Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
34
अध्याय 34 / 95

Book 1 - Adhyaya 34

46 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ46 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् तदुदीरितम् ।इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge trayastriśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ māhātmyamavimuktasya yathāvat tadudīritam / idānīṃ tu prayāgasya māhātmyaṃ brūhi suvrata

हिन्दी अर्थ

मद्रा रामास्तथाम्बष्ठा: पारसीकास्तथैव च। आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा न तेषु शोको नायासो नोद्वेग: क्षुद्भयं न च

English

I seek refuge in you, the Brahman, (i.e. Vedas), the golden one, abiding in the hearts of Yogins, devoid of beginning. I seek refuge in you stationed in heaven, the holy great sage, composed of Brahman.

अध्याय ३४

श्लोक 2

यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै ।इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्

yāni tīrthāni tatraiva viśrutāni mahānti vai / idānīṃ kathayāsmākaṃ sūta sarvārthavid bhavān

हिन्दी अर्थ

स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः ।

English

I bow unto you, beyond Brahman, Sambhu endowed with a thousand feet, eyes and heads, having a thousand arms,

अध्याय ३४

श्लोक 3

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः ।प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः

sūta uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vistareṇa bravīmi vaḥ / prayāgasya ca māhātmyaṃ yatra devaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

मद्र, राम, अम्बष्ठ तथा पारसी लोग इन नदियोंके किनारे रहते हैं और इन (नदियों)-का जल पीते हैं॥ ३८--४२ ॥ कवियों (मनीषियों)-ने भारतवर्षमें--कृत (सत्य), त्रेता, द्वापर तथा कलि--इन चार युगोंको बताया है। ये (युग) अन्यत्र कहीं नहीं होते

English

For ever I bow down to and seek refuge in Siva, Lord Isa, the other shore of Brahman, from whom the universe origi¬ nates and by whom the auspicious one, the universe is dissolved and all these have been brought up.

अध्याय ३४

श्लोक 4

मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने ।यथा युधिष्ठिरायैतत् तद्वक्ष्ये भवतामहम्

mārkaṇḍeyena kathitaṃ kaunteyāya mahātmane / yathā yudhiṣṭhirāyaitat tadvakṣye bhavatāmaham

हिन्दी अर्थ

हे महर्षियो! किंपुरुष आदि जो आठ वर्ष हैं, उनमें न शोक है, न परिश्रम है, न उद्देग है और न भूखका भय है। (वहाँ) सारी प्रजा स्वस्थ, आतङ्करहित तथा सभी प्रकारके दुःखोंसे मुक्त रहती है। सभी स्थिर

English

I bov/ down to you, the Sole Rudra, beyond all ■symbols, of unmanifest form, self-luminous, the Lord of con¬ sciousness, the Supreme Lord who is beyond Brahman and beyond whom nothing exists.

अध्याय ३४

श्लोक 5

निहत्य कौरवान सर्वान् भ्रातृभिः सह पार्थिवः ।शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः

nihatya kauravāna sarvān bhrātṛbhiḥ saha pārthivaḥ / śokena mahātāviṣṭā mumoha sa yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

यौवनवाले होते हैं और अनेक प्रकारके भावोंसे रमण रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः ॥ ४५ ॥ करते रहते हैं

English

I bow unto your form which is beyond Brahman {Brahmapara), the lord whom the Yogins visualize after attaining Samadhi (the trance) wherein the Sabija form is eschewed (i.e. in the nirvikalpa samadhi) when the Yogins become one with the Supreme Atman.

अध्याय ३४

श्लोक 6

अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः ।संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति

acireṇātha kālena mārkaṇḍeyo mahātapāḥ / saṃprāpto hāstinapuraṃ rājadvāre sa tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे पट्साहरत्रधां संहितायां पूर्वाविभागे पञ्चचत्वारिशोउध्याय:

English

I bow forever to you who are the ultimate form of BTzhmdin {Brahma-para) which transcends names and which has no special gratifications and whose form is beyond the ken of sight.

