃ parameṣṭhinam / pravrajed vidhivad yajñairiṣṭvā pūrvaṃ surottamān

हिन्दी अर्थ

सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः । प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निःशोकैर्निरुपद्रवैः सेवितं तापसैर्नित्यं ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः

English

The holy lord spoke to the great Asura endowed with piety: I have come here to see you. You are very fortunate.

अध्याय १९

श्लोक 36

पुलह उवाच यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम् ।तमाराध्य सहस्त्रांशुं तपसा मोक्षमाप्नुयात्

pulaha uvāca yamāhurekaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ parameśvaram / tamārādhya sahastrāṃśuṃ tapasā mokṣamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्

English

O excellent Daitya, this sort of policy is very rare among Daityas. There is certainly no other righteous person like you in the three worlds.

अध्याय १९

श्लोक 37

जमदग्निरुवाच अजस्य नाभावध्येकमीश्वरेण समर्पितम् ।बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते

jamadagniruvāca ajasya nābhāvadhyekamīśvareṇa samarpitam / bījaṃ bhagavatā yena sa devastapasejyate

हिन्दी अर्थ

अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः। आगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम् वह आश्रम विविध प्रकारके वृक्ष और लताओंसे व्याप्त, अनेक प्रकारके पुष्पोंसे सुशोभित, ऋषियोंके आश्रमोंसे युक्त तथा वेदमन्त्रोंको ध्वनियोंसे निनादित था। सिंह, भालू, शरभ, व्याघ्र और हाथियोंसे व्याप्त था;

English

The king of Asuras who had been addressed thus, spoke again to the great sage—O holy one, the most excel¬ lent among the knowers of Brahman, elucidate unto me the greatest of all virtues.

अध्याय १९

श्लोक 38

विश्वामित्र उवाच यो ऽग्निः सर्वात्मको ऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः ।स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः

viśvāmitra uvāca yo 'gniḥ sarvātmako 'nantaḥ svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ / sa rudrastapasogreṇa pūjyate netarairmakhaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वच्छ, स्वादयुक्त, पीने योग्य जलवाले सरोवरोंसे सुशोभित था; विविध प्रकारके उद्यानों तथा शुभ देवमन्दिरोंसे सम्पन्न था। ऋषियों, ऋषिपुत्रो, महामुनिगणों, वेदाध्ययनसम्पन्न तथा अग्निहोत्र करनेवालोंसे सेवित था नासिकाके अग्रभागमें जिनकी दृष्टि लगी हुई है, ऐसे ध्यानपरायण योगियोंसे युक्त, सभी प्रकारसे पवित्र, तत्त्वदर्शी ज्ञानियोंसे सेवित और चारों ओर नदियोंसे घिरा था। वह आश्रम ब्रह्मवादी जापकों, शंकरकी आराधनामें निरत पवित्र तपस्वियोंसे

English

The glorious Yogi imparted to the noble-sou led king of Daityas the secret-most perfect knowledge of the Atman which is the highest Dharma.

अध्याय १९

श्लोक 39

भरद्वाज उवाच यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः ।स सर्वदैवततनुः पूज्यते तपसेश्वरः

bharadvāja uvāca yo yajñairijyate devo jātavedāḥ sanātanaḥ / sa sarvadaivatatanuḥ pūjyate tapaseśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सेवित, सत्यसंकल्पवाले, परम शान्त, शोक तथा उपद्रबरहित, यथाविधि सभी अआङ्गोंमें भस्म लगाये हुए रुद्रके जपमें परायण, मुण्डित या मात्र जटा रखे हुए तथा जटाके समान शिखावाले अन्य तपस्वियों, ज्ञानियों और ब्रह्मचारियोंसे नित्य सेवित था

English

Having obtained the greatest knowledge and given Dakfina (money by way of fees) unto the preceptor, he entrusted the burden of kingdom to his son and he became interested in the regular practice of Yoga.

