Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
21
अध्याय 21 / 95

Book 1 - Adhyaya 21

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे विशो ऽध्यायः रोमहर्षण उवाच ऐलः पुरूरवाश्चाथ राजा राज्यमपालयत् ।तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रसमतेजसः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge viśo 'dhyāyaḥ romaharṣaṇa uvāca ailaḥ purūravāścātha rājā rājyamapālayat / tasya putrā babhūvurhi ṣaḍindrasamatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

भवनमें प्रवेशकर महायोगी कृष्ण आशीर्वादोंसे अभिनन्दित होते हुए अत्यन्त रमणीय शुक्लवर्णके मण्डपमें स्थित एक श्रेष्ठ आसनपर अपनी पत्नियोंके साथ सुशोभित हुए। वे चारों ओरसे शङ्ख आदि प्रमुख पुत्रों तथा हजारों स्त्रियोंसे घिरे हुए थे

English

O Brahmanas, Surasa gave birth to a thousand serpents as well as to thousands of noble-souled, multi-headed, heaven-wanderers.

अध्याय २१

श्लोक 2

आयुर्मायुरमावायुर्विश्वायुश्चैव वीर्यवान् ।शतायुश्च श्रुतायुश्च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः

āyurmāyuramāvāyurviśvāyuścaiva vīryavān / śatāyuśca śrutāyuśca divyāścaivorvaśīsutāḥ

हिन्दी अर्थ

वैजयन्ती मालासे विभूषित उस रमणीय श्रेष्ठ आसनपर अच्युत श्रीकृष्ण जाम्बवतीके साथ उसी प्रकार सुशोभित हुए जैसे देवी उमाके साथ महादेव। ब्राह्मणो! उन अव्यय तथा लोकोंके आदि कारण ( श्रीकृष्ण)-का दर्शन करनेके लिये देवता, गन्धर्व और पूर्वज मार्कण्डेय आदि महर्षि वहाँ आये। तब उन भगवान् श्रीकृष्ण हरिने मार्कण्डेयजीको आया देखकर आसनसे उठकर विनयपूर्वक प्रणाम किया और उन्हें

English

Arista gave birth to a thousand Gandharvas. Ananta and other great serpents are glorified as the sons of Kadru.

अध्याय २१

श्लोक 3

आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन् महौजसः ।स्वर्भानुतनयायां वै प्रभायामिति नः श्रुतम्

āyuṣastanayā vīrāḥ pañcaivāsan mahaujasaḥ / svarbhānutanayāyāṃ vai prabhāyāmiti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

तदा मध्याह्ृसमये देवदेवः स्वयं हरिः। स्नात्वा शुक्लाम्बरो भानुमुपातिष्ठत् कृताञ्जलिः जजाप जाप्यं विधिवत् प्रेक्षमाणो दिवाकरम्। तर्पयामास देवेशो देवान् मुनिगणान् पितृन्

English

O leading Brahmanas, Tamra gave birth to six daughters Suki, Syeni, Bhasi, Sugriva, Granthika (v.l. Grdh- rika) and Suci.

अध्याय २१

श्लोक 4

नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः ।नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः

nahuṣaḥ prathamasteṣāṃ dharmajño lokaviśrutaḥ / nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविश्य देवभवनं मार्कण्डेयेन चैव हि। पूजयामास लिङ्गस्थं भूतेशं भूतिभूषणम् भोजयित्वा मुनिवरं ब्राह्मणानभिपूज्य च

English

Surabhi gave birth to the cows and buffaloes. Ira gave birth to trees, creepers, vines and grasses of all kinds.

अध्याय २१

श्लोक 5

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महाबलाः ।यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्चको ऽश्वकः

utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahābalāḥ / yatiryayātiḥ saṃyātirāyātiḥ pañcako 'śvakaḥ

हिन्दी अर्थ

कथाः पौराणिकीः पुण्याश्चक्रे पुत्रादिभिर्वृत: अथैतत् सर्वमखिलं दृष्टा कर्म महामुनिः । मार्कण्डेयो हसन् कृष्णं बभाषे मधुरं वचः

English

Similarly, Muni gave birth to Yaksas, Raksasas, and Apsaras. O excellent saints, it was out of anger that she gave birth to the groups of Raksasas.

अध्याय २१

श्लोक 6

तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः ।देवयानीमुखनसः सुतां भार्यामवाप सः ।शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ mahābalaparākramaḥ / devayānīmukhanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa saḥ / śarmiṣṭhāmāsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कः समाराध्यते देवो भवता कर्मभिः शुभेः। ब्रूहि त्वं कर्मभिः पूज्यो योगिनां ध्येय एव च त्वं हि तत् परमं ब्रह्म निर्वाणममलं पदम्। भारावतरणार्थाय जातो वृष्णिकुले प्रभुः

English

The two famous sons of Vinata were Garuda and Aruna. Out of them, intelligent Garuda performed a very difficult penance. Thanks to the favour of the Trident-bearing deity, he attained the status of the vehicle of Hari.

अध्याय २१

श्लोक 7

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा चाप्यजीजनत्

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata / druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā cāpyajījanat

हिन्दी अर्थ

तमब्रवीन्महाबाहुः कृष्णो ब्रह्मविदां वर: । भृण्वतामेव पुत्राणां सर्वेषां प्रहसन्निव तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम्

English

Aruna propitiated Lord Mahadeva by means of penance. He was engaged in the charioteer-hood of the Sun- god by Sambhu who was pleased with him.

अध्याय २१

श्लोक 8

सो ऽभ्यषिञ्चदतिक्रम्य ज्येष्ठं यदुमनिन्दितम् ।पुरुमेव कनीयासं पितुर्वचनपालकम्

so 'bhyaṣiñcadatikramya jyeṣṭhaṃ yadumaninditam / purumeva kanīyāsaṃ piturvacanapālakam

हिन्दी अर्थ

न मे विप्रास्ति कर्तव्यं नानवाप्तं कथञ्चन । पूजयामि तथापीशं जानन्नेतत् परं शिवम् न वै पश्यन्ति तं देवं मायया मोहिता जनाः । ततोऽहं स्वात्मनो मूलं ज्ञापयन् पूजयामि तम्

English

These mobile and immobile beings are the des¬ cendants of Kasyapa born in the Vaivasvata Manvantara which have been described to you. It destroys the sins of those who hear.

अध्याय २१

श्लोक 9

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत् ।दक्षिणापरयो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् ।प्रतीच्यामुत्तारायां च द्रुह्युं चानुमकल्पयत्

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ putramādiśat / dakṣiṇāparayo rājā yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat / pratīcyāmuttārāyāṃ ca druhyuṃ cānumakalpayat

हिन्दी अर्थ

न च लिङ्वार्चनात् पुण्यं लोकेऽस्मिन् भीतिनाशनम्। तथा लिङ्गे हितायैषां लोकानां पूजयेच्छिवम् ५८॥ लम्बी भुजाओंवाले हरिने प्रणामके द्वारा उन ऋषिगणोंकी पूजा करके और उनके मनोरथोंको प्रदान करके उन्हें विदा किया

English

O man of holy vows, the twenty-seven daughters of Daksa are said to be the wives of the Moon. There were many (v.l. sixteen) children born to the wives of Aristanemi.

अध्याय २१

श्लोक 10

तैरियं पृथिवी सर्वा धर्मतः परिपालिता ।राजापि दारसहितो नवं प्राप महायशाः

tairiyaṃ pṛthivī sarvā dharmataḥ paripālitā / rājāpi dārasahito navaṃ prāpa mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर मध्याहकालमें स्वयं देवाधिदेव हरिने स्नानकर शुक्ल वस्त्र धारण किये और हाथ जोड़कर सूर्यकी आराधना को। दिवाकर सूर्यको ओर देखते हुए उन्होंने विधिपूर्वक मन्त्रोंका जप किया। उन देवेश्वरने देवताओं, मुनिगणों और पितरोंका तर्पण किया

English

Svastyatreya is the seer of two sOktas of the RV—V. 50, 51. It is; reasonable to assume that he was the son of Atri and Svastyatreyas are his descendants.