अध्याय ३४

श्लोक 7

द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम् ।मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः

dvārapālo 'pi taṃ dṛṣṭvā rājñaḥ kathitavān drutam / mārkaṇḍeyo draṣṭumicchaṃstvāmāste dvāryasau muniḥ

हिन्दी अर्थ

विभिन्न पर्वतोंपर स्थित देवताओंके पुरोंका वर्णन तथा वहाँके निवासियों, नदियों, सरोवरों और भवनोंका वर्णन, जम्बूद्वीपके वर्णनका उपसंहार स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः

English

I pay obeisance for ever to that ultimate shore of Brahman whom those who are absorbed in Vedic discussion realise to be formless, the very embodiment of knowl¬ edge about Brahman, undifferentiated, one without a second yet they perceive it in multifarious form.

अध्याय ३४

श्लोक 8

त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम् ।स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने

tvarito dharmaputrastu dvārametyāha tatparam / svāgataṃ te mahāprājña svāgataṃ te mahāmune

हिन्दी अर्थ

अथ देवादिदेवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः । देवाः सिद्धगणा यक्षाः पूजां नित्यं प्रकुर्वते

English

I bow for ever to your huge form called Kala from which the Pradhana and Ancient Purusa have come out as a Vivaria (illusion), to whom Devas pay respects, which is en¬ veloped in brilliance.

अध्याय ३४

श्लोक 9

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् ।अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने

adya me saphalaṃ janma adya me tāritaṃ kulam / adya me pitarastuṣṭāstvayi tuṣṭe mahāmune

हिन्दी अर्थ

स देवो गिरिशः सार्ध महादेव्या महेश्वरः । भूतेः परिवृतो नित्यं भाति तत्र पिनाकधृक् निवासः कोटियक्षाणां कुबेरस्य च धीमतः । तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत्

English

Forever, I seek refuge in Mahesa, I resort to Sthanu, Girisa, the ancient deity. I resort to Siva, the moon-crested Hara, the wielder of the Pinaka bo'w."

अध्याय ३४

श्लोक 10

सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः ।युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम्

siṃhāsanamupasthāpya pādaśaucārcanādibhiḥ / yudhiṣṭhiro mahātmeti pūjayāmāsa taṃ munim

हिन्दी अर्थ

मन्दाकिनी तत्र दिव्या रम्या सुविमलोदका।

English

After eulogising Lord Kapardin thus, Sankukarna fell on the ground like a staff, repeating the auspicious Pranava Mantra ( Orti).

अध्याय ३४

श्लोक 11

मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम् ।किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वाहमागतः

mārkaṇḍeyastatastuṣṭaḥ provāca sa yudhiṣṭhiram / kimarthaṃ muhyase vidvan sarvaṃ jñātvāhamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनरैः उपस्पृष्टजला नित्यं सुपुण्या सुमनोरमा तासां कूलेषु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः। देवर्षिगणजुष्टानि तथा नारायणस्य च

English

At the same instant the greatest Linga of the nature •of Siva manifested itself there; it was of the nature of knowledge

अध्याय ३४

श्लोक 12

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम् ।कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः

tato yudhiṣṭhiro rājā praṇamyāha mahāmunim / kathaya tvaṃ samāsena yena mucyeta kilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हेमकूट पर्वतके शिखरपर बड़े- बड़े गुंबदोंसे सुशोभित स्फटिकसे बना हुआ देवाधिदेव परमेष्ठी (शिव)-का एक विमान है। वहाँ देवता, सिद्धगण तथा यक्ष देवोंके आदिदेव भूतेश त्रिशूलीकी

English

That pure spotless sage Sahkukarna, of the nature of the soul of all, became merged in the stainless Linga; It was something miraculous.