अध्याय १९

श्लोक 40

अत्रिरुवाच यतः सर्वमिदं जातं यस्यापत्यं प्रजापतिः ।तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः

atriruvāca yataḥ sarvamidaṃ jātaṃ yasyāpatyaṃ prajāpatiḥ / tapaḥ sumahadāsthāya pūjyate sa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ सिंद्धोंके आश्रमोंसे सुशोभित उस रमणीय श्रेष्ठ आश्रममें पापोंका नाश करनेवाली भगवती गङ्गा नित्य तपस्वियोंको ढूँढ़-दूँढ़कर उनके समीप जाकर उन्हें सविधि प्रणाम किया और स्तुतिपूर्वक उनकी पूजा की

English

That son of his was the great and intelligent Asura named Bali. He was favourably disposed towards Brahmanas. He was extremely virtuous. Then he conquered Purandara.

अध्याय १९

श्लोक 41

गौतम उवाच यतः प्रधानपुरुषौ यस्य शक्तिमयं जगत् ।स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः

gautama uvāca yataḥ pradhānapuruṣau yasya śaktimayaṃ jagat / sa devadevastapasā pūjanīyaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

(श्रीकृष्ण)-को देखकर उन्होंने (तपस्वियोंने) भक्तिपूर्वक प्रणाम किया और अव्यक्त, आदिदेव, महामुनि तथा उन सनातन (देव)-का हृदयमें ध्यानकर वैदिक मन्त्रोंसे उनकी स्तुति करने लगे और आपसमें कहने लगे ये वही अद्वितीय परम साक्षात् नारायण भगवान् हैं। स्वयं पुराणपुरुष देव ही इस समय आये हुए हैं। ये ही अव्यय हैं, सृष्टि करनेवाले, संहार करनेवाले तथा पालन करनेवाले ये ही हैं। अमूर्त होते हुए भी ये मूर्तिमान्

English

Indra, surrounded by all Devas fought a great battle with him. On being defeated, he sought refuge in lord Visnu, Acyuta (the infallible).

अध्याय १९

श्लोक 42

कश्यप उवाच सहस्त्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः ।प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः

kaśyapa uvāca sahastranayano devaḥ sākṣī sa tu prajāpatiḥ / prasīdati mahāyogī pūjitastapasā paraḥ

हिन्दी अर्थ

होकर मुनियोंको देखनेके लिये यहाँ आये हुए हैं। ये धाता, विधाता और सर्वव्यापी ही आ रहे हैं। ये अनादि, अक्षय, अनन्त, महाभूत और महेश्वर हैं वाणीके अगोचर गोविन्द हरि उन (तपस्वियों)-के वचनोंको सुनते हुए शीघ्र ही उन महात्मा (उपमन्यु)- के स्थानपर गये

English

In the filament of the lotus of her heart, she con¬ centrated her mind on Vasudeva, the unsullied great region, devoid of beginning and end, the blissful, unique firmament.

अध्याय १९

श्लोक 43

क्रतुरुवाच प्राप्ताध्ययनयज्ञस् लब्धपुत्रस्य चैव हि ।नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते

kraturuvāca prāptādhyayanayajñas labdhaputrasya caiva hi / nāntareṇa tapaḥ kaściddharmaḥ śāstreṣu dṛśyate

हिन्दी अर्थ

चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम् समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्टासिधारिणम् । तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः

English

The delighted lord Visnu, Hari the wielder of a conch, a discus and a mace {Sankha, Cakra and Gada), the Yogic Atman appeared in front of the mother of Devas.

अध्याय १९

श्लोक 44

इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहृष्टधीः ।विसर्जयित्वा संपूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत्

ityākarṇya sa rājarṣistān praṇamyātihṛṣṭadhīḥ / visarjayitvā saṃpūjya tridhanvānamathābravīt

हिन्दी अर्थ

अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम्। आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम् जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्

English

On seeing Visnu arrived, Aditi endowed with devotion considered herself as having attained her objects. She propitiated Kesava with the following eulogy.