अध्याय २१

श्लोक 11

यदोरप्यभवन् पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः ।सहस्त्रजित् तथाज्येष्ठः क्रोषटुर्नालो ऽजितोरघुः

yadorapyabhavan putrāḥ pañca devasutopamāḥ / sahastrajit tathājyeṣṭhaḥ kroṣaṭurnālo 'jitoraghuḥ

हिन्दी अर्थ

(मुनि) मार्कण्डेयके साथ देवमन्दिरमें प्रवेशकर उन्होंने लिङ्गमें प्रतिष्ठित भस्मविभूषित भूतेश्वर ( श्रीशंकर) - की पूजा की। मनुष्योंके नियामक उन्होंने स्वयं सभी नियमोंको पूर्णकर ब्राह्मणोंकी पूजा की और मुनीश्वर (मार्कण्डेय)-को भोजन कराया। विप्रेन्द्रो! तदुपरान्त पुत्रों आदिसे घिरे हुए अच्युतने आत्मनिष्ठ होकर मार्कण्डेयजीसे पुराणोंको पुण्यदायिनी कथाको सुना। इन सारे कर्माको देखकर महामुनि मार्कण्डेयने श्रीकृष्णसे

English

Suka is a celibate recluse in the Bh. P. The Devi Bhagavata (Skandha I) credits him with a wife, Pivari, daughter of Pitrs and four sons—Krsna, Gauraprabha, Bhuri, Devasruta and a daughter, Kirti who was given in marriage to Anu, the son of King Vibhraja. The information in KP. about the sons and daughters of Suka is different though both agree that Suka raised a family.

अध्याय २१

श्लोक 12

सहस्त्रजित्सुतस्तद्वच्छतजिन्नाम पार्थिवः ।सुताः शतजितो ऽप्यासंस्त्रयः परमधार्मिकाः

sahastrajitsutastadvacchatajinnāma pārthivaḥ / sutāḥ śatajito 'pyāsaṃstrayaḥ paramadhārmikāḥ

हिन्दी अर्थ

हँसते हुए मधुर वचन कहा मार्कण्डेयजी बोले--(देव!) कर्मोद्वारा आपकी ही पूजा की जाती है और योगियोंके ध्येय भी आप ही हैं, फिर आप शुभ कर्मोके द्वारा किस देवताको आराधना कर रहे हैं, यह मुझे बतलायें। आप ही वे

English

From Vatsara were born Naidhruva and Raibhya of very great fame. The sons born of Raibhya were Sudras (?) (v.l. Vaidyas) ♦ who were the most excellent among the learned ones (or knowers of Veda).

अध्याय २१

श्लोक 13

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयः परः ।हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्म इत्यभिविश्रुतः

haihayaśca hayaścaiva rājā veṇuhayaḥ paraḥ / haihayasyābhavat putro dharma ityabhiviśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

परम ब्रह्म हैं, निर्वाणरूप हैं और निर्मल पद हैं। (पृथ्वीका) भार उतारनेके लिये आप प्रभु ही वृष्णि- कुलमें अवतरित हुए हैं। सभी पुत्रोंके सुनते हुए ही ब्रह्मज्ञानियोंमे श्रेष्ठ महाबाहु कृष्णने उनसे (मार्कण्डेयजीसे) हँसते हुए कहा- ॥ ५२--५४॥

English

The daughter of Gyavana named Sumedhawas the wife of the noble-souled Naidhruva. She gave birth to the sons called Kundapayins.

अध्याय २१

श्लोक 14

तस्य पुत्रो ऽभवद् विप्रा धर्मनेत्रः प्रतापवान् ।धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु संजितस्तत्सुतो ऽभवत्

tasya putro 'bhavad viprā dharmanetraḥ pratāpavān / dharmanetrasya kīrtistu saṃjitastatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान्ने कहा-- आपने जो कुछ भी कहा, सब सत्य ही कहा है, इसमें संशय नहीं है तथापि मैं सनातनदेव ईशान (शंकर)-की पूजा करता हूँ। विप्र! मुझे न तो कुछ करना है और न मुझे कुछ अप्राप्त है, फिर भी यह जानते हुए भी मैं परम शिव ईशकी पूजा करता हूँ। मायासे मोहित लोग उन देव (शंकर)-का साक्षात्कार नहीं कर पाते। परंतु मैं अपने मूलका परिचय देते हुए उनकी पूजा करता हूँ। इस संसारमें लिङ्गार्चनसे अधिक कोई

English

A son called Devala who was devoted to the Brahman (or expert in the Vedas) was born of Asita and Ekaparna. He was a preceptor of Yoga and performed great penance.

अध्याय २१

श्लोक 15

महिष्मान् संजितस्याभूद् भद्रश्रेण्यस्तदन्वयः ।भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः

mahiṣmān saṃjitasyābhūd bhadraśreṇyastadanvayaḥ / bhadraśreṇyasya dāyādo durdamo nāma pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्य और भयका नाश करनेवाला (कर्म) नहीं है। अतः इन लोकों (प्राणिमात्र)-के कल्याणके लिये लिङ्गमें शिवकी पूजा करनी चाहिए मेरे भी मूल (सर्वाधिष्ठान) महादेव शंकर ही हैं-यह सबको बतानेके लिये मैं लिङ्गस्वरूप भगवान् शंकरकी पूजा करता हूँ।

English

Sandilyawas extremely glorious, pure and a knower of the true principles. By the grace of the Lord of Parvati, he attained the Yogic liberation (v.l. attained excellent Yoga).

अध्याय २१

श्लोक 16

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम वीर्यवान् ।धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः

durdamasya suto dhīmān dhanako nāma vīryavān / dhanakasya tu dāyādāścatvāro lokasammatāḥ

हिन्दी अर्थ

एष देवो महादेवः सदा संसारभीरुभिः। वेदा महेश्वरं देवमाहुर्लिङ्गिनमव्ययम्

English

O Brahmanas, the three sons, viz. Sandilya, Naidhruva and Raibhya of the family of Kasyapa had human tempera¬ ment (or are the sources or patriarchs of human beings). I shall now mention the children of Pulastya.

अध्याय २१

श्लोक 17

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च ।कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत् कार्तवीर्योर्ऽजुनो ऽभवत्

kṛtavīryaḥ kṛtāgniśca kṛtavarmā tathaiva ca / kṛtaujāśca caturtho 'bhūt kārtavīryor'juno 'bhavat

हिन्दी अर्थ

पुरा चैकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। प्रबोधार्थ ब्रह्मणो मे प्रादुर्भूतः स्वयं शिव: तस्मात् कालात् समारभ्य ब्रह्मा चाहं सहैव हि। पूजयावो महादेवं लोकानां हितकाम्यया

English

O Brahmanas, the daughter of Trnabindu was named Ailavila. The royal sage gave that daughter in marriage to sage Pulastya.

अध्याय २१

श्लोक 18

सहस्त्रबाहुर्द्युतिमान् धनुर्वेदविदां वरः ।तस्य रामो ऽभवन्मृत्युर्जामदग्न्यो जनार्दनः

sahastrabāhurdyutimān dhanurvedavidāṃ varaḥ / tasya rāmo 'bhavanmṛtyurjāmadagnyo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम्। मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः कोटिसूर्यप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्

English

The son of Ailavila was the sage Visravas. He had four wives who made the family of Pulastya flourish.

अध्याय २१

श्लोक 19

तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः ।कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो नमस्विनः

tasya putraśatānyāsan pañca tatra mahārathāḥ / kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno namasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्वक्त्रं महायोगिन् पुरुषं काञ्चनप्रभम्। कृष्णाजिनधरं देवमृग्यजुःसामभिः स्तुतम् वैदिक सिद्धान्तोंको जाननेवाले लोग इस लिङ्गको मेरा ही स्वरूप कहते हैं। इसीलिये मैं स्वयमेव आत्मस्वरूप ईशानका पूजन करता हूँ। मैं उन्हीं (शंकर)-की परम मूर्ति हुँ, मैं शिवस्वरूप ही हुँ, इसमें

English

They were Puspotkata, Vaka, Kaikasi and Deva- varnini. Listen to the progeny of these who were richly en¬ dowed with comely features and beauty.