अध्याय ३४

श्लोक 13

निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः ।अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव

nihatā vahavo yuddhe puṃso niraparādhinaḥ / asmābhiḥ kauravaiḥ sārdhaṃ prasaṅgānmunipuṅgava

हिन्दी अर्थ

नित्य पूजा करते हैं। वे पिनाक धारण करनेवाले गिरिश महेश्वर महादेवीके साथ भूतगणोंसे आवृत होते हुए नित्य वहाँ सुशोभित होते हैं पर्वत है तथा जहाँ करोड़ों यक्षों तथा बुद्धिमान् कुबेरका निवास है, वहीँपर देवाधिदेव शंकरका विशाल मन्दिर है। वहाँ नाना प्रकारके अनेक कमलोंसे अलंकृत

English

This great secret, the greatness of Kapardin has been narrated. Due to Tamas Guna no one understands it, even a scholar becomes deluded in this regard.

अध्याय ३४

श्लोक 14

येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि ।मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति

yena hiṃsāsamudbhūtājjanmāntarakṛtādapi / mucyate pātakādasmāt tad bhavān vaktumarhati

हिन्दी अर्थ

नदी है। देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और किंनर उस अत्यन्त पवित्र तथा मनोरम नदीके जलका नित्य स्पर्श (स्नान, आचमन आदि) करते हैं

English

The devotee who listens to this sin-destroying episode will be absolved of all sins and shall attain forever the proximity to Rudra.

अध्याय ३४

श्लोक 15

मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत् ।प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्

mārkaṇḍeya uvāca śṛṇu rājan mahābhāga yanmāṃ pṛcchasi bhārat / prayāgagamanaṃ śreṣṭhaṃ narāṇāṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

अन्य भी स्वर्णकमलोंसे सुशोभित वहाँ सैकड़ों नदियाँ हैं। इनके तटोंपर देवताओं तथा ऋषिगणोंसे सेवित परमेष्ठी देव और नारायणके मन्दिर हँ तत्राथ देवदेवस्य विष्णोर्विश्वामरेशितुः। सुपुण्यं भवनं रम्यं सर्वरत्नोपशोभितम्

English

The pure-hearted person who always reads the great hymn called Brahmapara both in the morning and at midday shall attain Yoga.

अध्याय ३४

श्लोक 16

तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः ।समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः

tatra devo mahādevo rudro viśvāmareśvaraḥ / samāste bhagavān brahmā svayaṃbhūrapi daivadaiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र नारायणः श्रीमान् लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ।

English

This chapter deals mainly with the Madhyamesvara linga at Varanasi. It need not be confused with the one in Panca Kedara for which vide De 145. *VV. 2-16 in this chapter are the same as Pd. P.I.37.1-19.

अध्याय ३४

श्लोक 17

युधिष्ठिर उवाच भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम् ।मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम्

yudhiṣṭhira uvāca bhagavañcchrotumicchāmi prayāgagamane phalam / mṛtānāṃ kā gatistatra snātānāmapi kiṃ phalam

हिन्दी अर्थ

तत्र हैमं चतुर्द्वारं वञ्चनीलादिमण्डितम्। सुपुण्यं सुमहत् स्थानं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः तत्र देवर्षयो विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयो5परे। उपासते सदा देवं पितामहमजं परम्

English

* There he saw the river Mandakini of translucent, sanctifying waters, served by groups of sages. On seeing it, the sage became glad.

अध्याय ३४

श्लोक 18

ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम् ।भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते

ye vasanti prayāge tu brūhi teṣāṃ tu kiṃ phalam / bhavatā viditaṃ hyetat tanme brūhi namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

स तैः सम्पूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः । आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गति:

English

Beholding intently (at the river), the holy sage Dvai- payana whose mind was purified with deep devotional feelings and who was himself the knower of the rites of ablutions, took his holy bath along with sages.

अध्याय ३४

श्लोक 19

मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम् ।पुरा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्

mārkaṇḍeya uvāca kathayiṣyāmi te vatsa yā ceṣṭā yacca tatphalam / purā maharṣibhiḥ samyak kathyamānaṃ mayā śrutam

हिन्दी अर्थ

तत्रासौ भगवान् नित्यमास्ते शिष्यैः समावृतः । प्रशान्तदोषैरक्षुदरैर्तरह्मविद्धिर्महात्मभिः शङ्को मनोहरश्चैव कौशिकः कृष्ण एव च। सुमना वेदनादश्च शिष्यास्तस्य प्रधानतः

English

After duly performing Tarpana rites to Devas, to the sages, to the PUrs, he performed the worship of trident-bearing Madhyamesvara, I Sana god Siva.

