Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
38
अध्याय 38 / 95

Book 1 - Adhyaya 38

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३८

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पुर्वविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तास्तु मुनयो नैमिषीया महामतिम् ।पप्रच्छुरुत्तरं सूतं पृथिव्यादिविनिर्णयम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ purvavibhāge saptatriṃśo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca evamuktāstu munayo naimiṣīyā mahāmatim / papracchuruttaraṃ sūtaṃ pṛthivyādivinirṇayam

हिन्दी अर्थ

हंसकारण्डवाकीर्ण चक्रवाकोपशोभितम्। चतुद्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्

English

O highly blessed king, listen. O scion of the family of Bharata, what you ask me shall be explained. Visiting Prayaga is excellent as it is destructive of the sins of men."

अध्याय ३८

श्लोक 2

ऋषय ऊचुः कथितो भवता सूत सर्गः स्वयंभुवः शुभः ।इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्रिलोकस्यास्य मण्डलम्

ṛṣaya ūcuḥ kathito bhavatā sūta sargaḥ svayaṃbhuvaḥ śubhaḥ / idānīṃ śrotumicchāmastrilokasyāsya maṇḍalam

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्राप्सरःसङ्कर्नृत्यद्भिरु पशोभितम्। नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभेः

English

O ruler of men, lord Mahadeva, Rudra, stayed there. Lord Brahma, the self-born deity, abides there alongwith other Devas.

अध्याय ३८

श्लोक 3

यावन्तः सागरा द्वीपास्तथा वर्षाणि पर्वताः ।वनानि सरितः सूर्यग्रहाणां स्थितिरेव च

yāvantaḥ sāgarā dvīpāstathā varṣāṇi parvatāḥ / vanāni saritaḥ sūryagrahāṇāṃ sthitireva ca

हिन्दी अर्थ

नानाविलाससम्पन्नैः कामुकैरतिकोमलैः । प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः ® गोपुर--नगरका बड़ा फाटक अथवा फाटक मात्र।

English

"O holy lord, I wish to hear about the fruit of pilgrimage to Prayaga. What is the goal attained by the persons who die there? What is the merit that accrues to those who take their ablutions there?

अध्याय ३८

श्लोक 4

यदाधारमिदं कृत्स्नं येषां पृथ्वी पुरा त्वियम् ।नृपाणां तत्समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

yadādhāramidaṃ kṛtsnaṃ yeṣāṃ pṛthvī purā tviyam / nṛpāṇāṃ tatsamāsena sūta vaktumihārhasi

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले, सुन्दर पीताम्बर धारण करनेवाले एवं श्रीवत्ससे अङ्कित वक्षःस्थलवाले हें

English

Mention the benefit derived by those who reside in Prayaga. Indeed this is known to you. Please relate it to me. Obeisance be to you."

अध्याय ३८

श्लोक 5

सूत उवाच वक्ष्ये देवादिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।नमस्कृत्वाप्रमेयाय यदुक्तं तेन धीमता

sūta uvāca vakṣye devādidevāya viṣṇave prabhaviṣṇave / namaskṛtvāprameyāya yaduktaṃ tena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

अन्य (कुछ) लोग महेश्वरके भक्त हें वे मस्तकपर त्रिपुण्ड धारण करते हैं। वे अपने योगसे उत्पन्न रश्मियोंसे लोकको प्रकाशित करते हैं और महागरुड उनके वाहन हैं। सभी शक्तियोंसे सम्पन्न, नित्य आनन्दसे पूर्ण, शुद्धान्तःकरण तथा विष्णुके अन्तरमें विचरण करनेवाले पुरुष वहाँ रहते हैं

English

"O dear one, I shall recount to you the fruit of ablutions in Prayaga. It was heard by me as it was being recount¬ ed by great sages formerly.