अध्याय २१

श्लोक 20

शूरश्च शूरसेनश्च धृष्णः कृष्णस्तथैव च ।जयध्वजश्च बलवान् नारायणपरो नृपः

śūraśca śūrasenaśca dhṛṣṇaḥ kṛṣṇastathaiva ca / jayadhvajaśca balavān nārāyaṇaparo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई संदेह नहीं वेदोंमें ऐसा ही निश्चय किया गया है कि हम दोनोंमें कोई भेद विद्यमान नहीं है। संसारसे भयभीत लोगोंको इन देव महादेवका सदा ध्यान, पूजन और वन्दन करना चाहिए तथा लिङ्गमें महेश्वरको सदा प्रतिष्ठित समझना चाहिए

English

The children begot of Vaka were Mahodara, Pra- hasta, Mahaparsva, Khara and the daughter Kumbhinasi.

अध्याय २१

श्लोक 21

शूरसेनादयः सर्वे चत्वारः प्रथितौजसः ।रुद्रभक्ता महात्मानः पूजयन्ति स्म शङ्करम्

śūrasenādayaḥ sarve catvāraḥ prathitaujasaḥ / rudrabhaktā mahātmānaḥ pūjayanti sma śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजीने पूछा--विशाल नेत्रोंवाले देवश्रेष्ठ कृष्ण! आप इस गूढ़ एवं श्रेष्ठ विषयको बतलायें कि लिङ्ग क्या है और लिङ्गमें किसकी पूजा होती है ? श्रीभगवानूने कहा--ज्योतिःस्वरूप, अक्षर, अव्यक्त आनन्दको लिङ्ग” कहा गया है और वेद महेश्वरदेवको अव्यय तथा लिङ्ग धारण करनेवाला कहते हें । प्राचीन कालमें जब सर्वत्र जल-ही-जल एकार्णव हो गया और

English

Trisiras, Dusana and Vidyujjihva of great strength were also his sons. Thus there were these ten Raksasas of cruel actions in the family of Pulastya. All of them were endowed with the power of penance and physical strength. They were the devotees of Rudra and were extremely terrible.

अध्याय २१

श्लोक 22

जयध्वजस्तु मतिमान् देवं नारायणं हरिम् ।जगाम शरणं विष्णुं दैवतं धर्मतत्परः

jayadhvajastu matimān devaṃ nārāyaṇaṃ harim / jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ daivataṃ dharmatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थावर-जङ्गम सब नष्ट हो गया, तब ब्रह्मा तथा मुझे प्रबोधित करनेके लिये उसी एकार्णवमें शिवका प्रादुर्भाव हुआ। उसी समयसे लोकोंके कल्याणको कामनासे ब्रह्मा तथा मैं दोनों ही सदा महादेवकी पूजा करते हें ॥६३--६५॥

English

Pulaha's sons were the deer, serpent, fanged beasts, Bhutas (goblins), PiMcas, bears, boars and elephants.

अध्याय २१

श्लोक 23

तमूचुरितरे पुत्रा नायं धर्मस्तवानघ ।ईश्वराराधनरतः पितास्माकमभूदिति

tamūcuritare putrā nāyaṃ dharmastavānagha / īśvarārādhanarataḥ pitāsmākamabhūditi

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजी बोले श्रीकृष्ण! अब आप यह बतलायें कि पूर्वकालमें आप लोगोंको ज्ञान देनेके लिये वह ईश्वरका परम पदरूप लिङ्ग किस प्रकार स्वयं प्रकट हुआ श्रीभगवानूने कहा-- (प्रलयकालमें) विभाग- रहित, तमोमय भयंकर एकमात्र समुद्र (एकार्णव) ही था। उस एकार्णवके मध्यभागमें शंख, चक्र, गदा धारण करनेवाला युक्तात्मा सनातन में

English

In the Vaivasvata Manvantara, Kratu was childless. Kasyapa who himself was a Prajapati, was the son of Marici.

अध्याय २१

श्लोक 24

तानब्रवीन्महातेजा एष धर्मः परो मम ।विष्णोरंशेन संभूता राजानो यन्महीतले

tānabravīnmahātejā eṣa dharmaḥ paro mama / viṣṇoraṃśena saṃbhūtā rājāno yanmahītale

हिन्दी अर्थ

बाहुवाला होकर शयन कर रहा था। इसी बीच मैंने दूर स्थित अमित प्रभावाले, करोड़ों सूर्यके समान प्रकाशमान, शोभासम्पन्न, कृष्णमृगका चर्म धारण किये हुए, ऋक्, यजुः तथा सामवेदद्वारा लिङ्गका अर्थ है कारण। यहाँ प्रसंगानुसार लिङ्गका अर्थ मूल कारण है मूल कारण परमेश्वर ही हैं। वे ज्योतिःस्वरूप अक्षर एवं आनन्दस्वरूप हैं, इसीलिये यहाँ लिङ्गको ज्योतिःस्वरूप, आनन्दरूप कहा है।

English

Sukra the preceptor of the Daityas and a sage of great penance was born of Bhrgu. He was engaged in selfstudy of Vedas and the practice of Yoga. He was a devotee of Hara and was excessively brilliant.

अध्याय २१

श्लोक 25

राज्यं पालयतावश्यं भगवान् पुरुषोत्तमः ।पूजनीयो यतो विष्णुः पालको जगतो हरिः

rājyaṃ pālayatāvaśyaṃ bhagavān puruṣottamaḥ / pūjanīyo yato viṣṇuḥ pālako jagato hariḥ

हिन्दी अर्थ

व्याजहार स्वयं ब्रह्मा स्मयमानो महाद्युतिः कस्त्वं कुतो वा किं चेह तिष्ठसे वद मे प्रभो । अहं कर्ता हि लोकानां स्वयम्भूः प्रपितामहः

English

Atri's son was Vahni and his uterine-brother was Naidhruva. It is heard by us that sons were born of GhrtacI from Krsasva, the Brahmana sage.

अध्याय २१

श्लोक 26

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च स्वयंभुवः ।तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः

sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca svayaṃbhuvaḥ / tistrastu mūrtayaḥ proktāḥ sṛṣṭisthityantahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच ह। अहं कर्तास्मि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः प्रबोधार्थं परं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम्

English

He begot of her Svastyatreyas' of great prowess. They were devoted to Vedas and Vedahgas and had destroyed thei r sins through penance.

अध्याय २१

श्लोक 27

सत्त्वात्मा भगवान् विष्णुः संस्थापयति सर्वदा ।सृजेद् ब्रह्मा रजोमूर्तिः संहरेत् तामसो हरः

sattvātmā bhagavān viṣṇuḥ saṃsthāpayati sarvadā / sṛjed brahmā rajomūrtiḥ saṃharet tāmaso haraḥ

हिन्दी अर्थ

कालानलसमप्रख्यं ज्चालामालासमाकुलम्। क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यान्तवर्जितम् ततो मामाह भगवानधो गच्छ त्वमाशु वै। अन्तमस्य विजानीम ऊर्ध्व गच्छेऽहमित्यजः

English

Narada gave the gentle lady Arundhatl to Vasistha. As a result of the curse of Daksa, Narada led a celibate life.

अध्याय २१

श्लोक 28

तस्मान्महीपतीनां तु राज्यं पालयतामयम् ।आराध्यो भगवान् विष्णुः केशवः केशिमर्दनः

tasmānmahīpatīnāṃ tu rājyaṃ pālayatāmayam / ārādhyo bhagavān viṣṇuḥ keśavaḥ keśimardanaḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहोऽप्यहं नान्तं ज्ञातवन्तौ समाः शतम् ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ देवस्य शूलिनः । मायया मोहितौ तस्य ध्यायन्तौ विश्वमीश्वरम्

English

When Haryasvas (the sons of Daksa) were lost due to the Maya (delusive advice) of Narada, Daksa with eyes red shot with anger cursed Narada.

अध्याय २१

श्लोक 29

निशम्य तस्य वचनं भ्रातरो ऽन्ये मनस्विनः ।प्रोचुः संहारकृद् रुद्रः पूजनीयो मुमुक्षुभिः

niśamya tasya vacanaṃ bhrātaro 'nye manasvinaḥ / procuḥ saṃhārakṛd rudraḥ pūjanīyo mumukṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोच्चरन्तौ महानादमोङ्कारं परमं पदम्। ब्रह्मविष्णू ऊचतुः

English

"O Brahmana, since all my sons were destroyed by you through deceitfulness, you will be devoid of issues."