अध्याय ३४

श्लोक 20

एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

etat prajāpatikṣetraṃ triṣu lokeṣu viśrutam / atra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

उपासते महावीर्या ब्रह्मविद्यापरायणाः

English

Then the tranquil devotees of Pasupati who had besmeared their bodies with Bhasma (sacred ashes) came to see Madhyamesvara, Isvara, Rudra.

अध्याय ३४

श्लोक 21

तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः ।बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु

tatra brahmādayo devā rakṣāṃ kurvanti saṃgatāḥ / bahūnyanyāni tīrthāni sarvapāpāpahāni tu

हिन्दी अर्थ

सांनिध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः तेषु योगरता विप्रा जापकाः संयतेन्द्रियाः । ब्रह्मण्यासक्तमनसो रमन्ते ज्ञानतत्पराः

English

On seeing sage Dvaipayana surrounded by his disciples, the Brahmanas worshipped him suitably and spoke these words.

अध्याय ३४

श्लोक 22

कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि ।संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्

kathituṃ neha śaknomi bahuvarṣaśatairapi / saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi prayāgasyeha kīrtanam

हिन्दी अर्थ

(हेमकूटके) अन्तिम शुभ्र शिखरपर पारिजात वृक्षोंका सुन्दर वन है। वहाँ स्फटिकोंसे बने हुए खम्भोंसे युक्त, स्वर्णसे बना गोपुरवाला इन्द्रका रत्नमण्डित एक विशाल भवन है। वहाँपर समस्त देवताओंके नियामक

English

"Who are you, O great sage? Whence have you come along with your disciples?" Paila and other disciples spoke to those sages purified by means of piety.

अध्याय ३४

श्लोक 23

षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् ।यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः

ṣaṣṭirdhanuḥ sahastrāṇi yāni rakṣanti jāhnavīm / yamunāṃ rakṣati sadā savitā saptavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव विष्णुका एक अत्यन्त पवित्र और रमणीय भवन है, जो सभी रत्नोंसे सुशोभित है । वहाँ संसारके स्वामी, सभी देवताओंमें श्रेष्ठ, पूज्यमान, सनातन श्रीमान् नारायण लक्ष्मीके साथ निवास करते हें इसी प्रकार वसुधार नामक पर्वतपर (आठ) वसुओंके रत्नोंसे मण्डित, देवताओंसे द्वेष करनेवाले असुरोंके लिये अपराजेय पवित्र आठ स्थान हैं। रत्नधार नामक श्रेष्ठ पर्वतपर सिद्धोंके आवाससे युक्त महात्मा सप्तर्षियोंके

English

"This is the son of Satyavati, the holy sage Krsna- dvaipayana. He is Vyasa and Hrsikesa (Visnu) himself by whom the Vedas have been classified."

अध्याय ३४

श्लोक 24

प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः ।मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्

prayāge tu viśeṣeṇa svayaṃ vasati vāsavaḥ / maṇḍalaṃ rakṣati hariḥ sarvadevaiśca sammitam

हिन्दी अर्थ

पवित्र सात आश्रम हैं। वहाँ अव्यक्तजन्मा ब्रह्माका सोनेसे बना हुआ चार द्वारोंवाला, हीरे एवं नील मणि आदिसे मण्डित अत्यन्त पवित्र विशाल स्थान है

English

To him, god Mahadeva, the Pinaka-bearing lord himself, became the son named Suka, with a portion of his part.

अध्याय ३४

श्लोक 25

न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः ।स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्

nyagrodhaṃ rakṣate nityaṃ śūlapāṇirmaheśvaraḥ / sthānaṃ rakṣanti vai devāḥ sarvapāpaharaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

हे विप्रो! वहाँ देवर्षि, ब्रह्मर्षि, सिद्ध तथा दूसरे लोग अजन्मा परम पितामह देवकी सदा उपासना करते हैं। उनके द्वारा नित्य भलीभाँति पूजित शान्तचित्तवालोंके परम गतिरूप वे चतुर्मुख ब्रह्मा देवीके साथ लोकोंके कल्याणके लिये वहाँ रहते हें

English

He has resorted to Mahadeva, Sankara, with heart and soul and the greatest devotion and has attained that perfect divine knowledge."

