Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
35
अध्याय 35 / 95

Book 1 - Adhyaya 35

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् ।आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge catustriśo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca kathayiṣyāmi te vatsa tīrthayātrāvidhikramam / ārṣeṇa tu vidhānena yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam

हिन्दी अर्थ

चित्रसेनादयो यत्र समायान्त्यर्थिनः सदा। सा पुरी सर्वरत्नाढ्या नैकप्रस्त्रवणेर्युता अनेकानि पुराणि स्युः कोमुदे चापि सुव्रताः । रुद्राणां शान्तरजसामीश्वरापितचेतसाम्

English

Many of his disciples devoted to the vow of celibacy attained perfect knowledge, through his advice and perceived Mahesvara.

अध्याय ३५

श्लोक 2

प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् ।बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्

prayāgatīrthayātrārtho yaḥ prayāti naraḥ kvacit / balīvardaṃ samārūḍhaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्वच्छ जलवाली नदियाँ तथा अनेक प्रकारके प्रफुल्लित नीलकमल हैं और कर्णिकारका एक दिव्य वन है, उमाके साथ शंकर वहाँ विराजमान रहते हैं। पारियात्र नामक महाशैलपर महालक्ष्मीका सुन्दर पुर है,

English

Lord Mahadeva, the blue-red complexioned God appeared directly before Krsna. The bestower of boons that he is, the lord conferred upon him excellent boons.

अध्याय ३५

श्लोक 3

नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् ।ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः ।सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः

narake vasate ghore samāḥ kalpaśatāyutam / tato nivartate ghoro gavāṃ krodho hi dāruṇaḥ / salilaṃ ca na gṛhṇanti pitarastasya dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

जो रमणीय प्रासादोंसे युक्त, घण्टा एवं चामरसे अलंकृत, इतस्ततः नृत्य करती हुई अप्सराओंके समूहसे सुशोभित, मृदंग एवं मुरजकी ध्वनिसे गुञ्जित, वीणा तथा वेणुकी झंकारसे निनादित, गन्धर्व तथा किंनरोंसे आकीर्ण, श्रेष्ठ सिद्धोंसे आवृत, चमकते हुए दीवालोंसे पूर्ण, बड़े-बड़े महलोंसे घनीभूत, गणेश्वरोंकी अङ्गनाओंसे सेवित और धार्मिक जनोंके द्वारा सरलतापूर्वक प्रत्यक्ष करने योग्य है। वहाँ योगपरायण, श्रेष्ठ त्रिशूल धारण करनेवाली,

English

"O embodiment of the Universe! Those of my devo¬ tees who worship Govinda with due rites and formalities, will have engendered in them this divine knowledge pertaining to Isvara (Siva).

अध्याय ३५

श्लोक 4

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा ।यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्

yastu putrāṃstathā bālān snāpayet pāyayet tathā / yathātmanā tathā sarvān dānaṃ vipreṣu dāpayet

हिन्दी अर्थ

तीन नेत्रवाली, सभी शक्तियोंसे आवृत और सदसन्मयी देवी महालक्ष्मी महादेवी नित्य निवास करती हैं। वहाँ जो ब्रह्मवादी मुनि और सिद्ध हैं-वे उनका दर्शन करते हैं ॥ ३६--४१॥

English

There is no doubt in this that you will be the Isa, worthy of being worshipped and meditated by the twice-born people devoted to me, thanks to my grace."

अध्याय ३५

श्लोक 5

ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः ।निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्

aiśvaryāllobhamohād vā gacched yānena yo naraḥ / niṣphalaṃ tasya tat tīrthaṃ tasamādyānaṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

सुपार्श्वके उत्तरभागमें सरस्वतीका उत्तम पुर है। श्रेष्ठ जनो! वहाँ देवताओंके उपभोग करने योग्य तथा सिद्धोंसे सेवित अनेक सरोवर हैं। पाण्डुर पर्वतके शिखरपर अनेक प्रकारके वृक्षोंसे भरे हुए और दिव्य स्त्रियोंसे परिपूर्ण गन्धर्वोके सौ पुर हैं। उनमें अनेक प्रकारके भोगोंमें तत्पर और काम-मदसे उन्मत्त श्रेष्ठ स्त्रियाँ तथा पुरुष अनेक प्रकारके विलासोंद्वारा भोगमें तत्पर रहते हैं और प्रसन्नतापूर्वक सदा क्रीडा (मनोविनोद)

English

The sins due to Brahmana-slaughter, etc. of those people who visit the lord of Devas and who meditate on Pinaka- bearing lord, perish quickly.