अध्याय २१

श्लोक 30

अयं हि भगवान् रुद्रः सर्वं जगदिदं शिवः ।तमोगुणं समाश्रित्य कल्पान्ते संहरेत् प्रभुः

ayaṃ hi bhagavān rudraḥ sarvaṃ jagadidaṃ śivaḥ / tamoguṇaṃ samāśritya kalpānte saṃharet prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय शान्ताय ब्रहाणे लिङ्गमूर्तये नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

English

Vasistha begot of Arundhatl the son Sakti. From Sakti was born the glorious Parasara, the omniscient and the most excellent among the performers of penance.

अध्याय २१

श्लोक 31

या सा घोरतरा मूर्तिरस्य तेजामयी परा ।संहरेद् विद्यया सर्वं संसारं शूलभृत् तया

yā sā ghoratarā mūrtirasya tejāmayī parā / saṃhared vidyayā sarvaṃ saṃsāraṃ śūlabhṛt tayā

हिन्दी अर्थ

स्तुत हो रहे काञ्चनके समान आभावाले महायोगी चतुर्मुख देव पुरुषको देखा। क्षणभरमें ही वे योगज्ञानियोंमें श्रेष्ठ, महाद्युति ब्रह्मा मुसकराते हुए स्वयं मेरे पास आये और कहने लगे- प्रभो! मुझे बतलायें कि आप कौन हैं, कहाँसे आये हैं और किस कारणसे यहाँ स्थित हैं। मैं लोकोंका निर्माण करनेवाला स्वयम्भू प्रपितामह (ब्रह्मा) हूँ। उन ब्रह्माके द्वारा ऐसा कहे जानेपर मैंने उनसे (ब्रह्मासे)

English

After propitiating the Lord of the chief of Devas, Isana, the slayer of the Tripuras, he obtained the unrivalled son—the holy Lord Krsnadvaipayana.

अध्याय २१

श्लोक 32

ततस्तानब्रवीद् राजा विचिन्त्यासौ जयध्वजः ।सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वात्मा भगवान् हरिः

tatastānabravīd rājā vicintyāsau jayadhvajaḥ / sattvena mucyate jantuḥ sattvātmā bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

कहा-में पुनः-पुनः लोकोंकी सृष्टि करनेवाला हूँ और मैं ही संहार करनेवाला हूँ । परमेष्ठीकी मायाके कारण इस प्रकारका विवाद बढ़नेपर (हम लोगोंको) यथार्थ स्थितिका ज्ञान करानेके लिये (उस समय) शिवरूप परम लिङ्ग प्रादुर्भूत हुआ। वह लिङ्ग प्रलय- कालीन अग्निके समान अनेक ज्चालामालाओंसे व्याप्त, क्षय एवं वृद्धिसे मुक्त और आदि, मध्य तथा अन्तसे

English

§uka was born of Dvaipayana. It was Lord Sankara himself who incarnated on the Earth with a part of his personality and then attained his own great region. This Suka had five sons who were great ascetics. They were Bhurisravas, Prabhu, Sambhu, Krsna and Gaura, the fifth.

अध्याय २१

श्लोक 33

तमूचुर्भ्रातरो रुद्रः सेवितः सात्त्विकैर्जनैः ।मोचयेत् सत्त्वसंयुक्तः पूजयेशं ततो हरम्

tamūcurbhrātaro rudraḥ sevitaḥ sāttvikairjanaiḥ / mocayet sattvasaṃyuktaḥ pūjayeśaṃ tato haram

हिन्दी अर्थ

तब भगवान् शंकरने मुझसे कहा-तुम शीघ्र ही (इस लिङ्गके) नीचेकी ओर जाओ और इसके अन्तका पता लगाओ और ये अजन्मा ब्रह्मा (इसके) ऊपरकी ओर जायँ। तदनन्तर शीघ्र ही प्रतिज्ञा करके हम दोनों ऊपर तथा नीचेको ओर गये, किंतु पितामह तथा मैं सैकड़ों वर्षोमें भी उसका अन्त नहीं जान सके। तदनन्तर त्रिशूलधारी देवकी मायासे मोहित, भयभीत एवं आश्चर्यचकित हम दोनों उन विश्वरूप ईश्वरका ध्यान

English

He had daughters ako viz. Kirtimatl, Yogamata and Dhrtavrata. These persons of the family of Atri, the expounders of Brahman, have been narrated by Brahma. Henceforth (listen to) and understand the royal progeny (born) from Kasyapa.

अध्याय २१

श्लोक 34

अथाब्रवीद् राजपुत्रः प्रहसन् वै जयध्वजः ।स्वधर्मो मुक्तये पन्था नान्यो मुनिभिरष्यते

athābravīd rājaputraḥ prahasan vai jayadhvajaḥ / svadharmo muktaye panthā nānyo munibhiraṣyate

हिन्दी अर्थ

करने लगे और परमपद महानाद ओंकारका उच्चारण करते हुए नप्रतापूर्वक हाथ जोड़कर श्रेष्ठ शम्भुकी स्तुति करने लगे-- ॥ ७६--७९॥ ब्रह्मा तथा विष्णुने कहा--विविध अनादि विकारोंसे मुक्त संसाररूपी रोगके अनादि वैद्यस्वरूप शम्भु, शिव, शान्त, लिङ्गमूर्तिवाले ब्रह्मको नमस्कार है । प्रलयकालीन समुद्रमें स्थित रहनेवाले, सृष्टि और प्रलयके कारणरूप

English

These verses emphasize the identity of the sun-god, Siva, Brahma as they are the forms of one Reality [ekath sat), the Para-brahman.

अध्याय २१

श्लोक 35

तथा च वैष्णवी शक्तिर्नृपाणां देवता सदा ।आराधनं परो धर्मो पुरारेरमितौजसः

tathā ca vaiṣṇavī śaktirnṛpāṇāṃ devatā sadā / ārādhanaṃ paro dharmo purāreramitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

शिव, शान्त, लिङ्गमूर्तिधारी ब्रह्माको नमस्कार है। ज्वालामालाओंसे घिरे हुए शरीरवाले, प्रज्वलित स्तम्भरूप शिव, शान्त, लिङ्गमूर्तिवाले ब्रह्मको नमस्कार है। आदि, मध्य और अन्तसे रहित स्वभावतः निर्मल तेजोरूप शिव, शान्त तथा लिङ्गरूपी मूर्तिको धारण करनेवाले ब्रह्मको नमस्कार है॥ ८०--८३॥

English

Quoted in CG. Kdla nirnaya

अध्याय २१

श्लोक 36

तमब्रवीद् राजपुत्रः कृष्णो मतिमतां वरः ।यदर्जुनो ऽस्मज्जनकः स्वधर्मं कृतवानिति

tamabravīd rājaputraḥ kṛṣṇo matimatāṃ varaḥ / yadarjuno 'smajjanakaḥ svadharmaṃ kṛtavāniti

हिन्दी अर्थ

महादेवाय महते ज्योतिषेऽनन्ततेजसे। नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये प्रधानपुरुषेशाय व्योमरूपाय वेधसे। नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

English

All these were of un-paralleled glory. They sought refuge in the lotus-born deity. From Iksvaku was born the heroic king named Vikuksi.

अध्याय २१

श्लोक 37

एवं विवादे वितते शूरसेनो ऽब्रवीद् वचः ।प्रमाणमृषयो ह्यत्र ब्रूयुस्ते यत् तथैव तत्

evaṃ vivāde vitate śūraseno 'bravīd vacaḥ / pramāṇamṛṣayo hyatra brūyuste yat tathaiva tat

हिन्दी अर्थ

निर्विकाराय सत्याय नित्यायामलतेजसे। नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये वेदान्तसाररूपाय कालरूपाय धीमते। नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

English

He was his eldest son. He had fifteen sons. The eldest of them was Kakutstha. Kakutstha's son was Suyodhana.