अध्याय १९

श्लोक 45

आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम् ।प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम्

ārādhayiṣye tapasā devamekākṣarāhvayam / prāṇaṃ bṛhantaṃ puruṣamādityāntarasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् । आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम् विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्

English

Be victorious, O sole cause of destruction of all (lit. the floods of) miseries; Hail to you. Hail to you, O Lord, endowed with the advent of infinite greatness, glory to you. O Lord, with perfect knowledge as your physical form, O Lord devoid of beginning, middle and end. Victory to you, O one resembling the Ether; O one with unsullied bliss as your form

अध्याय १९

श्लोक 46

त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः ।चातुर्वर्ण्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम्

tvaṃ tu dharmarato nityaṃ pālayaitadatandritaḥ / cāturvarṇyasamāyuktamaśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि न: । यत् साक्षादेव विश्वात्मा मदगेहं विष्णुरागतः तादूशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्।

English

Obeisance to Visnu of the from of Kala. Salutations to you the Man-lion. Bow to you, to Sesa, Obeisance to Kalarudra, the cause of annihilation; Obeisance to you Vasudeva, salutations to you.

अध्याय १९

श्लोक 47

एवमुक्त्वा स तद्राज्यं निधायात्मभवे नृपः ।जगामारण्यमनघस्तपश्चर्तुमनुत्तमम्

evamuktvā sa tadrājyaṃ nidhāyātmabhave nṛpaḥ / jagāmāraṇyamanaghastapaścartumanuttamam

हिन्दी अर्थ

शरुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः । व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम् कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः। मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्

English

Obeisance to you, the wielder of Universal Maya. Obeisance to you, the Reality, comprehensible only through Yoga. Obeisance to you, founded in virtue and perfect knowledge. Obeisance to you, Varaha (the divine Boar); Obeisance to you again and again.

अध्याय १९

श्लोक 48

हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे ।कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान्

himavacchikhare ramye devadāruvane śubhe / kandamūlaphalāhāro munyannairayajat surān

हिन्दी अर्थ

उन यदुवंशी देवकीपुत्र श्रीकृष्णने प्रत्येक तीर्थमें श्रद्धापूर्वक आचमनकर (मार्जनकर) देवता, ऋषि और पितरोंका तर्पण किया और मुनीश्वरोंके द्वारा नदियोंके किनारे स्थापित अमिततेजस्वी शंकरके लिङ्गोंको पूजा बहाँके निवासियोंने जहाँ-जहाँ भी जनार्दनको आते हुए देखा, वहाँ-वहाँ पुष्पों तथा अक्षतोंसे उनको पूजा को । शार्ङ्गधनुष, शङ्ख तथा असि धारण करनेवाले एवं शुभ अङ्गोंवाले उन वासुदेबका दर्शनकर वहाँ

English

Obeisance to you, O Lord with form resembling (re¬ fulgent like) a thousand suns and moons. Obeisance to you, O Lord, accessible only through perfect Vedic knowledge and piety. Obeisance to the upholder of the Earth. Obeisance to the unmeasurable. Obeisance to you, O Lord, the source of the origin of the Universe. Obeisance again and again unto you.

अध्याय १९

श्लोक 49

संवत्सरशतं साग्रं तपोनिर्धूतकल्मषः ।जजाप मनसा देवीं सावित्ररिं वेदमातरम्

saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ taponirdhūtakalmaṣaḥ / jajāpa manasā devīṃ sāvitrariṃ vedamātaram

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले सभी निश्चल-से खड़े हो गये। वहाँ (योगमें) आरूढ़ होनेके इच्छुक जिन लोगोंके मन समाधिस्थ थे, चे भी जनार्दन हरिको अपने सम्मुख देखकर उनका दर्शन करनेके लिये अपनी इन्द्रियोंको बहिर्मुख कर इधर श्रीकृष्णने गङ्गामें अवगाहन करनेके पश्चात्

English

Obeisance to you, Sambhu founded in truth. Salu¬ tations to you, the cause of and embodiment for the form of the universe. Obeisance to you stationed in the middle of Yogic seat (meditation). Obeisance to you, the auspicious one of single form. Salutations to you again and again.

