Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
37
अध्याय 37 / 95

Book 1 - Adhyaya 37

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३७

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्त्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डय उवाच तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगा

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍaya uvāca tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā / samāgatā mahābhāgā yamunā yatra nimnagā

हिन्दी अर्थ

सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः

English

For the abidance of deities protecting different parts of Prayaga Cf. Mt. 4-10 Pd. P. I. 41 6-10.

अध्याय ३७

श्लोक 2

येनैव निः सृता गङ्गा तेनैव यमुना गता ।योजनानां सहस्त्रेषु कीर्तनात् पापनाशनी

yenaiva niḥ sṛtā gaṅgā tenaiva yamunā gatā / yojanānāṃ sahastreṣu kīrtanāt pāpanāśanī

हिन्दी अर्थ

श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः

English

Cf. Mt. 12 and with slight variations A 6-7 and Mbh. Vana 85.80.

अध्याय ३७

श्लोक 3

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर ।सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनात्यासप्तमं कुलम् ।प्राणांस्त्यजति यस्तत्र स याति परमां गतिम्

tatra snātvā ca pītvā ca yamunāyāṃ yudhiṣṭhira / sarvapāpavinirmuktaḥ punātyāsaptamaṃ kulam / prāṇāṃstyajati yastatra sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः। नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः

English

To you all I shall relate it, as it had been narrated to the noble-souled Yudhisthira, son of KuntI, by Markandeya.

अध्याय ३७

श्लोक 4

अग्नितीर्थमिति ख्यातं यमुनादक्षिण तटे ।पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं त्वनरकं स्मृतम् ।तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

agnitīrthamiti khyātaṃ yamunādakṣiṇa taṭe / paścime dharmarājasya tīrthaṃ tvanarakaṃ smṛtam / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः । केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनोऽपरे अन्ये निर्बीजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः । ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम्

English

After killing the Kauravas, king Yudhisthira, along- with his brothers, was overwhelmed with deep sorrow and. became deluded.

अध्याय ३७

श्लोक 5

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा संतर्पयेच्छुचिः ।धर्मराजं महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snātvā saṃtarpayecchuciḥ / dharmarājaṃ mahāpāpairmucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे। पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं तमसः परम्

English

Not long after that. Sage Markandeya of great penance, came to Hastinapura and stood at the entrance-gate of the palace.

अध्याय ३७

श्लोक 6

दश तीर्थसहस्त्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापराः ।प्रयागे संस्थितानि स्युरेवमाहुर्मनीषिणः

daśa tīrthasahastrāṇi triṃśatkoṭyastathāparāḥ / prayāge saṃsthitāni syurevamāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ये यज्ञ, दान, समाधि, व्रत, उपवास, विविध होम, स्वाध्याय एवं तर्पणद्वारा महादेवकी अर्चना करते हैं। इन्हें महादेवकी कृपासे उनका (रुद्रका) अति दुर्लभ सायुज्य, सारूप्य, सालोक्य तथा सामीप्य (मोक्ष) प्राप्त हे विप्रो! क्रौद्धद्वीपके दुगुने विस्तारमें चारों ओरसे दधिसमुद्रको आवृतकर शाकद्वीप स्थित है। (यहाँ) उदय, रैवत, श्यामाक, अस्तगिरि, आम्बिकेय, रम्य तथा केशरी-ये पर्वत हैं। यहाँ सुकुमारी, कुमारी, नलिनी,

English

On seeing him, the gatekeeper reported immediately- to the king: "Desirous of seeing you. Sage Markandeya is waiting at the gate."

अध्याय ३७

श्लोक 7

तिस्त्रः कोट्योर्ऽधकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् ।दिवि भूम्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता

tistraḥ koṭyor'dhakoṭī ca tīrthānāṃ vāyurabravīt / divi bhūmyantarikṣe ca tatsarvaṃ jāhnavī smṛtā

हिन्दी अर्थ

रेणुका, इक्षुका, धेनुका और गभस्ति-ये नदियाँ हैं। इनका जल पीकर यहाँके मनुष्य (सुखमय) जीवन व्यतीत करते हैं। ये रोगरहित, शोकविहीन और राग- द्वेषसे मुक्त रहते हैं

English

Yudhisthira, the son of Dharma, rushed hurriedly to- the gate and greeted him. "O great sage, welcome to you who have come to our door.

अध्याय ३७

श्लोक 8

यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत् तपोवनम् ।सिद्धिक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्

yatra gaṅgā mahābhāgā sa deśastat tapovanam / siddhikṣetraṃ tu tajjñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam

हिन्दी अर्थ

मगध, मानव तथा मन्दग कहलाते हैं । ये सभी लोकोंके एकमात्र साक्षी देवाधिदेव सूर्यदेवका विविध व्रत एवं उपवासोंद्वारा निरन्तर यजन करते हैं। है विप्रेन्द्रों सूर्यके अनुग्रहसे इन्हें उनकी सायुज्यता, सामीप्यता, सारूप्यता और सालोक्यता प्राप्त होती है॥ ३६--३८ ॥

English

Fruitful has been my life today; my family has been emancipated from Samsara; O Sage, when you are pleased with, me, my ancestors will ever feel contented."