अध्याय ३५

श्लोक 6

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति ।आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्

gaṅgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati / ārṣeṇa tu vivāhena yathā vibhavavistaram

हिन्दी अर्थ

करते रहते हें ॥ ४२--४४॥

English

Those of Brahmanas who, though engaged in sinful activities, give up their life (at this sacred place) will attain to that Supreme abode. No doubt need be entertained in this respect.

अध्याय ३५

श्लोक 7

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा ।उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्

na sa paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā / uttarān sa kurūn gatvā modate kālamakṣayam

हिन्दी अर्थ

अञ्जनगिरिके शिखरपर स््त्रयोंका श्रेष्ठ पुर है, जिसमें रतिकी इच्छा करनेवाली रम्भा आदि अप्सराएं निवास करती हैं। चित्रसेन आदि (गन्धर्व) जहाँ सदा अभिलाषीके रूपमें आया करते हैं, वह पुरी सभी रलोंसे परिपूर्ण तथा अनेक झरनोंसे सम्पन्न है

English

O Brahmanas! They are verily the blessed ones who take a holy dip in MandakinI and worship the great God, the excellent Madhyamesvara (Lihga).

अध्याय ३५

श्लोक 8

वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति

vaṭamūlaṃ samāśritya yastu prāṇān parityajet / sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

(रजोगुणके कारण होनेवाली चंचलतासे रहित) तथा शंकरमें अर्पित चित्तवाले रुद्रोंके अनेक पुर हैं, उनमें परम ज्योति अर्थात् परब्रह्मका प्रत्यक्ष करनेवाले तथा महेशके अन्तरमें विचरण करनेवाले महायोगी रुद्रगण

English

O Brahmanas, anyone of these rites, viz. ablution, charitable gifts, penance, Sraddha and offering of the balls of rice (as pinda) performed duly at this place sanctifies upto the seventh generation.

अध्याय ३५

श्लोक 9

तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ।लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः

tatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ / lokapālāśca siddhāśca pitaro lokasaṃmatāḥ

हिन्दी अर्थ

रहते हैं, यह स्थान बहुत उत्तम है » कर्णिकार--वृक्षविशेप, कठचम्पा या कर्णियार नामसे कई जगहोंमें प्रसिद्ध।

English

If they are performed at Kuruksetra when the sun is devoured by Rahu (at the time of solar eclipse), the benefit that a man derives therefrom is tenfold."

अध्याय ३५

श्लोक 10

सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे ।नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते ।हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः

sanatkumārapramukhāstathā brahmarṣayo 'pare / nāgāḥ supārṇāḥ siddhāśca tathā nityaṃ samāsate / hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा च जारुधेः भृङ्गे देवदेवस्य धीमतः । दीप्तमायतनं पुण्यं भास्करस्यामितौजसः

English

After saying thus, the great Yogin stayed fora long time in the vicinity of Madhyamesa, worshipping Mahesvara.

अध्याय ३५

श्लोक 11

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् ।प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam / prayāgaṃ rājaśārdūla triṣu lokeṣu viśrutam

हिन्दी अर्थ

रमते तत्र रम्योऽसौ भगवान् शीतदीधितिः तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा सिद्धसङ्वैरभिष्टुतः । सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेवादिभिर्युतः

English

The story of Vyasa's stay at Varanasi, his curse to the town and expulsion from the place and permission for entry on the 8th and the l4th

अध्याय ३५

श्लोक 12

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः ।तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ / tulyaṃ phalavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

हिन्दी अर्थ

सनन्दनादयो यत्र वसन्ति मुनिपुंगवाः

English

The highly sacred place Prayaga, Visvarupa (which is) more auspicious than Prayaga, the unsurpassable sacred pond Kalatirtha.

अध्याय ३५

श्लोक 13

न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि ।मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति

na mātṛvacanāt tāta na lokavacanādapi / matirutkramaṇīyā te prayāgagāmanaṃ prati

हिन्दी अर्थ

नातिदूरेण तस्याथ हैत्याचार्यस्य धीमतः कर्दमस्याश्रमं पुण्यं तत्रास्ते भगवानृषिः

English

The extremely holy place called Akasa and the excellent sacred pond Anusa (v.l. Rsabha), the great TIrtha Svarlina and Gauri TIrtha that surpasses all.