अध्याय ३८

श्लोक 6

स्वायंभुवस्य तु मनोः प्रागुक्तो यः प्रियव्रतः ।पुत्रस्तस्याभवन् पुत्राः प्रजापतिसमा दश

svāyaṃbhuvasya tu manoḥ prāgukto yaḥ priyavrataḥ / putrastasyābhavan putrāḥ prajāpatisamā daśa

हिन्दी अर्थ

वहाँ व्यास आदिसे सुशोभित नारायणका दूसरा दुर्गम तथा दुर्लङ्कय नारायण नामक एक पुर है। वह पुर सोनेके परकोटेसे युक्त, स्फटिकके मण्डपोंसे समन्वित, हजारों प्रकारकी प्रभाओऑसे अलंकृत, अत्यन्त

English

This is the holy place sacred to Prajapati. It is well- known in the three worlds. By taking their bath here, people attain heaven. Those who die here are not reborn.

अध्याय ३८

श्लोक 7

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा ।मेधा मेधातिथिर्हव्यः सवनः पुत्र एव च

agnīdhraścāgnibāhuśca vapuṣmān dyutimāṃstathā / medhā medhātithirhavyaḥ savanaḥ putra eva ca

हिन्दी अर्थ

सुन्दर और दुराधर्ष है तथा सोनेके प्रासादोंसे युक्त एवं अनेक बड़ी-बड़ी अट्टालिकाओंसे व्याप्त है। वह पुर स्वर्णसे बने हजारों विचित्र गोपुरों और नाना प्रकारके रत्नोंसे सुशोभित है, साथ ही वह स्वच्छ आसनोंसे युक्त एवं विविध प्रकारसे अलंकृत है। वह पुर विविध प्रकारके उद्यानों और नदियोंसे शोभित है। सब ओरसे सरोवरांसे युक्त और वीणा तथा वेणुकी ध्वनिसे निनादित है। विचित्र प्रकारकी अनेक पताकाओंसे

English

Brahma and other Devas gathering together at that place afford protection. There are many other holy places there, that dispel sins.

अध्याय ३८

श्लोक 8

ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां महाबलपराक्रमः ।धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः

jyotiṣmān daśamasteṣāṃ mahābalaparākramaḥ / dhārmiko dānanirataḥ sarvabhūtānukampakaḥ

हिन्दी अर्थ

शोभित है। सब ओरसे वीथियों और रत्नसे विभूषित सीढ़ियोंसे युक्त हे

English

I cannot recount it in even hundreds of years. I shall succinctly narrate to you the glory of Prayaga.

अध्याय ३८

श्लोक 9

मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः ।जातिस्मरा महाभागा न राज्ये दधिरे मतिम्

medhāgnibāhuputrāstu trayo yogaparāyaṇāḥ / jātismarā mahābhāgā na rājye dadhire matim

हिन्दी अर्थ

सैकड़ों, हजारों स्त्रियोंसे सम्पन्न तथा दिव्य गानसे समन्वित है। हंस एवं सारस पक्षियोंसे व्याप्त है, चक्रवाकोंसे सुशोभित है। उसमें अनृपमेय चार द्वार हैं तथा वह सुरद्रेषी असुरोंके लिये अगम्य है। (वह पुर) विविध प्रकारके गीतोंको जाननेवाले देवताओंके लिये भी दुर्लभ, नाना विलासोंसे सम्पन्न, कामके अभिलाषी, अतिकोमल, पूर्ण चन्द्रमाके समान मुखवाले, नूपुरकी ध्वनिसे युक्त, मन्द मुसकानवाले, सुन्दर बिम्बके

English

Prayaga extends over an area of sixty thousand Dhanus—that includes Gahga. The sun-god with seven horses to his chariots always protects Yamuna.

अध्याय ३८

श्लोक 10

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद् वै सप्तद्वीपेषु सप्त तान् ।जम्बुद्वीपेश्वरं पुत्रमग्नीध्रमकरोन्नृपः

priyavrato 'bhyaṣiñcad vai saptadvīpeṣu sapta tān / jambudvīpeśvaraṃ putramagnīdhramakaronnṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

समान ओठवाले, मुग्ध मृगशावकके समान नेत्रवाले, सम्पूर्ण ऐश्वर्योसे सम्पन्न, अलंकृत, क्षीण कटिभागवाले, राजहंसके समान सुन्दर चालवाले, अच्छे वेषवाले,

English

Indra himself abides in Prayaga. Hari protects this zone which is revered by all Devas.