अध्याय २१

श्लोक 38

ततस्ते राजशार्दूलाः पप्रच्छुर्ब्रह्मवादिनः ।गत्वा सर्वे सुसंरब्धाः सप्तर्षोणां तदाश्रमम्

tataste rājaśārdūlāḥ papracchurbrahmavādinaḥ / gatvā sarve susaṃrabdhāḥ saptarṣoṇāṃ tadāśramam

हिन्दी अर्थ

भाति देवो महायोगी सूर्यकोटिसमप्रभः वक्त्रकोटिसहस्त्रेण ग्रसमान इवाम्बरम्। सहस्त्रहस्तचरणः सूर्यसोमाग्रिलोचन:

English

The glorious Prthu was born of Suyodhana. Visvaka was Prthu's son. From Visvaka was born the intelligent Ardraka, Yuvanasva was his son.

अध्याय २१

श्लोक 39

तानब्रुवंस्ते मुनयो वसिष्ठाद्या यथार्थतः ।या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता

tānabruvaṃste munayo vasiṣṭhādyā yathārthataḥ / yā yasyābhimatā puṃsaḥ sā hi tasyaiva devatā

हिन्दी अर्थ

पिनाकपाणिर्भगवान् कृत्तिवासास्त्रिशूलभूत्। व्यालयज्ञोपवीतश्च मेघदुन्दुभिनिःस्वनः अथोवाच महादेवः प्रीतोऽहं सुरसत्तमौ। पश्येतं मां महादेवं भयं सर्व प्रमुच्यताम्

English

"After propitiating the primordial person Narayana, free from ailments, the Lord without beginning or destruction, one shall obtain a righteous son.

अध्याय २१

श्लोक 40

किन्तु कार्यविशेषेण पूजिताश्चेष्टदा नृणाम् ।विशेषात् सर्वदा नायं नियमो ह्यन्यथा नृपाः

kintu kāryaviśeṣeṇa pūjitāśceṣṭadā nṛṇām / viśeṣāt sarvadā nāyaṃ niyamo hyanyathā nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

अयं मे दक्षिणे पार्श्वे ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वे च मे विष्णुः पालको हृदये हरः एवमुक्त्वाथ मां देवो महादेवः स्वयं शिवः। आलिङ्गघ देवं ब्रह्माणं प्रसादाभिमुखोऽभवत्

English

By propitiating the ruler of the Universe, the pri¬ mordial Kr?na whose son is Brahma himself and whose grandson is Nilalohita (i.e. Siva), one begets a good son.

अध्याय २१

श्लोक 41

नृपाणां दैवतं विष्णुस्तथैव च पुरन्दरः ।विप्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैव पिनाकधृक्

nṛpāṇāṃ daivataṃ viṣṇustathaiva ca purandaraḥ / viprāṇāmagnirādityo brahmā caiva pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

ऊचतुः प्रेक्ष्य तद्वक्त्रं नारायणपितामहौ भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव महेश्वरे

English

By propitiating Hrsikesa, whose power and influence even Lord Brahma does not comprehend factually, one shall have a righteous son."

अध्याय २१

श्लोक 42

देवानां दैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलभृत् ।गन्धर्वाणां तथा सोमो यक्षाणामपि कथ्यते

devānāṃ daivataṃ viṣṇurdānavānāṃ triśūlabhṛt / gandharvāṇāṃ tathā somo yakṣāṇāmapi kathyate

हिन्दी अर्थ

ततः स भगवानीशः प्रहसन् परमेश्वर: । उवाच मां महादेवः प्रीतः प्रीतेन चेतसा प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते। वत्स वत्स हरे विश्वं पालयैतच्चराचरम्

English

From him was born Brhadasva and from him was born Kuvalayasva. He became known as Dhundhumara by killing the great Asura Dhundhu.

अध्याय २१

श्लोक 43

विद्याधराणां वाग्देवी साध्यानां भगवान्रविः ।रक्षसां शङ्करो रुद्रः किंनराणां च पार्वती

vidyādharāṇāṃ vāgdevī sādhyānāṃ bhagavānraviḥ / rakṣasāṃ śaṅkaro rudraḥ kiṃnarāṇāṃ ca pārvatī

हिन्दी अर्थ

त्रिधा भिन्नोऽस्म्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैरनिर्गुणोऽपि निरञ्जनः महादेव, महान्, ज्योतिःस्वरूप, अनन्त तेजस्वी लिङ्गविग्रह शिव, शान्त, ब्रह्मको नमस्कार है। प्रधान पुरुषके भी ईश, व्योमस्वरूप, वेधा (ब्रह्म) और लिङ्गविग्रह शिव, शान्त ब्रह्मको नमस्कार है । निर्विकार,

English

O excellent Brahmanas, it is said that Dhundhu¬ mara had three sons. They were Drdhasva, Dandasva and Kapilasva.

अध्याय २१

श्लोक 44

ऋषीणां दैवतं ब्रह्मा महादेवश्च शूलभृत् ।मनूनां स्यादुमा देवी तथा विष्णुः सभास्करः

ṛṣīṇāṃ daivataṃ brahmā mahādevaśca śūlabhṛt / manūnāṃ syādumā devī tathā viṣṇuḥ sabhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य, नित्य विमल तेजरूप लिङ्गविग्रह शान्त, शिव ब्रह्मको नमस्कार है। वेदान्तसार-स्वरूप, कालरूप, धीमान् लिङ्गमूर्ति शिव, शान्त ब्रह्मको नमस्कार इस प्रकार स्तुति करते रहनेपर महायोगी महेश्वर देव प्रकट हो गये और हजारों करोड़ मुखसे आकाशको मानो ग्रास बनाते हुए करोड़ों सूर्यके समान सुशोभित

English

Pramoda was the son of Drdhasva, his son was Haryasva, Nikumbha was the son of Haryasva and from Nikumbha was born Sarhhatasva.

अध्याय २१

श्लोक 45

गृहस्थानां च सर्वे स्युर्ब्रह्मा वै ब्रह्मचारिणाम् ।वैखानसानामर्कः स्याद् यतीनां च महेश्वरः

gṛhasthānāṃ ca sarve syurbrahmā vai brahmacāriṇām / vaikhānasānāmarkaḥ syād yatīnāṃ ca maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निरूप (तीन) नयनवाले, पिनाकधनुषको हाथमें धारण करनेवाले, चर्माम्बरधारी, त्रिशूलधारी, सर्पका यज्ञोपवीत धारण करनेवाले और मेघ तथा दुन्दुभिके सदृश स्वरवाले भगवान् महादेवने कहा--श्रेष्ठ देवो! मैं प्रसन्न हूँ । मुझ महादेवकी ओर देखो और समस्त भयका परित्याग करो। पूर्वकालमें तुम दोनों सनातन (देव) मेरे शरीरसे उत्पन्न हुए थे। मेरे दक्षिण पार्श्वमें ये लोकपितामह ब्रह्मा, वाम पार्श्वमें पालनकर्ता विष्णु और हृदयमें हर

English

Krtasva and Ranasva were the sons of Sarhhitasva; Yuvanasva whose strength in battle was equal to that of Indra was the son of Ranasva.

अध्याय २१

श्लोक 46

भूतानां भगवान् रुद्रः कूष्माण्डानां विनायकः ।सर्वेषां भगवान् ब्रह्मा देवदेवः प्रजापतिः

bhūtānāṃ bhagavān rudraḥ kūṣmāṇḍānāṃ vināyakaḥ / sarveṣāṃ bhagavān brahmā devadevaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित हैं। मैं तुम दोनोंपर भलीभाँति प्रसन्न हूँ, इसलिये यथेष्ट वर प्रदान करुँगा। ऐसा कहकर महादेव शिव स्वयं मुझे तथा देव ब्रह्माका आलिङ्गन कर अनुग्रह प्रदान करनेके लिये उद्यत हुए तदनन्तर प्रसन्न मनवाले नारायण तथा पितामहने महेश्वरको प्रणामकर उनके मुखकी ओर देखते हुए कहा-देव! यदि प्रीति उत्पन्न हुई है और यदि आप हम दोनोंको वर देना चाहते हैँ तो (यह वर दें कि)

English

By performing the (sacrifice) of Varuna and

अध्याय २१

श्लोक 47

इत्येवं भगवान् ब्रह्मा स्वयं देवो ऽभ्यभाषत ।तस्माज्जयध्वजो नूनं विष्ण्वाराधनमर्हति

ityevaṃ bhagavān brahmā svayaṃ devo 'bhyabhāṣata / tasmājjayadhvajo nūnaṃ viṣṇvārādhanamarhati

हिन्दी अर्थ

हम दोनोंको आप महेश्वरमें नित्य भक्ति बनी रहे। तब उन प्रसन्न हुए परम ईश्वर भगवान् ईश महादेवने प्रसन्न मनसे हँसते हुए मुझसे कहा- ॥ ९४--९६॥ देव बोले धरणीपते! वत्स हरि! तुम सृष्टि, पालन और प्रलयके कर्ता हो। इस चराचर विश्वका पालन करो। है विष्णो! मैं निर्गुण तथा निरञ्जन होते हुए भी सृष्टि, रक्षा तथा प्रलयके लिये अपेक्षित गुणोंके द्वारा

English

Harita was the son of Yuvanasva and Harita was his son. Purukutsa's successor was Trasadasyu of great fame.