अध्याय ३५

श्लोक 14

दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे ।तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन

daśa tīrtha sahastrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāpare / teṣāṃ sānnidhyamatraiva tīrthānāṃ kurunandana

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारो भगवांस्तत्रास्ते ब्रह्मवित्तमः

English

The excellent sacred places Prajapatya as well as Svargadvara and what is called Jambukesvara and the excellent TIrtha known as Garma (Dharma?).

अध्याय ३५

श्लोक 15

या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः ।सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे

yā gatiryogayuktasya sattvasthasya manīṣiṇaḥ / sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame

हिन्दी अर्थ

सरांसि विमला नद्यो देवानामालयानि च सिद्धलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु। वन्यान्याश्रमवर्याणि संख्यातुं नेव शक्नुयाम्

English

The great TIrtha Gaya and the MahanadI TIrtha, the highly sacred Narayana TIrtha and the unsurpassable Vayu TIrtha.

अध्याय ३५

श्लोक 16

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर ।ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

na te jīvanti loke 'smin yatra tatra yudhiṣṭhira / ye prayāgaṃ na saṃprāptāstriṣu lokeṣu viśrutam

हिन्दी अर्थ

पिञ्जर गिरिके शिखरपर गणेशोंके तीन पुर तथा (वहीं) कपिल(शिखर)-पर नन्दीशवरकी पुरी है, वहाँ उत्तम यशवाले यतिगण निवास करते हैं। इसी प्रकार जारुधि पर्वतके शिखरपर अमित तेजस्वी बुद्धिमान्

English

Supremely sacred but hidden Jnanatirtha and the excellent TIrtha Varaha; the highly meritorious Yama TIrtha and the great Sarhvartaka TIrtha.

अध्याय ३५

श्लोक 17

एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् ।मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

evaṃ dṛṣṭvā tu tat tīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam / mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṅka iva rāhuṇā

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव भास्करका दीसियुक्त पवित्र भवन है। उसीके उत्तर दिग्भागमें चन्द्रमाका उत्तम स्थान है, वहाँ शीत किरणोंवाले ये रम्य भगवान् (चन्द्रमा) रहते हैं॥४९--५१॥ हे महर्षियो! हंसशैलपर एक दूसरा दिव्य भवन है, जो एक हजार योजन विस्तारवाला है और सुवर्ण तथा मणिसे निर्मित तोरणवाला है। वहाँ सिद्धोंके समूहसे सेवित और वासुदेव आदिसे युक्त विश्वात्मा भगवान्

English

O excellent Brahmanas! He visited Agni TIrtha and the excellent Kalakesvara TIrtha, Naga TIrtha, Soma Tirtha and Surya TIrtha.

अध्याय ३५

श्लोक 18

कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः

kambalāśvatarau nāgau yamunādakṣiṇe taṭe / tatra snātvā ca pītvā ca mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा सावित्रीके साथ रहते हैं। उसके दक्षिण दिग्विभागमें सिद्धोंका श्रेष्ठ पुर है, जहाँ सनन्दन आदि श्रेष्ठ मुनि

English

The excellent meritorious Tirtha Parvata, the excel¬ lent Manikarna, the prominent sacred place Ghatotkaca Tirtha, Sri Tirtha and Pitamaha Tirtha.

अध्याय ३५

श्लोक 19

तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः ।आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्

tatra gatvā naraḥ sthānaṃ mahādevasya dhīmataḥ / ātmānaṃ tārayet pūrvaṃ daśātītān daśāparān

हिन्दी अर्थ

पञ्चशैलके शिखरपर दानवोंके तीन पुर हैं। उसके समीप ही सुगन्ध शैलके शिखरपर हैत्योंके आचार्य बुद्धिमान् भगवान् कर्दम क्रषिका नदियोंसे सुशोभित एक पवित्र आश्रम है उसीके पूर्व दिग्भागमें कुछ दक्षिण दिशाकी ओर ब्रह्मज्ञानियोंमें श्रेष्ठ भगवान् सनत्कुमार रहते हैं। हे मुनीश्वरो! इन सभी शैलों तथा अन्य शैलोंमें भी अनेक सरोवर, स्वच्छ जलवाली नदियाँ और देवताओंके

English

(Vyasa visited) Gahga Tirtha, the excellent sacred place Devesa, Kapila, Somesa as well as the unsurpassable Brahma Tirtha.