अध्याय ३४

श्लोक 26

स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् ।स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप ।प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्

svakarmaṇāvṛto loko naiva gacchati tatpadam / svalpaṃ svalpataraṃ pāpaṃ yadā tasya narādhipa / prayāgaṃ smaramāṇasya sarvamāyāti saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

(उस हेमकूटके) एक ऊँचे शिखरपर महापद्योसे अलंकृत, सुगन्धित, स्वच्छ एवं अमृतके समान जलवाला एक पवित्र विशाल तालाब है। वहाँपर (महर्षि) जेगीषव्यका योगीन्द्रोंसे सुशोभित एक आश्रम है। शान्त दोषोंवाले

English

Thereafter, all those devotees of Pasupati, with hairs standing on end due to excessive delight, spoke to Vya, the son of Satyavati, with a quiescent mind.

अध्याय ३४

श्लोक 27

दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि ।मुत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते

darśanāt tasya tīrthasya nāma saṃkīrtanādapi / muttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

महान् ब्रह्मविज्ञानी एवं महात्मास्वरूप शिष्योंसे आवृत भगवान् (जैगीषव्य) वहाँ नित्य निवास करते हैं उनके प्रधान शिष्य हँ । योगपरायण, शान्त, भस्मसे उपलि शरीरवाले, महावीर्य (उत्कृष्ट शक्तिसम्पन्न) तथा ब्रह्मविद्या- परायण वे सभी (भगवान्की) उपासना करते हैं। उन शान्तचित्त यतियोंपर अनुग्रह करनेके लिये महेश्वर देवीके

English

"O holy lord, the knowledge of Paramesthin has been acquired by you by the grace of the lord of Devas. It is the greatest knowledge pertaining to Mahesvara.

अध्याय ३४

श्लोक 28

पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी ।प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्

pañca kuṇḍāni rājendra yeṣāṃ madhye tu jāhnavī / prayāgaṃ viśataḥ puṃsaḥ pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

साथ (उस स्थानपर) निवास करते हैं

English

Hence, expound this excellent, unrevealed mystic secret to us without any agitation. May we see the lord quickly after hearing about him through your oral utterance."

अध्याय ३४

श्लोक 29

योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः ।अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्

yojanānāṃ sahastreṣu gaṅgāṃ yaḥ smarate naraḥ / api duṣkṛtakarmāsau labhate paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

उस उत्तम गिरिश्रेष्ठपर योगयुक्त मनवाले मुनियोंके अन्य कई आश्रम तथा सरोवर और नदियाँ हैं। उनमें योग-परायण, जप करनेवाले, संयत इन्द्रियोंवाले एवं ब्रह्मनिष्ठ मनवाले, ज्ञानतत्पर विप्रगण रमण करते हैं ध्यायन्ति देवमीशानं येन सर्वमिदं ततम्

English

After dismissing those disciples the chief of whom was sage Sumantu, the most excellent among the knowers of Yoga explained to the Yogins that great knowledge.

अध्याय ३४

श्लोक 30

कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति ।तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते

kīrtanānmucyate pāpād dṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati / tathopaspṛśya rājendra svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

तत्रास्ते भगवानिन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः

English

At that same instant a pure and excellent mass of brilliant light manifested itself there. Those Brahmanas got themselves merged there and vanished in a moment.

अध्याय ३४

श्लोक 31

व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः ।गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः

vyādhito yadi vā dīnaḥ krūddho vāpi bhavennaraḥ / gaṅgāyamunamāsādya tyajet prāṇān prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

उपास्यमाना विविधैः शक्तिभेहैरितस्ततः। पीत्वा योगामृतं लब्ध्वा साक्षादानन्दमैश्वरम् राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः

English

Thereafter, the revered sage, the most excellent one among the knowers of Brahman, recalled Paila and all other disciples and recounted the greatness of Madhyamesa.