अध्याय १९

श्लोक 50

तस्यैवं जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः ।हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम्

tasyaivaṃ japato devaḥ svayaṃbhūḥ parameśvaraḥ / hiraṇyagarbho viśvātmā taṃ deśamagamat svayam

हिन्दी अर्थ

उत्तमोत्तम पुष्प आदि लेकर श्रेष्ठ मुनि (उपमन्यु)-के गृहमें प्रवेश किया। योगियोंमें श्रेष्ठ, भस्मसे अवलिप्त शरीरवाले, जटा और चीरधारी उन शान्त मुनिको देखकर ( श्रीकृष्णने) सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम किया कृष्णको आते हुए देखकर तत्त्वज्ञ उन मुनिने योगियोंके प्रथम पूज्य उन्हें आसनपर बिठाया और उनको पूजा को

English

Lord Visnu, identical with the universe, who was thus propitiated by the mother of Devas, laughingly told her to choose the boon she wished.

अध्याय १९

श्लोक 51

दृष्ट्वा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् ।ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन्

dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ brahmāṇaṃ viśvatomukham / nanāma śirasā tasya pādayornāma kīrtayan

हिन्दी अर्थ

(मुनिने कहा--)हम जानते हैँ कि वाणीके उत्पत्ति- स्थान, परमपदरूप, अव्यक्त शरीरवाले विष्णु शिष्यके रूपमें उपस्थित हुए हैं । हृषीकेश! आपका स्वागत है, हमारे तप सफल हुए जो साक्षात् विश्वात्मा विष्णु ही मेरे घर आये हैं। प्रयत्न करते हुए भी योगी तथा मुनिजन आपको देख नहीं पाते, ऐसे आपके यहाँ आनेका प्रयोजन क्या है? उपमन्युके उस वाक्यको सुनकर केशीका मर्दन करनेवाले महायोगी भगवानूने उन्हें

English

Bowing down her head on the ground, she chose the excellent boon—"For the welfare of Devas, I choose this boon that pray, you be my son."

अध्याय १९

श्लोक 52

नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने ।हिर्ण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्त्राक्षाय वेधसे

namo devādhidevāya brahmaṇe paramātmane / hirṇyamūrtaye tubhyaṃ sahastrākṣāya vedhase

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण बोले भगवन्! भगवान् शंकरके दर्शनोंके लिये उत्सुक मैं आया हूँ। कृत्तिवासा गिरीश (भगवान् शंकर)-का दर्शन करनेकी मेरी उत्कट इच्छा है। योगविदोंमें श्रेष्ठ भगवान् ईशका शीघ्र ही कैसे दर्शन कर सकता हूँ. उन उमापतिको मैं कहाँ देख पाऊँगा

English

The Lord favourably disposed towards those who resort to him said, "So be it." The incomprehensible Lord vanished there itself, after granting the boon.

अध्याय १९

श्लोक 53

नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये ।सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये

namo dhātre vidhātre ca namo vedātmamūrtaye / sāṃkhyayogādhigamyāya namaste jñānamūrtaye

हिन्दी अर्थ

इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वर: । भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः । ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये

English

After a lapse of time the mother of Devas conceived Janardana, Lord Narayana himself, in her womb.

अध्याय १९

श्लोक 54

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने ।पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः

namastrimūrtaye tubhyaṃ straṣṭre sarvārthavedine / puruṣāya purāṇāya yogināṃ gurave namaḥ

हिन्दी अर्थ

इह देव: सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः । क्रीडते विविधेर्भूतिर्योगिभिः परिवारितः लेभे महेश्चराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः

English

When Hrsikesa occupied the womb of the mother of Devas, evil portents of terrible nature happened in the city of Bali, the son of Virocana.