अध्याय ३८

श्लोक 11

प्लक्ष्द्वीपेश्वरश्चैव तेन मेधातिथिः कृतः ।शाल्मलेशं वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान्

plakṣdvīpeśvaraścaiva tena medhātithiḥ kṛtaḥ / śālmaleśaṃ vapuṣmantaṃ narendramabhiṣiktavān

हिन्दी अर्थ

मधुर स्वरवाले, बोल-चालमें प्रवीण, दिव्य अलड्कारोंसे श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः। तस्य मध्येऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम्

English

Mahesvara, armed with the trident, protects the Myagrodha (holy fig tree) for ever. Devas protect the holy place that is auspicious and dispels all sins.

अध्याय ३८

श्लोक 12

ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः ।द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्

jyotiṣmantaṃ kuśadvīpe rājānaṃ kṛtavān prabhuḥ / dyutimantaṃ ca rājānaṃ krauñcadvīpe samādiśat

हिन्दी अर्थ

तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः। शेतेऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः

English

By touching or being sprinkled with its water, a person is honoured in the region of gods, even if such a man be sickly, indigent or infuriated.

अध्याय ३८

श्लोक 13

शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः ।पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं च प्रजापतिः

śākadvīpeśvaraṃ cāpi havyaṃ cakre priyavrataḥ / puṣkarādhipatiṃ cakre savanaṃ ca prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सा च देवी जगद्दन्द्या पादमूले हरिप्रिया। समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम् न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः । वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्

English

It is the redeemer of Pitrs and destructive of sins. The ocean of worldly existence is crossed by those who take up residence at Prayaga.

अध्याय ३८

श्लोक 14

पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत् ।धातिकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

puṣkare savanasyāpi mahāvītaḥ suto 'bhavat / dhātikiścaiva dvāvetau putrau putravatāṃ varau

हिन्दी अर्थ

एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत्

English

Leading sages say that one derives desired pleasures if one casts off one's life with special efforts after reaching the confluence ofGahga and Yamuna.

अध्याय ३८

श्लोक 15

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः ।नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्डमुच्यते

mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ tasya nāmnā mahātmanaḥ / nāmnā tu dhātakeścāpi dhātakīkhaṇḍamucyate

हिन्दी अर्थ

स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः। शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत् नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् । तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गति:

English

Hence, one should not receive gifts in Tirthas or holy shrines. A Brahmana should be alert in the case ofall conditions.

अध्याय ३८

श्लोक 16

शाकद्वीपेश्वरस्याथ हव्यस्याप्यभवन् सुताः ।जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीचकः ।कुसुमोत्तरो ऽथ मोदाकिः सप्तमः स्यान्महाद्रुमः

śākadvīpeśvarasyātha havyasyāpyabhavan sutāḥ / jaladaśca kumāraśca sukumāro maṇīcakaḥ / kusumottaro 'tha modākiḥ saptamaḥ syānmahādrumaḥ

हिन्दी अर्थ

विभूषित, स्तनके भारसे कुछ झुके हुए, मदके कारण चञ्चल नेत्रोंबाले, अनेक वर्णोके अङ्गरागसे सुशोभित अङ्गोंवाले, नाना प्रकारके भोग और रतिमें अनुराग रखनेवालों और जहा-तहाँ नृत्य करते हुए अप्सरा-

English

W. 26-27 Cf. Mt. 34-42; Pd. 43.34-42; N 63. 140-149. The textual similarity is worth noting.

अध्याय ३८

श्लोक 17

जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते ।कुमारस्य तु कौमारं तृतीयं सुकुमारकम्

jaladaṃ jaladasyātha varṣaṃ prathamamucyate / kumārasya tu kaumāraṃ tṛtīyaṃ sukumārakam

हिन्दी अर्थ

समूहोंसे सुशोभित हें ॥ ५४--५९ ॥ उद्यानोंसे सुशोभित असंख्य गुणोंवाला वह पवित्र पुर

English

Cf. Mt. 43; A 13.