अध्याय ३४

श्लोक 32

दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः ।ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः

dīptakāñcanavarṇābhairvimānairbhānuvarṇibhiḥ / īpsitāṃllabhate kāmān vadanti munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राकारगोपुरोपेते मणितोरणमण्डितम्

English

It is here that the supreme lord Siva indulges in sport alongwith his consort Parvati, in the company of ganas.

अध्याय ३४

श्लोक 33

सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः ।वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः

sarvaratnamayairdivyairnānādhvajasamākulaiḥ / varāṅganāsamākīrṇairmodate śubhalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स तत्र गरुडः श्रीमान् साक्षाद् विष्णुरिवापरः । ध्यात्वास्ते तत् परं ज्योतिरात्मानं विष्णुमव्ययम् अन्यच्च भवनं पुण्यं श्रीशृङ्गे मुनिपुंगवाः । श्रीदेव्या: सर्वरत्नाढ्यं हैमं सुमणितोरणम्

English

It is here that formerly Krsna, son of DevakI, Hrsikesa stayed continuously for one year, surrounded by Pasupatas.

अध्याय ३४

श्लोक 34

गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते ।यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते

gītavāditranirghoṣaiḥ prasuptaḥ pratibudhyate / yāvanna smarate janma tāpat svarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

अनन्तविभवा लक्ष्मीर्जगत्सम्मोहनोत्सुका

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 35

तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम ।हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले

tasmāt svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā narottama / hiraṇyaratnasaṃpūrṇe samṛddhe jāyate kule

हिन्दी अर्थ

अध्यास्ते देवगन्धर्वसिद्धचारणवन्दिता। विचिन्त्य जगतो योनिं स्वशक्तिकिरणोज्चला तत्रैव देवदेवस्य विष्णोरायतनं महत्। सरांसि तत्र चत्वारि विचित्रकमलाश्रया

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 36

तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति ।देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे

tadeva smarate tīrthaṃ smaraṇāt tatra gacchati / deśastho yadi vāraṇye videśe yadi vā gṛhe

हिन्दी अर्थ

(समाधिस्थ रहते हे) । (वे) स्वयंमें आत्मनिष्ठ होकर शिखाके अन्तिम मूलभाग(ब्रह्मरन्ध्र)-में स्थित ईशान देवका ध्यान करते हैँ, जिनसे इस सम्पूर्ण (जगत्)- का विस्तार हुआ है। सुमेघ (नामक पर्वत)-पर हजारों

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 37

प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः

prayāgaṃ smaramāṇastu yastu prāṇān parityajet / brahmalokamavāpnoti vadanti munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्योके समान प्रकाशमान इन्द्रका एक स्थान है! करते हैं । गजशैलपर दुर्गाका मणियोंसे बने तोरणवाला एक भवन है। साक्षात् महेश्वरी भगवती दुर्गा वहाँ निवास करती हैं । योगामृतका पान करके अर्थात् योगको आत्मसात् कर लेनेके कारण साक्षात् योगेश्वरी और

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 38

सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी ।ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति

sarvakāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī / ṛṣayo munayaḥ siddhāstatra loke sa gacchati

हिन्दी अर्थ

(ईश्वर अर्धनारीश्वर महेशवरकी अर्धाङ्गिनी होनेके कारण) ईश्वरका साक्षात् आनन्द प्राकर विविध प्रकारकी शक्तियोंके रूपमें इतस्ततः उपासित होती रहती हैं

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 39

स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे ।मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा

strīsahastrākule ramye mandākinyāstaṭe śubhe / modate munibhiḥ sārdhaṃ svakṛteneha karmaṇā