अध्याय १९

श्लोक 55

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः ।वरं वरय भद्रं ते वरदो ऽस्मीत्यभाषत

tataḥ prasanno bhagavān viriñco viśvabhāvanaḥ / varaṃ varaya bhadraṃ te varado 'smītyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

इहैव भगवान् व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । दृष्टा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम् अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता

English

On seeing the evil portents, the leader of the Daityas became agitated due to fear. He bowed to Prahlada, the aged Asura and his grandfather, and said to him:—

अध्याय १९

श्लोक 56

राजोवाच जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम् ।भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम

rājovāca japeyaṃ devadeveśa gāyatrīṃ vedamātaram / bhūyo varṣaśataṃ sāgraṃ tāvadāyurbhavenmama

हिन्दी अर्थ

इहैव देवताः पूर्व कालाद् भीता महेश्वरम् । दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः। लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 57

बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् ।स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत

bāḍhamityāha viśvātmā samālokya narādhipam / spṛṣṭvā karābhyāṃ suprītastatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

पौराणिकीं सुपुण्यार्था सच्छिष्येषु द्विजातिषु इहेव संहितां दृष्टा कापेयः शांशपायनः । महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः। द्वादशैव सहस्त्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 58

सो ऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः ।शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः

so 'pi labdhavaraḥ śrīmān jajāpātiprasannadhīḥ / śāntastriṣavaṇasnāyī kandamūlaphalāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा । वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसम्मितम्। इहेव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम् चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 59

तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः ।प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः

tasya pūrṇe varṣaśate bhagavānugradīdhitiḥ / prādurāsīnmahāyogī bhānormaṇḍalamadhyataḥ

हिन्दी अर्थ

इहैव भृगुणा पूर्व तप्त्वा वै परमं तपः। शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम्। द्रष्टम्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 60

तं दृष्ट्वा वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनम् ।स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः

taṃ dṛṣṭvā vedaviduṣaṃ maṇḍalasthaṃ sanātanam / svayaṃbhuvamanādyantaṃ brahmāṇaṃ vismayaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः। व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे ऐसा कहे जानेपर भगवान् (उपमन्यु)-ने कहा-- तीव्र भक्ति एवं तपस्याके द्वारा वे परमेश्वर देखे जा सकते हैं, इसलिये ऐसा हीं प्रयत्न करो। ब्रह्मवादी मुनीन्द्र, जप करनेवाले तथा जो तपस्वी हैं वे, यहाँ उन

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 61

तुष्टाव वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः ।क्षणादपश्यत् पुरुषं तमेव परमेश्वरम्

tuṣṭāva vaidikairmantraiḥ sāvitryā ca viśeṣataḥ / kṣaṇādapaśyat puruṣaṃ tameva parameśvaram

हिन्दी अर्थ

देव ईश्वर देवाधिदेवका ध्यान करते हुए निवास कर रहे हैं। यहाँ भगवान् देव वृषभध्वज पत्नी (पार्वती)-सहित तथा विविध भूतों और योगियोंसे घिरे हुए सदा क्रीड़ा करते हें ॥ ३४--३६॥ प्राचीन कालमें इस आश्रममें कठोर तप करके भगवान् वसिष्ठ ऋषिने महेश्वर रुद्रसे योग प्राप्त किया था। यहीं प्रभु कृष्णद्वैपायन भगवान् व्यासने उन ईश्वरोंके भी ईश्वर (भगवान् शंकर)-का दर्शनकर परम ज्ञान प्राप्त

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 62

चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनम् ।चन्द्रावयवलक्षमाणं नरनारीतनुं हरम्

caturmukhaṃ jaṭāmaulimaṣṭahastaṃ trilocanam / candrāvayavalakṣamāṇaṃ naranārītanuṃ haram

हिन्दी अर्थ

किया था। इसी रमणीय श्रेष्ठ आश्रममें सुरभिने भक्तिपूर्वक तपस्या करके जटाधारी रुद्रसे पुत्रोंको प्राप्त किया था। पूर्वकालमें कालसे भयभीत देवताओंने यहींपर श्रीमान् हर (महाकाल)-का दर्शनकर भयसे रहित होकर शान्ति प्राप्त की थी । तपस्वियोंमें श्रेष्ठ द्विज सावर्णिने यहींपर महादेवकी आराधना करके परम योग तथा उत्तम ग्रन्थरचनाकी शक्ति प्राप्त की थी। तभी उन्होंने कल्याणकारिणी सुन्दर पुण्य प्रदान करनेवाली पुराणसंहिताका निर्माणकर सत्-शिष्यों