अध्याय २१

श्लोक 48

तान् प्रणम्याथ ते जग्मुः पुरीं परमशोभनाम् ।पालयाञ्चक्रिरे पृथ्वीं जित्वा सर्वरिपून् रणे

tān praṇamyātha te jagmuḥ purīṃ paramaśobhanām / pālayāñcakrire pṛthvīṃ jitvā sarvaripūn raṇe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, विष्णु तथा हर नामसे तीन रूपोंमें विभक्त हूँ। विष्णो! मोहका परित्याग करो, इन पितामहका पालन करो। ये सनातन भगवान् आपके पुत्र होंगे एवमुक्त्वा महादेवो ब्रह्माणं मुनिसत्तम। अनुगृह्य च मां देवस्तत्रैवान्तरधीयत

English

Sambhuti, bom of Narmada, is known as his son. His son was Visnuvrddha and his son was Anaranya. Brhadasva was the son of Anaranya and Haryasva was his son.

अध्याय २१

श्लोक 49

ततः कदाचिद् विप्रेन्द्रा विदेहो नाम दानवः ।भीषणः सर्वसत्त्वानां पुरीं तेषां समाययौ

tataḥ kadācid viprendrā videho nāma dānavaḥ / bhīṣaṇaḥ sarvasattvānāṃ purīṃ teṣāṃ samāyayau

हिन्दी अर्थ

ततः प्रभृति लोकेषु लिङ्गार्चा सुप्रतिष्ठिता। लिङ्गं तल्लयनाद् ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमं वपुः एतद बुध्यन्ति योगज्ञा न देवा न च दानवाः

English

He was an extremely righteous king. By the grace of Kardama, the Prajapati, he begota virtuous son devoted to theSun.

अध्याय २१

श्लोक 50

दंष्ट्राकरालो दीप्तात्मा युगान्तदहनोपमः ।शूलमादाय सूर्याभं नादयन् वै दिशो दश

daṃṣṭrākarālo dīptātmā yugāntadahanopamaḥ / śūlamādāya sūryābhaṃ nādayan vai diśo daśa

हिन्दी अर्थ

एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसञ्ज्ितम्। येन सूक्ष्ममचिन्त्यं तत् पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः तस्मै भगवते नित्यं नमस्कारं प्रकुर्महे । महादेवाय रुद्राय देवदेवाय लिड्डिने

English

That son, king Vasumanas, worshipped the sun-god and obtained the blessed son Tridhanvan who was without an equal and who had suppressed his enemies.

अध्याय २१

श्लोक 51

तन्नादश्रवणान्मर्त्यास्तत्र ये निवसन्ति ते ।तत्यजुर्जोवितं त्वन्ये दुद्रुवुर्भयविह्वलाः

tannādaśravaṇānmartyāstatra ye nivasanti te / tatyajurjovitaṃ tvanye dudruvurbhayavihvalāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणे वामदेवाय त्रिनेत्राय महीयसे। शंकराय महेशाय गिरीशाय शिवाय च एवं स वासुदेवेन व्याहतो मुनिपुङ्गवः । जगाम मनसा देवमीशानं विश्वतोमुखम् १०९॥

English

O excellent Brahmanas, after conquering his enemies, he performed a horse-sacrifice. The king practised self-study of the Vedas, was liberal-minded and desirous of crossing the ocean of worldly existence (v.l. forbearing) and devoted to piety.

अध्याय २१

श्लोक 52

ततः सर्वे सुसंयत्ताः कार्तवीर्यात्मजास्तदा ।युयुधुर्दानवं शक्तिगिरिकूटासिमुद्गरैः

tataḥ sarve susaṃyattāḥ kārtavīryātmajāstadā / yuyudhurdānavaṃ śaktigirikūṭāsimudgaraiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य शिरसा कृष्णमनुज्ञातो महामुनिः। जगाम चेप्सितं देशं देवदेवस्य शूलिनः शृणुयाद् वा पठेद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

English

The sages, the chief of whom were Vasistha and Kasyapa, and devas headed by Indra came to the sacrificial hall of the noble-souled king.

अध्याय २१

श्लोक 53

तान् सर्वान् दानवो विप्राः शूलेन प्रहसन्निव ।वारयामास घोरात्मा कल्पान्ते भैरवो यथा

tān sarvān dānavo viprāḥ śūlena prahasanniva / vārayāmāsa ghorātmā kalpānte bhairavo yathā

हिन्दी अर्थ

वासुदेवस्य विप्रेन्द्राः पापं मुञ्चति मानव: जपेद् वाहरहर्नित्यं ब्रह्मलोके महीयते। एवमाह महायोगी कृष्णद्वैपायनः प्रभु:

English

After duly concluding the Taj ha, the great king endowed with humility bowed down to Vasistha and other excellent Brahmanas and asked them:

अध्याय २१

श्लोक 54

शूरसेनादयः पञ्च राजानस्तु महाबलाः ।युद्धाय कृतसंरम्भा विदेहं त्वभिदुद्रुवुः

śūrasenādayaḥ pañca rājānastu mahābalāḥ / yuddhāya kṛtasaṃrambhā videhaṃ tvabhidudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पके आदिमे मैं भी आपके मुखसे प्रकट होकर घोर रूप धारणकर हाथमें शूल धारण किये आपका क्रोधज पुत्र बनूँगा मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार कहकर भगवान् महादेव मुझपर तथा ब्रह्मापर कृपा करके वहींपर अन्तर्धान हो गये। ब्रह्मन्! तबसे लोकमें लिङ्गका पूजन प्रतिष्ठित हो गया। लीन होनेसे वह लिङ्ग कहा जाता है। लिङ्ग

English

O leading Brahmanas, which is more conducive to welfare in this world? Is it sacrifice, penance or renunciation Be pleased to tell me, O knowers of everything.

अध्याय २१

श्लोक 55

शूरो ऽस्त्रं प्राहिणोद् रौद्रं शूरसेनस्तु वारुणम् ।प्राजापत्यं तथा कृष्णो वायव्यं धृष्ण एव च

śūro 'straṃ prāhiṇod raudraṃ śūrasenastu vāruṇam / prājāpatyaṃ tathā kṛṣṇo vāyavyaṃ dhṛṣṇa eva ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मका श्रेष्ठ शरीर है अनघ! मैंने इस लिङ्गका माहात्म्य तुम्हें बताया। इसे न देवता जानते हैं न दानव, केवल योगज्ञ लोग ही जानते हैं। यह शिव नामवाला अव्यक्त परम ज्ञान है। ज्ञानदृष्टिवाले इसीके द्वारा उस सूक्ष्म अचिन्त्य

English

After studying the Vedas duly, after begetting and

अध्याय २१

श्लोक 56

जयध्वजश्च कौबेरमैन्द्रमाग्नेयमेव च ।भञ्जयामास शूलेन तान्यस्त्राणि स दानवः

jayadhvajaśca kauberamaindramāgneyameva ca / bhañjayāmāsa śūlena tānyastrāṇi sa dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

(तत्त्व)-का दर्शन करते हैं। इस लिङ्गस्वरूप देवाधि- देव महादेव भगवान् रुद्रको हम नित्य नमस्कार करते हैं वेदके रहस्यरूप आपको नमस्कार है, नीलकण्ठको नमस्कार है। विशेष भय उत्पन्न करनेवाले, शान्त, स्थाणु तथा कारणरूपको नमस्कार है। वामदेव, त्रिलोचन, महिमावान्, ब्रह्म, शंकर, महेश, गिरीश तथा शिवको