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! विविध धातुओंसे देदीप्यमान सुनील पर्वतके शिखरपर राक्षसोंके नगर तथा सैकड़ों सरोवर हैं । विप्रो! इसी प्रकार शतशृंग नामक महान् पर्वतपर स्फटिक स्तम्भोंसे बने हुए अमित तेजस्वी यक्षोंके सौ नगर हैं। श्वेतोदर पर्वतके शिखरपर महात्मा सुपर्ण (गरुड)-का अनेक प्राकार और गोपुरोंसे युक्त तथा मणियोंसे बने तोरणोंसे मण्डित पुर है। वहाँ साक्षात् दूसरे विष्णुके समान वे श्रीमान् गरुड उन परम

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 40

सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः ।ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत्

siddhacāraṇagandharvaiḥ pūjyate divi daivataiḥ / tataḥ svargāt paribhraṣṭo jambudvīpapatirbhavet

हिन्दी अर्थ

ज्योतिःस्वरूप आत्मरूप अव्यय विष्णुका ध्यान करते रहते हैं

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 41

ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः ।गुणवान् वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः ।कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः

tataḥ śubhāni karmāṇi cintayānaḥ punaḥ punaḥ / guṇavān vittasaṃpanno bhavatīha na saṃśayaḥ / karmaṇā manasā vācā satyadharmapratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठो! श्रीशृृंगपर श्रीदेवीका दूसरा भी एक पवित्र भवन है, जो सभी रत्नॉसे पूर्ण तथा स्वर्णसे बना हुआ है और सुन्दर मणियॉसे बने तोरणवाला है। वहाँ विष्णुको अति मनोरम परम शक्ति (वे लक्ष्मी) संसारके मूल कारण (विष्णु)-का चिन्तन करती हुई विशेषरूपसे निवास करती हैं। वे लक्ष्मी अनन्त ऐश्वर्यवाली, संसारको मोहित करनेमें उत्सुक, देवताओं, गन्धर्वो, सिद्धों तथा चारणोंसे वन्दित हैं और अपनी

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 42

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति ।सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान् प्रतिग्रहान्

gaṅgāyamunayormadhye yastu grāmaṃ pratīcchati / suvarṇamatha muktāṃ vā tathaivānyān pratigrahān

हिन्दी अर्थ

शक्तिकी किरणोंसे प्रकाशित हैं। वहीं देवाधिदेव विष्णुका विशाल भवन है तथा वहींपर विचित्र कमलोंवाले चार सरोवर हैं। इसी प्रकार सहस्रशिखर (पर्वत)-पर रोकी सीढ़ियोंसे बने हुए और सरोवरोंसे

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 43

स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा ।निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते

svakārye pitṛkārye vā devatābhyarcane 'pi vā / niṣphalaṃ tasya tat tīrthaṃ yāvat tatphalamaśnute

हिन्दी अर्थ

सुशोभित विद्याधरोंके आठ पुर हें ॥ ३१--३५॥ नद्यो विमलपानीयाश्‍चित्रनीलोत्पलाकरा: । कर्णिकारवनं दिव्यं तत्रास्ते शंकरोमया

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 44

अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च ।निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्

atastīrthe na gṛhṇīyāt puṇyeṣvāyataneṣu ca / nimitteṣu ca sarveṣu apramatto dvijo bhavet

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वकिंनराकीर्ण संवृतं सिद्धपुंगवैः। भास्वद्धित्तिसमाकीर्ण महाप्रासादसंकुलम्

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 45

कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति ।स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्

kapilāṃ pāṭalāvarṇāṃ yastu dhenuṃ prayacchati / svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ cailakaṇṭhāṃ payasvinīm

हिन्दी अर्थ

गणेश्वराङ्गनाजुष्टं धार्मिकाणां सुदर्शनम्। तत्र सा वसते देवी नित्यं योगपरायणा पश्यन्ति तत्र मुनयः सिद्धा ये ब्रह्मवादिनः

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

अध्याय ३४

श्लोक 46

यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम ।तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते

yāvad romāṇi tasyā vai santi gātreṣu sattama / tāvad varṣasahastrāṇi rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सरांसि सिद्धजुष्टानि देवभोग्यानि सत्तमाः

English

Besmearing his body entirely with Bhasma, and devot¬ ed to the propitiation of Rudra, Hari performed the holy vow pertaining to Pasupati and propitiated Sambhu.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 34
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.