अध्याय ३५

श्लोक 20

कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् ।स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्

kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet / svargalokamavāpnoti yāvadāhūtasaṃplavam

हिन्दी अर्थ

भवन हैं। वहाँ जो मुनियोंद्वारा स्थापित पवित्र सिद्ध लिड्र, वन तथा श्रेष्ठ आश्रम हैं, उनकी गणना मैं नहीं कर सकता। यह संक्षेपमें जम्बूद्वीपका विस्तार बतलाया गया, सैकड़ों वर्षोमें भी मैं इसके विस्तारका

English

(Vyasa visited the following sacred places): The sacred place Bhutesvara, and the Dharma-samudbhava (born of Dharma) Tirtha, extremely auspicious Gandharva Tirtha and excellent Vahneya Tirtha (pertaining to the Fire-God).

अध्याय ३५

श्लोक 21

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप ।अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्

pūrvapārśve tu gaṅgāyāstrailokyakhyātimān nṛpa / avacaḥ sarvasāmudraḥ pratiṣṭhānaṃ ca viśrutam

हिन्दी अर्थ

वर्णन नहीं कर सकता॥ ५७--६० ॥ प्लक्ष आदि महाद्वीपों, वहाँके पर्वतों, नदियों तथा निवासियोंका वर्णन, श्‍वेतद्वीपमें स्थित नारायणपुरका वर्णन, वहाँ वैकुण्ठमें रहनेवाले लक्ष्मीपति शेषशायी नारायणकी महिमाका ख्यापन

English

O excellent Brahmanas! (He then visited) the holy centre pertaining to sage Durvasas, Homa Tirtha (v.l. vyoma-

अध्याय ३५

श्लोक 22

ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति ।सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

brahmacārī jitakrodhastrirātraṃ yadi tiṣṭhati / sarvapāpaviśuddhātmā so 'śvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः ।

English

Kedara, known as the most prominent holy place, the unsurpassable Kalanjara, Sarasvata, Prabhasa, Khetakarna and the auspicious Hara Tirtha.

अध्याय ३५

श्लोक 23

उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः ।हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

uttareṇa pratiṣṭhānaṃ bhāgīrathyāstu savyataḥ / haṃsaprapatanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam

हिन्दी अर्थ

न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन॥ तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहमुपासते॥

English

The great Tirtha called Laukika and the sacred Himalaya, Hiranyagarbha, the sacred place famous as Go (or Gopreksya) and Vrsadhvaja.

अध्याय ३५

श्लोक 24

अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते ।यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते

aśvamedhaphalaṃ tatra smṛtamātrāt tu jāyate / yāvaccandraśca sūryaśca tāvat svarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता। अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः ॥

English

(He visited Tirthas called) Upasanta, Siva, the excellent Vyaghresvara, the great Tirtha Trilocana, Lolarka and the one called Uttara.

अध्याय ३५

श्लोक 25

उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे ।परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्

urvaśīpuline ramye vipule haṃsapāṇḍure / parityajatiyaḥ prāṇān śṛṇu tasyāpi yat phalam

हिन्दी अर्थ

आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा। ब्रह्वाक्षत्रियविदशूद्वास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः

English

These holy centres have been mentioned in view of their importance. It is impossible to enumerate all these Tirthas in detail, O excellent Brahmanas.

अध्याय ३५

श्लोक 26

षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च ।आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप

ṣaṣṭivarṣasahastrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca / āste sa pitṛbhiḥ sārdhaṃ svargaloke narādhipa

हिन्दी अर्थ

इज्यते भगवान् सोमो वर्णेस्तत्र निवासिभिः ।

English

The great sage took holy bath and worshipped Mahalihga along with his disciples and told them—''You may go as you please."

अध्याय ३५

श्लोक 27

अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

athaṃ saṃdhyāvaṭe ramye brahmacārī jitendriyaḥ / naraḥ śucirupāsīta brahmalokamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुंगवाः सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः ।

English

After bowing down to the noble soul, Paila and other Brahmanas went away. But he (Vyasa) made his permanent abode at Varanasi.