English

Having at first performed sacrifices for excellent gods according to proper procedure (& formalities) and having propitiated the Supreme Lord, the Yogin, one should take to renunciation.2

अध्याय २१

श्लोक 57

ततः कृष्णो महावीर्यो गदामादाय भीषणाम् ।स्पृष्ट्वा मन्त्रेण तरसा चिक्षेप न ननाद च

tataḥ kṛṣṇo mahāvīryo gadāmādāya bhīṣaṇām / spṛṣṭvā mantreṇa tarasā cikṣepa na nanāda ca

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। सदा इन्हें नमस्कार करो, मनसे शंकरका ध्यान करो। इससे शीघ्र ही संसारसागरसे पार हो जाओगे इस प्रकार वासुदेवके द्वारा कहे जानेपर उन मुनिश्रेष्ठ (मार्कण्डेय)-ने विश्वतोमुख देव ईशान (शंकर)-का ध्यान किया। श्रीकृष्णको विनयपूर्वक प्रणामकर उनकी आज्ञा प्राकर महामुनि (मार्कण्डेय) त्रिशूल धारण करनेवाले

English

By means of penance, one shall propitiate that thousand-rayed deity whom they call the sole ancient Person and the Supreme Lord, and shall obtain liberation.

अध्याय २१

श्लोक 58

संप्राप्य सा गादास्योरो विदेहस्य शिलोपमम् ।न दानवं चालयितुं शशाकान्तकसंनिभम्

saṃprāpya sā gādāsyoro videhasya śilopamam / na dānavaṃ cālayituṃ śaśākāntakasaṃnibham

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेवके अभीष्ट स्थानको चले गये जो इस श्रेष्ठ लिङ्गाध्यायको सुनेगा, सुनायेगा अथवा पढ़ेगा, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जायगा। विप्रेन्द्रो! वासुदेवके इस श्रेष्ठ तपश्चरणको एक बार भी सुननेवाला मनुष्य पापसे मुक्त हो जाता है अथवा प्रतिदिन इसका

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 59

दुद्रुवुस्ते भयग्रस्ता दृष्ट्वा तस्यातिपौरुषम् ।जयध्वजस्तु मतिमान् सस्मार जगतः पतिम्

dudruvuste bhayagrastā dṛṣṭvā tasyātipauruṣam / jayadhvajastu matimān sasmāra jagataḥ patim

हिन्दी अर्थ

निरन्तर जप करनेसे ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है--ऐसा महायोगी प्रभु कृष्णद्वैपायनने कहा है प्राणीको पापसे विरत करनेके लिये अन्य उपाय न होनेपर भगवान् शंकर भय भी उत्पन्न करते हैं।

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 60

विष्णुं ग्रसिष्णुं लोकादिमप्रमेयमनामयम् ।त्रातारं पुरुषं पूर्वं श्रीपतिं पीतवाससम्

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ lokādimaprameyamanāmayam / trātāraṃ puruṣaṃ pūrvaṃ śrīpatiṃ pītavāsasam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णको महेश्वरकी कृपासे साम्ब नामक पुत्रकी प्राप्ति, कंसादिका वध, भृगु आदि महर्षियोंका द्वारकामें आना, भृगु आदि मुनियोंसे श्रीकृष्णद्वारा स्वधामगमनकी बात बताना, शिवसे द्वेष करनेवालोंको नरककी प्राप्तिका वर्णन तथा शिवकी महिमा बताना, नारायणका अपने कुलका संहारकर स्वधामगमन तथा वंश-वर्णनका उपसंहार

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 61

ततः प्रादुरभूच्चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् ।आदेशाद् वासुदेवस्य भक्तानुग्रहकारणात्

tataḥ prādurabhūccakraṃ sūryāyutasamaprabham / ādeśād vāsudevasya bhaktānugrahakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

स्थापयित्वा जगत् कृत्स्नं लोके धर्माश्च शाश्चतान्। चक्रे नारायणो गन्तुं स्वस्थानं बुद्द्रिमुत्तमाम् आजम्मुद्वारकाँं द्रष्टुं कृतकार्यं सनातनम्

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 62

जग्राह जगतां योनिं स्मृत्वा नारायणं नृपः ।प्राहिणोद् वै विदेहाय दानवेभ्यो यथा हरिः

jagrāha jagatāṃ yoniṃ smṛtvā nārāyaṇaṃ nṛpaḥ / prāhiṇod vai videhāya dānavebhyo yathā hariḥ

हिन्दी अर्थ

गमिष्ये तत् परं स्थानं स्वकीयं विष्णुसंज्ञितम्। कृतानि सर्वकार्याणि प्रसीदध्वं मुनीश्वराः ७ ॥ भविष्यन्ति जनाः सर्वे ह्यस्मिन् पापानुवर्तिनः

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 63

संप्राप्य तस्य घोरस्य स्कन्धदेशं सुदर्शनम् ।पृथिव्यां पातयामास शिरो ऽद्रिशिखराकृति

saṃprāpya tasya ghorasya skandhadeśaṃ sudarśanam / pṛthivyāṃ pātayāmāsa śiro 'driśikharākṛti

हिन्दी अर्थ

प्रवर्तयध्वं मज्ज्ञानं ब्राह्मणानां हितावहम्। येनेमे कलिजैः पापैर्मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः तेषां नश्यतु तत् पापं भक्तानां पुरुषोत्तमे

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 64

तस्मिन् हते देवरिपौ शीराद्या भ्रातरो नृपाः ।समाययुः पुरीं रम्यां भ्रातरं चाप्यपूजयन्

tasmin hate devaripau śīrādyā bhrātaro nṛpāḥ / samāyayuḥ purīṃ ramyāṃ bhrātaraṃ cāpyapūjayan

हिन्दी अर्थ

ये ब्राह्मणा वंशजाता युष्माकं वै सहस्त्रशः । तेषां नारायणे भक्तिर्भविष्यति कलौ युगे परात् परतरं यान्ति नारायणपरायणाः। न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम्

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 65

श्रुत्वाजगाम भगवान् जयध्वजपराक्रमम् ।कार्तवीर्यसुतं द्रष्टुं विश्वामित्रो महामुनिः

śrutvājagāma bhagavān jayadhvajaparākramam / kārtavīryasutaṃ draṣṭuṃ viśvāmitro mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--तदनन्तर महे धरसे वर प्राप्त किये हुए कृष्णने जाम्बवतीसे महात्मा साम्ब नामक श्रेष्ठ पुत्रको उत्पन्न किया । प्रद्युम्रको भी महाबलवान् अनिरुद्ध नामक पुत्र हुआ। गुणोंसे सम्पन्न वे दोनों कृष्णके ही असुरोंको मारकर लीलापूर्वक इन्द्रको जीतकर तथा महान् असुर बाणको पराजितकर, सम्पूर्ण संसारको प्रतिष्ठितकर और लोकमें शाश्वत धर्मोंको स्थापनाकर नारायणने अपने धाममें जानेका श्रेष्ठ विचार किया।

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 66

तमागतमथो दृष्ट्वा राजा संभ्रान्तमानसः ।समावेश्यासने रम्ये पूजयामास भावतः

tamāgatamatho dṛṣṭvā rājā saṃbhrāntamānasaḥ / samāveśyāsane ramye pūjayāmāsa bhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो! इसी बीच भृगु आदि (महर्षि) अवतारके समस्त प्रयोजनोंसे निवृत्त सनातन ईश्वर कृष्णका दर्शन करनेके लिये द्वारकामें आये विश्वात्मा (कृष्ण)-ने बुद्धिमान् बलरामके साथ आसनोंपर विराजमान भृगु आदि महर्षियोंको प्रणामकर और पूजनकर उनसे कहा--मुनीश्वरो! सभी कार्य किये जा चुके हैं। अब मैं विष्णुसंज्ञक अपने उस परमधामको