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 63

भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्वरश्मिभिः ।रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम्

bhāsayantaṃ jagat kṛtsnaṃ nīlakaṇṭhaṃ svaraśmibhiḥ / raktāmbaradharaṃ raktaṃ raktamālyānulepanam

हिन्दी अर्थ

और द्विजातियोंमें उसका प्रवर्तन किया पुरुषोत्तम! इसी स्थानपर कापेय शांशपायनने महादेवका दर्शनकर उनकी आज्ञा प्राप्त करके बारह हजार श्लोकोंवाली इस (कूर्मरूपधारी भगवान् विष्णुके द्वारा वर्णित) पुराणसंहिताका निर्माण किया। वेदसम्मत पुण्य

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 64

तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि ।ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि

tadbhāvabhāvito dṛṣṭvā sadbhāvena pareṇa hi / nanāma śirasā rudraṃ sāvitryānena caiva hi

हिन्दी अर्थ

वायवीयपुराणसंहिताका सोलह हजार श्लोकोंवाला उत्तरभाग यहींपर प्रवर्तित हुआ। यहींपर शांशपायनद्वारा कही गयी पुराणसंहिताका प्रचार उनके शिष्योंने किया महायोगी याज्ञवल्क्यने यहींपर तपस्याद्वारा शंकरका दर्शन करके उनकी आज्ञासे श्रेष्ठ योगशास्त्रका निर्माण किया था। पूर्वकालमें भृगुने यहीं परम तप करके महेश्वरसे योगज्ञोंमें श्रेष्ठ शुक्र नामक पुत्रको प्राप्त किया

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 65

नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने ।त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे

namaste nīlakaṇṭhāya bhāsvate parameṣṭhine / trayīmayāya rudrāya kālarūpāya hetave

हिन्दी अर्थ

था। इसलिये यहींपर तपस्या करके देवताओंके ईश, महेश्वर विश्वेश, उग्र, भीम कपर्दीका आप दर्शन करें। ऐसा कहकर महामुनि उपमन्युने सुन्दर कर्म करनेवाले कृष्णको पाशुपत-योग, पाशुपत-व्रत और पाशुपत-ज्ञान स तेन मुनिवर्येण व्याहतो मधुसूदनः । तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 66

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः ।इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ

tadā prāha mahādevo rājānaṃ prītamānasaḥ / imāni me rahasyāni nāmāni śṛṇu cānagha

हिन्दी अर्थ

जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्थभूषण: । अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 67

सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु ।नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः

sarvavedeṣu gītāni saṃsāraśamanāni tu / namaskuruṣva nṛpate ebhirmāṃ satataṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम्। देव्या महादेवमसौ परश्चधासक्तकरं त्रिनेत्रं

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 68

अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् ।जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप

adhyāyaṃ śatarudrīyaṃ yajuṣāṃ sāramuddhṛtam / japasvānanyacetasko mayyāsaktamanā nṛpa

हिन्दी अर्थ

प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् न यस्य देवा न पितामहोऽपि

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 69

ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः ।जपेदामरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम्

brahmacārī mitāhāro bhasmaniṣṭhaḥ samāhitaḥ / japedāmaraṇād rudraṃ sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

तमादिदेवं पुरतो ददर्श ५५॥ पितामहं लोकगुरुं दिविस्थम्

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 70

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया ।पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्

ityuktvā bhagavān rudro bhaktānugrahakāmyayā / punaḥ saṃvatsaraśataṃ rājñe hyāyurakalpayat