अध्याय ३५

श्लोक 28

कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

koṭitīrthaṃ samāśritya yastu prāṇān parityajet / koṭivarṣasahastrāṇi svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--जम्बूद्वी पके विस्तारसे दुगुने विस्तारमें चारों ओरसे क्षार सागरको आवृतकर प्लक्षद्वीप स्थित है। श्रेष्ठ विप्रो! प्लक्षद्वीपमें सीधे विस्तारवाले, सुन्दर पर्वोंवाले तथा सिद्धोंके समूहोंसे सेवित सात कुलपर्वत

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 29

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना ।सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

yatra gaṅgā mahābhāgā bahutīrthatapovanā / siddhakṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

हैं। उनमें गोमेद पहला है, दूसरा चन्द्र पर्वत कहलाता है। इसी प्रकार नारद, दुन्दुभि, सोम, ऋषभ तथा सातवां वैभ्राज नामक पर्वत कहा गया है, जो ब्रह्माको अत्यन्त प्रिय है । वहाँ देवर्षियों, गन्धर्वो तथा सिद्धोंके द्वारा सबके साक्षी, विश्वको सृष्टि करनेवाले विश्वात्मा भगवान् अज (ब्रह्मा)-की उपासना की जाती है

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 30

क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः ।दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता

kṣitau tārayate martyān nāgāṃstārayate 'pyadhaḥ / divi tārayate devāṃstena tripathagā smṛtā

हिन्दी अर्थ

उन (पर्वतों)-में पवित्र जनपद हैं। वहाँ न कोई आधि है, न कोई व्याधि। वहाँ रहनेवाले पुरुष किसी भी प्रकारका पाप नहीं करते हैं। समुद्रकी ओर जानेवाली उन वर्षपर्वतोंकी सात नदियाँ हैं, उनमें ब्रह्मर्षि

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 31

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु ।तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvadasthīni gaṅgāyāṃ tiṣṭhanti puruṣasya tu / tāvad varṣasahastrāṇi svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

नित्य पितामहकी उपासना करते हैं। (वे नदियाँ) अनुतप्ता, शिखी, विपापा, त्रिदिवा, कृता, अमृता और सुकृता नामवाली कही गयी हैं॥ ५--७॥ इनके अतिरिक्त असंख्य छोटी-छोटी नदियाँ तथा बहुतसे सरोवर भी वहाँपर हैं। यहाँ (सत्य, त्रेता आदि रूपमें)युगोंकी व्यवस्था नहीं है और सभी पुरुष दीर्घायु होते हैं। इस द्वीपमें आर्यक, कुरव, विदश तथा भावी

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 32

तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी ।मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nadīnāṃ paramā nadī / mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi

हिन्दी अर्थ

नामक ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य एवं शूद्र कहे गये हैं

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 33

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा ।गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे

sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā / gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठो! यहाँ रहनेवाले विभिन्न वर्णवालोंके द्वारा भगवान् सोमकी पूजा की जाती है, उन्हें सोमका सायुज्य और सारूप्य (नामक मोक्ष) प्राप्त होता है। वहाँके सभी लोग नित्य धर्मपरायण और नित्य प्रसन्नचित्त रहते हैं तथा रोगरहित होकर पाँच हजार वर्षतक जीवित रहते हैं। प्लक्षद्वीपके दुगुने प्रमाणमें चारों ओर इक्षुरसके समुद्रको आवेष्टितकर शाल्मलि नामक द्वीप स्थित है। वहाँ भी सात वर्ष और सात

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 34

सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् ।गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः

sarveṣāme bhūtānāṃ pāpopahatacetasām / gatimanveṣamāṇānāṃ nāsti gaṅgāsamā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

ही कुलपर्वत हैं, (वे पर्वत) सीधे फैले हुए और सुन्दर पर्वोवाले हैं। है सुव्रतो! (वहाँ) सात नदियों भी हैं

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 35

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा

pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam / māheśvarāt paribhraṣṭā sarvapāpaharā śubhā

हिन्दी अर्थ

निवृत्तिश्चेति ता नद्यः स्मृता पापहरा नृणाम् तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 36

कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् ।द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते

kṛte yuge tu tīrthāni tretāyāṃ puṣkaraṃ param / dvāpare tu kurukṣetraṃ kalau gaṅgāṃ viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा।

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 37

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः ।नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्

gaṅgāmeva niṣeveta prayāge tu viśeṣataḥ / nānyat kaliyugodbhūtaṃ malaṃ hantuṃ suduṣkṛtam

हिन्दी अर्थ

धुतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मता तथा। विद्युदम्भा मही चेति नह्यस्तत्र जलावहाः तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

अध्याय ३५

श्लोक 38

अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते ।स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति

akāmo vā sakāmo vā gaṅgāyāṃ yo vipadyate / sa mṛto jāyate svarge narakaṃ ca na paśyati

हिन्दी अर्थ

वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहा शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः

English

He was quiescent, self-controlled. He took bath three times a day and worshipped the Pinaka-bearing deity. He main¬ tained his livelihood on alms. He remained a purihed soul devoted to the vow of celibacy.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 35
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.