अध्याय ३८

श्लोक 18

मणीचकं चतुर्थं तु पञ्चमं कुसुमोत्तरम् ।मोदाकं षष्ठमित्युक्तं सप्तमं तु महाद्रुमम्

maṇīcakaṃ caturthaṃ tu pañcamaṃ kusumottaram / modākaṃ ṣaṣṭhamityuktaṃ saptamaṃ tu mahādrumam

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीपति (विष्णु) देवका वह पुर श्रीसे सम्पन्न और पवित्र है। उसके मध्यमें अत्यन्त तेजसे सम्पन्न, ऊँचे प्राकार तथा तोरणोंसे युक्त और योगियोंके लिये भी दुर्लभ विष्णुका दिव्य स्थान है। उसके मध्यमें कमलदलके

English

Cf. Mt. 52; NP. II. 43.109; 62.51.

अध्याय ३८

श्लोक 19

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि सुता द्युतिमतो ऽभवन् ।कुशलः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु मनोहरः

krauñcadvīpeśvarasyāpi sutā dyutimato 'bhavan / kuśalaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyastu manoharaḥ

हिन्दी अर्थ

समान द्युतिवाले, सम्पूर्ण जगत्के उत्पादक, भगवान् हरि शेषनागको शय्यापर शयन करते हैं स्वात्मानन्दरूपी अमृतका पान करते हुए सनन्दन आदि योगीऱ्द्रोद्वारा तमोगुणसे अतीत श्रेष्ठ उन (श्रीहरि)- का चिन्तन किया जाता है। क्षीरसागरकी कन्या लक्ष्मी सुन्दर पीताम्बर धारण करनेवाले, अनन्त, महामायाके

English

Cf. Mt. 54, Garuda I. 81.1-2.

अध्याय ३८

श्लोक 20

उष्णस्तृतीयः संप्रोक्तश्चतुर्थः प्रवरः स्मृतः ।अन्धकारो मुनिश्चैव दुन्दुभिश्चैव सप्तमः ।तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

uṣṇastṛtīyaḥ saṃproktaścaturthaḥ pravaraḥ smṛtaḥ / andhakāro muniścaiva dundubhiścaiva saptamaḥ / teṣāṃ svanāmabhirdeśāḥ krauñcadvīpāśrayāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

अधिपति तथा महान् भुजाओंवाले विष्णुके दोनों चरण नित्य पकड़े रहती हैं। जगत्की वन्दनीया हरिप्रिया वे देवी नारायणामृतका पानकर उन्हींमें मन लगाकर उनके चरणमूलमें नित्य विराजमान रहती हैं

English

He who resorts to the root of the holy Banyan tree and abandons his life there, goes to the northern Kurus and rejoices for endless time.

अध्याय ३८

श्लोक 21

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन् महौजसः ।उद्भेदो वेणुमांश्चैवाश्वरथो लम्बनो धृतिः ।षष्ठः प्रभाकारश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe saptaivāsan mahaujasaḥ / udbhedo veṇumāṃścaivāśvaratho lambano dhṛtiḥ / ṣaṣṭhaḥ prabhākāraścāpi saptamaḥ kapilaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ (श्वेतद्वीपके नारायणपुरमें) न अधार्मिक जा पाते हैं और न दूसरे देवका आश्रय ग्रहण करनेवाले। है। उसका सम्पूर्ण रूपसे वर्णन करनेमें मेरी बुद्धि समर्थ नहीं है। उस नारायणपुरका मैं इतना ही वर्णन कर सकता हूँ। परम ब्रह्म सनातन वासुदेव श्रीमान् नारायण अपनी मायाद्वारा संसारको मोहित करते हुए वहाँ शयन

English

O tiger among kings, Prayaga is well-known in the three worlds. The middle of Gahga and Yamuna is known as the 'loin-region' of the Earth.®

अध्याय ३८

श्लोक 22

स्वनामचिह्नितान् यत्र तथा वर्षाणि सुव्रताः ।ज्ञेयानि सप्त तान्येषु द्वीपेष्वेवं न यो मतः

svanāmacihnitān yatra tathā varṣāṇi suvratāḥ / jñeyāni sapta tānyeṣu dvīpeṣvevaṃ na yo mataḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं। यह सब कुछ नारायणसे ही उत्पन्न है, उन्हीमे स्थित है और कल्पान्तमें उन्हींको प्राप्त होता है। वे ही परम गति हैं

English

A person of praiseworthy religious vows, who per¬ forms ablutions in the confluence attains the benefit equal to that of performing the Rajasuya and the horse-sacrifice.