हिन्दी अर्थ

त्रिलोक भर्तुः पुरतोऽन्वपश्यत् उन श्रेष्ठ मुनिके कहनेसे वे प्रभु मधुसूदन वहींपर तपस्याद्वारा रुद्रकी आराधना करने लगे। सभी अङ्गोमें यथाविधि भस्म धारण करके, मुण्डित एवं वल्कल वस्त्रधारी होकर अनन्य-मनसे शिवमें चित्तको समाहिंतकर

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 71

दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः ।क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत्

dattvāsmai tat paraṃ jñānaṃ vairāgyaṃ parameśvaraḥ / kṣaṇādantardadhe rudrastadadbhutamivābhavat

हिन्दी अर्थ

निरन्तर रुद्रसम्बन्धी मन्त्रोंका जप करने लगे। तदनन्तर बहुत समय बीत जानेके बाद अर्धचन्द्रमाको आभूषणरूपमें धारण किये सोमरूप महादेव महेश्वर देवी पार्वतीके साथ आकाशमें दिखलायी पड़े॥ ४९--५१ ॥ तथा चित्र-विचित्र माला धारण किये हुए, सिंहके चर्म- रूपी वस्त्रसे समस्त अङ्गोंको आच्छादित किये हुए देवाधिदेव महादेवको देवी पार्वतीके साथ देखा । हाथमें परशु धारण किये हुए, नृसिंहके चर्मसे आच्छादित

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 72

राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः ।भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः

rājāpi tapasā rudraṃ jajāpānanyamānasaḥ / bhasmacchannastriṣavaṇaṃ snātvā śāntaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरवाले, प्रणवका उच्चारण कर रहे तथा सहस्रं सूर्योके समान श्रेष्ठ त्रिलोचन-- भगवान् शंकरका श्रीकृष्णने दर्शन किया। उन्होंने ( श्रीकृष्णने) अपने समक्ष पुराणपुरुष, सनातन प्रभु, योगी, इश्वर, अणुसे भी सूक्ष्म, अनन्तशक्तियुक्त प्राणेश्वर शम्भुको देखा। जिन (रुद्र)-के प्रभावका

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 73

जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः ।योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्

japatastasya nṛpateḥ pūrṇe varṣaśate punaḥ / yogapravṛttirabhavat kālāt kālātmakaṃ param

हिन्दी अर्थ

आजतक वर्णन नहीं कर पाये, उन आदिदेवको श्रीकृष्णने सामने देखा। उस समय उन्होंने भगवान् शंकरके वामभागमें शङ्कु, तलवार तथा चक्र धारण किये आत्मरूप, अव्यक्त, अनन्त तथा अनन्तरूपवाले आदिदेव (विष्णु)-को देखा। वे भी बहुत-सी स्तुतियोंके द्वारा ईश (शंकर)-की ही स्तुति कर रहे थे

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 74

विवेश तद् वेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः ।भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम्

viveśa tad vedasāraṃ sthānaṃ vai parameṣṭhinaḥ / bhānoḥ sa maṇḍalaṃ śubhraṃ tato yāto maheśvaram

हिन्दी अर्थ

उन (भगवान् शंकर)-के दक्षिण भागमें उन्होंने (श्रीकृष्णने) हंसपर आसीन, अत्यन्त प्रभाववाले, देवताओंके स्वामी लोकगुरु पितामहको आकाशमें हाथ जोड़े हुए ईशको स्तुति करते देखा। उन्होंने (श्रीकृष्णने) तीनों लोकोंके स्वामी (श्रीशंकर)-के सम्मुख हजारों सूर्योंके समान गणेश्वरो, अमित प्रभाववाले नन्दीश्वरादिकों तथा मयूरसहित अग्नि-सदृश कुमार कार्तिकेयको देखा

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

अध्याय १९

श्लोक 75

यः पठेच्छृणुयाद् वापि राज्ञश्चरितमुत्तमम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi rājñaścaritamuttamam / sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्द्रः । प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति।

English

"O grandfather of great intelligence, why does this portentous phenomena happen in this city of ours. What may be the reason thereof? What should be done now"?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 19
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.