अध्याय ३७

श्लोक 9

यत्र देवो महादेवो देव्या सह महेश्वरः ।आस्ते वटेश्वरो नित्यं तत् तीर्थं तत् तपोवनम्

yatra devo mahādevo devyā saha maheśvaraḥ / āste vaṭeśvaro nityaṃ tat tīrthaṃ tat tapovanam

हिन्दी अर्थ

शाकट्टीपको आवृत करके क्षीरोद सागर स्थित है, उसके मध्यमें श्वेतद्दीप है। वहाँ नारायण-परायण लोग रहते हैं। वहाँ नाना आश्चयोंसे समन्वित अनेक पवित्र जनपद हैं। वहाँके मनुष्य श्वेतवर्णके और नित्य

English

Thus, the noble-souled Yudhisthira worshipped that sage by seating him on the throne, offering him water for wash¬ ing his feet and by duly honouring him.

अध्याय ३७

श्लोक 10

इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च ।सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य तु

idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnāmātmajasya ca / suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya tu

हिन्दी अर्थ

विष्णुको भक्तिमें तत्पर रहते हैं वहाँ न कोई आधि-व्याधि है, न वृद्धावस्था हैं तथा न मृत्युका भय ही है। सभी लोग नारायणके भक्त तथा क्रोध-लोभसे रहित, माया एवं मात्सर्यसे मुक्त, नित्य पुष्ट, आतङ्करहित, नित्य आनन्दयुक्त,

English

On being asked, Markandeya enquired of Yudhisthira "Why do you get bewildered? It is after knowing everything that I have come."

अध्याय ३७

श्लोक 11

इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं मेध्यमिदं सुखम् ।इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम्

idaṃ dhanyamidaṃ svargyamidaṃ medhyamidaṃ sukham / idaṃ puṇyamidaṃ ramyaṃ pāvanaṃ dharmyamuttamam

हिन्दी अर्थ

भोग करनेवाले तथा नारायण-परायण रहते हैं। वहाँके

English

Then king Yudhisthira bowed down his head and said: "Tell succinctly those things whereby I shall get rid of my sin.

अध्याय ३७

श्लोक 12

महर्षोणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ।अत्राधीत्य द्विजो ऽध्यायं निर्मलत्वमवाप्नुयात्

maharṣoṇāmidaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam / atrādhītya dvijo 'dhyāyaṃ nirmalatvamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

हें, कोई जप करते हैं, कोई तप करते हैं और कुछ लोग विशिष्ट ज्ञान-सम्पन्न हैं। दूसरे निर्बीज योगके द्वारा ब्रह्मभावसे भावित होकर उन परम व्योमरूप, परमपद वासुदेवका ध्यान करते हैं। कुछ तम (आज्ञान)-से परे विष्णु नामक परम ब्रह्मका दर्शन करते हैं

English

O excellent sage, in the battle where we clashed with the Kauravas, many innocent persons have been killed by us.

अध्याय ३७

श्लोक 13

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः ।जातिस्मरित्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthaṃ puṇyaṃ sadā śuciḥ / jātismaritvaṃ labhate nākapṛṣṭhe ca modate

हिन्दी अर्थ

सर्वे चतुर्भुजाकारा: शद्धुचक्रगदाधरा:। सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः

English

It behoves you to recount that remedy whereby we shall be relieved of sin brought about by violence as well as accumulated in the course of several previous births."

अध्याय ३७

श्लोक 14

प्राप्यन्ते तानितीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः ।स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव

prāpyante tānitīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ / snāhi tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirbhava

हिन्दी अर्थ

अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः । स्वयोगोद्धूतकिरणा महागरुडवाहनाः तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम्। नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम्

English

It behoves you to recount that remedy whereby we shall be relieved of sin brought about by violence as well as accumulated in the course of several previous births."

अध्याय ३७

श्लोक 15

एवमुक्त्वा स भगवान् मार्कण्डेयो महामुनिः ।तीर्तानि कथयामास पृथिव्यां यानि कानिचित्

evamuktvā sa bhagavān mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ / tīrtāni kathayāmāsa pṛthivyāṃ yāni kānicit

हिन्दी अर्थ

हेमप्राकारसंयुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् ।

English

It behoves you to recount that remedy whereby we shall be relieved of sin brought about by violence as well as accumulated in the course of several previous births."

अध्याय ३७

श्लोक 16

भूसमुद्रादिसंस्थानं प्रमाणं ज्योतिषां स्थितम् ।पृष्टः प्रोवाच सकलमुक्त्वाथ प्रययो मुनिः

bhūsamudrādisaṃsthānaṃ pramāṇaṃ jyotiṣāṃ sthitam / pṛṣṭaḥ provāca sakalamuktvātha prayayo muniḥ

हिन्दी अर्थ

हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्डालकसमाकुलम् नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभिश्च शोभितम्। सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्

English

It behoves you to recount that remedy whereby we shall be relieved of sin brought about by violence as well as accumulated in the course of several previous births."

अध्याय ३७

श्लोक 17

य इदं कल्यमुत्थाय पठते ऽथ शृणोति वा ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

ya idaṃ kalyamutthāya paṭhate 'tha śṛṇoti vā / mucyate sarvapāpebhyo rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम्।

English

It behoves you to recount that remedy whereby we shall be relieved of sin brought about by violence as well as accumulated in the course of several previous births."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 37
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.