अध्याय ३८

श्लोक 23

शाल्मलद्वीपनाथस्य सुताश्चासन् वपुष्मतः ।श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा ।वैद्युतौ मानसश्चैव सप्तमः सुप्रभो मतः

śālmaladvīpanāthasya sutāścāsan vapuṣmataḥ / śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā / vaidyutau mānasaścaiva saptamaḥ suprabho mataḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्करद्वीपकी स्थिति तथा विस्तारका वर्णन, संक्षेपमें अव्यक्तसे सृष्टिका प्रतिपादन क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

English

O dear one, neither at the instance of the mother nor at the report of the common people should your mind to perform pilgrimage to Prayaga, be dissuaded.

अध्याय ३८

श्लोक 24

प्लक्षद्वीपेश्वरस्यापि सप्त मेधातिथेः सुताः ।ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां शिशिरश्च सुखोदयः ।आनन्दश्च शिवश्चैव क्षेमकश्च ध्रुवस्तथा

plakṣadvīpeśvarasyāpi sapta medhātitheḥ sutāḥ / jyeṣṭhaḥ śāntabhayasteṣāṃ śiśiraśca sukhodayaḥ / ānandaśca śivaścaiva kṣemakaśca dhruvastathā

हिन्दी अर्थ

तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥

English

O scion of the family of Kurus, sixty thousand Tirthas and other sixty crores of sacred places are present here (at Prayaga).

अध्याय ३८

श्लोक 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै ।वर्णाश्रमविभागेन स्वधर्मो मुक्तये द्विजाः

plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ śākadvīpāntikeṣu vai / varṇāśramavibhāgena svadharmo muktaye dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

महावीतं स्मृतं वर्ष धातकीखण्डमेव च स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः। तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधोऽमरपूजितः

English

The goal attained by one who gives up his life at the confluence of Gahga and Yamuna is the same as obtained by a learned man who has renounced the world as a Sannyasin and who is endowed with Yogic power.

अध्याय ३८

श्लोक 26

जम्बुद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रास्त्वासन् महाबलाः ।अग्नीध्रस्य द्विजश्रेष्ठास्तन्नामानि निबोधत

jambudvīpeśvarasyāpi putrāstvāsan mahābalāḥ / agnīdhrasya dvijaśreṣṭhāstannāmāni nibodhata

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः । तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

English

O Yudhisthira! People staying in different parts of the world do not live a real life in this world (if they do not

अध्याय ३८

श्लोक 27

नाभिः किंपुरुषश्चैव तथा हरिरिलावृतः ।रम्यो हिरण्वांश्च कुरुर्भद्राश्वः केतुमाहलकः

nābhiḥ kiṃpuruṣaścaiva tathā haririlāvṛtaḥ / ramyo hiraṇvāṃśca kururbhadrāśvaḥ ketumāhalakaḥ

हिन्दी अर्थ

वसत्यत्र महादेवो हरोऽर्धहरिरव्ययः। सम्पूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः । स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदूशत्विषः। निरामया विशोकाश्च रागद्ठेषविवर्जिताः

English

Thus on seeing the holy place Prayaga, the greatest region, one is absolved of all sins like the moon from the clutches of Rahu.

अध्याय ३८

श्लोक 28

जम्बुद्वीपेश्वरो राजा स चाग्नीध्रो महामतिः ।विभज्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः

jambudvīpeśvaro rājā sa cāgnīdhro mahāmatiḥ / vibhajya navadhā tebhyo yathānyāyaṃ dadau punaḥ

हिन्दी अर्थ

न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

English

Kambala and Asvatara are the two Nagas on the southern bank of Yamuna. By taking ablution there and drinking the waters thereof, one is relieved of all sins.