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 67

उवाच भगवान् घोरः प्रसादाद् भवतो ऽसुरः ।निपातितो मया संख्ये विदेहो दानवेश्वरः

uvāca bhagavān ghoraḥ prasādād bhavato 'suraḥ / nipātito mayā saṃkhye videho dānaveśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जाऊँगा, आप लोग प्रसन्न हों। इस समय अशुभ घोर कलियुग आ गया है। इसमें सभी लोग पापाचरण करनेवाले हो जायेंगे । श्रेष्ठ ब्राह्मणो ! आप लोग ब्राह्मणोंके लिये कल्याणकारी मेरा ज्ञान प्रवर्तित करें, जिससे ये लोग कलिद्वारा उत्पन्न पापोंसे मुक्त हो सकें ॥ ६--९॥

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 68

त्वद्वाक्याच्छिन्नसंदेहो विष्णुं सत्यपराक्रमम् ।प्रपन्नः शरणं तेन प्रसादो मे कृतः शुभः

tvadvākyācchinnasaṃdeho viṣṇuṃ satyaparākramam / prapannaḥ śaraṇaṃ tena prasādo me kṛtaḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

कलियुगमें जो लोग एक बार भी मुझ प्रभुका स्मरण करेंगे, उन पुरुषोत्तमके भक्तोंका पाप नष्ट हो जायगा। द्विजो! जो कलियुगमें भक्तिपूर्वक वैदिक विधि-विधानसे नित्य मेरा पूजन करेंगे, वे मेरे पदको आप लोगोंके वंशमें जो हजारों ब्राह्मण उत्पन्न होंगे, उनकी कलियुगमें नारायणमें भक्ति होगी। नारायणके भक्तजन परसे परतर स्थानको प्राप्त करते हैं, किंतु जो महेश्वरसे द्वेष रखते हैं, वे वहाँ नहीं जाते

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 69

यक्ष्यामि परमेशानं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ।कथं केन विधानेन संपूज्यो हरिरीश्वरः

yakṣyāmi parameśānaṃ viṣṇuṃ padmadalekṣaṇam / kathaṃ kena vidhānena saṃpūjyo harirīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यानं होमं तपस्तप्तं ज्ञानं यज्ञादिको विधि: । तेषां विनश्यति क्षिप्रं ये निन्दन्ति पिनाकिनम् यो मां समाश्रयेन्नित्यमेकान्तं भावमाश्रित: । विनिन्द्य देवमीशानं स याति नरकायुतम्

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 70

को ऽयं नारायणो देवः किंप्रभावश्च सुव्रत ।सर्वमेतन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

ko 'yaṃ nārāyaṇo devaḥ kiṃprabhāvaśca suvrata / sarvametanmamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा तद्धक्तेष्वपि यत्नतः द्विषन्तो देवमीशानं युष्माकं वंशसम्भवाः। शप्ताश्च गौतमेनोर्व्यां न सम्भाष्या द्विजोत्तमैः

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 71

विश्वामित्र उवाच यतः प्रवृत्तिर्भूतानां यस्मिन् सर्वमिदं जगत् ।स विष्णुः सर्वभूतात्मा तमाश्रित्य विमुच्यते

viśvāmitra uvāca yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yasmin sarvamidaṃ jagat / sa viṣṇuḥ sarvabhūtātmā tamāśritya vimucyate

हिन्दी अर्थ

ततो नारायणः कृष्णो लीलयैव जगन्मयः । संहृत्य स्वकुलं सर्व ययौ तत् परमं पदम् इत्येष वः समासेन राज्ञां वंशोऽनुकीर्तितः। न शक्यो विस्तराद् वक्तुं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 72

स्ववर्णाश्रमधर्मेण पूज्यो ऽयं पुरुषोत्तमः ।अकामहतभावेन समाराध्यो न चान्यथा

svavarṇāśramadharmeṇa pūjyo 'yaṃ puruṣottamaḥ / akāmahatabhāvena samārādhyo na cānyathā

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते जो पिनाक धारण करनेवाले शिवकी निन्दा करते हैं, उनका ध्यान, होम, किया गया तप, ज्ञान तथा यज्ञादि सभी विधान शीघ्र ही नष्ट हो जाता है

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 73

एतावदुक्त्वा भगवान विश्वामित्रो महामुनिः ।शूराद्यैः पूजितो विप्रा जगामाथ स्वमालयम्

etāvaduktvā bhagavāna viśvāmitro mahāmuniḥ / śūrādyaiḥ pūjito viprā jagāmātha svamālayam

हिन्दी अर्थ

जो ईशान (शंकर) देवकी निन्दा कर नित्य अनन्य भावसे मेरा आश्रय ग्रहण करता है, वह दस हजार वर्षोतक नरकमें रहता है। इसलिये द्विजो! मन, वाणी तथा कर्मसे पशुपति तथा उनके भक्तोंकी भी निन्दाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करना चाहिए। द्विजोत्तमो! दक्ष प्रजापतिके यज्ञमें दधीचने आपके वंशमें उत्पन्न जिन ब्राह्मणोंको देव ईशानसे द्वेष करनेके कारण शाप दिया था, वे सभी कलियुगमें पृथ्वीपर उत्पन्न होंगे । भक्तोंद्वारा

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 74

अथ शूरादयो देवमयजन्त महेश्वरम् ।यज्ञेन यज्ञगम्यं तं निष्कामा रुद्रमव्ययम्

atha śūrādayo devamayajanta maheśvaram / yajñena yajñagamyaṃ taṃ niṣkāmā rudramavyayam

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नपूर्वक उनका परित्याग करना चाहिए। महर्षि गौतमद्वारा शापप्रास लोगोंसे भी श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको बात नहीं करनी चाहिए॥ १५--१८ ॥ कृष्णद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर वे सभी श्रेष्ठ महर्षि “ठीक है' ऐसा कहकर शीघ्र ही अपने स्थानोंको चले गये। तदनन्तर जगन्मय नारायण कृष्ण लीलापूर्वक अपने सारे कुलका संहारकर अपने परमधामको पधार

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 75

तान् वसिष्ठस्तु भगवान् याजयामास सर्ववित् ।गौतमो ऽत्रिरगस्त्यश्च सर्वे रुद्रपरायणाः

tān vasiṣṭhastu bhagavān yājayāmāsa sarvavit / gautamo 'triragastyaśca sarve rudraparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

(सूतजीने ऋषियोंसे कहा--) संक्षेपमें यह राजवंश आप लोगोंको बताया गया, विस्तारपूर्वक इसका वर्णन नहीं हो सकता। अब आप पुनः क्या सुनना चाहते हैं? जो इन बंशोंके शुभ वर्णनको पढ़ता है अथवा सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है तथा स्वर्गलोकमें आदर प्राप्त करता है

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 76

विश्वामित्रस्तु भगवान् जयध्वजमरिन्दमम् ।याजयामास भूतादिमादिदेवं जनार्दनम्

viśvāmitrastu bhagavān jayadhvajamarindamam / yājayāmāsa bhūtādimādidevaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

व्यासदेवद्वारा अर्जुनको सत्ययुगादि चारों युगोंके धर्मोका उपदेश, व्यासद्वारा एक वेद-संहिताका चतुर्धा विभाजन, चारों युगोंमें चतुष्पाद धर्मकी विभिन्न स्थितिका निदर्शन तथा कलियुगमें धर्मके हासका प्रतिपादन गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम्। पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 77

तस्य यज्ञे महायोगी साक्षाद् देवः स्वयं हरिः ।आविरासीत् स भगवान् तदद्भुतमिवाभवत्

tasya yajñe mahāyogī sākṣād devaḥ svayaṃ hariḥ / āvirāsīt sa bhagavān tadadbhutamivābhavat

हिन्दी अर्थ

कृत्वा चैवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः । अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम् शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम्। पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्जुनः

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

अध्याय २१

श्लोक 78

य इमं शृणुयान्नित्यं जयध्वजपराक्रमम् ।सर्वपापविमुक्तात्मा विष्णुलोकं स गच्छति

ya imaṃ śṛṇuyānnityaṃ jayadhvajaparākramam / sarvapāpavimuktātmā viṣṇulokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः । इदानीं मम यत् कार्य ब्रूहि पद्मदलेक्षण ६ ॥ उपविश्य नदीतीरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः

English

The Lord who is unborn, the maker of the Universe, the eternal seed of the Universe, and the immanent soul of all living beings, is worshipped by means of penance.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 21
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.