अध्याय ३८

श्लोक 29

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाह्वं प्रददौ पुनः ।हेमकूटं ततो वर्षं ददौ किंपुरुषाय तु

nābhestu dakṣiṇaṃ varṣaṃ himāhvaṃ pradadau punaḥ / hemakūṭaṃ tato varṣaṃ dadau kiṃpuruṣāya tu

हिन्दी अर्थ

परेण पुष्करस्याथ समावृत्य स्थितो महान्। स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः परेण तस्य महती दूश्यते लोकसंस्थितिः । काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

English

If an intelligent man goes there and takes his bath there*, he will redeem ten previous generations and ten future generations by the grace of Mahadeva.

अध्याय ३८

श्लोक 30

तृतीयं नैषधं वर्षं हरये दत्तवान् पिता ।इलावृताय प्रददौ मेरुमध्यमिलावृतम्

tṛtīyaṃ naiṣadhaṃ varṣaṃ haraye dattavān pitā / ilāvṛtāya pradadau merumadhyamilāvṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

English

By performing ablutions, a man obtains the fruit of a horse sacrifice. He attains the heavenly world (and stays there) till the dissolution of all living beings (at the time of Pralaya).

अध्याय ३८

श्लोक 31

नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता ।श्वेतं यदुत्तरं वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते

nīlācalāśritaṃ varṣaṃ ramyāya pradadau pitā / śvetaṃ yaduttaraṃ varṣaṃ pitrā dattaṃ hiraṇvate

हिन्दी अर्थ

तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः सूतजी बोले--शाकट्वीपके दुगुने विस्तारमें क्षीरसागरके आश्रित पुष्कर नामक द्वीप स्थित है। है विप्रेन्द्रो! यहाँ मानसोत्तर नामक एक ही पर्वत है। यह साढ़े पचास हजार योजन ऊँचा है और चारों ओर विस्तारमें इसका

English

On the eastern side of Ganga a man** becomes famous in the three worlds (if he dies there). There is a famous cavity in the earth called Sarva-Samudra and the well-known (township called) Pratisthana (mod. Jhusi, near Allahabad, across Ganga).

अध्याय ३८

श्लोक 32

यदुत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरुवे ददौ ।मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत् ।गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान्

yaduttaraṃ śṛṅgavato varṣaṃ tat kuruve dadau / meroḥ pūrveṇa yad varṣaṃ bhadrāśvāya nyavedayat / gandhamādanavarṣaṃ tu ketumālāya dattavān

हिन्दी अर्थ

परिमण्डल अर्थात् घेरा भी उतने ही परिमाणका है। इस द्वीपके ही पश्चिमको ओर आधे भागमें मानसोत्तर नामसे एक ही महापर्वत अपनी विशेष स्थितिके कारण दो भागोंमें बेटा है। इस ट्वीपमें दो शुभ एवं पवित्र जनपद

English

If a person stays there for three nights observing celibacy and with his anger controlled, he being absolved of all sins and of.pure soul gets the fruit of performing a horse- sacrifice.

अध्याय ३८

श्लोक 33

वर्षेष्वेतेषु तान् पुत्रानभिषिच्य नराधिपः ।संसारकष्टतां ज्ञात्वा तपस्तेपे वनं गतः

varṣeṣveteṣu tān putrānabhiṣicya narādhipaḥ / saṃsārakaṣṭatāṃ jñātvā tapastepe vanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं। वे दोनों मानस पर्वतके अनु-मण्डल हैं। (ये) महावीत तथा धातकी खण्ड नामक वर्ष कहे गये हैं। पुष्करद्वीप (स्वादूदक समुद्र) स्वादिष्ट जलवाले समुद्रसे चारों ओरसे घिरा है। उस द्वीपमें देवताओंद्दारा पूजित न्यग्रोध (वट)-का एक महान् वृक्ष है॥ १--५॥

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 34

हिमाह्वयं तु यस्यैतन्नाभेरासीन्महात्मनः ।तस्यर्षभो ऽभवत् पुत्रो मरुदेव्यां महाद्युतिः

himāhvayaṃ tu yasyaitannābherāsīnmahātmanaḥ / tasyarṣabho 'bhavat putro marudevyāṃ mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

उसी (द्वीप)-में विश्वभावन विश्वात्मा ब्रह्मा रहते हैं । मुनिश्रेष्ठो ! वहींपर शिवनारायणका मन्दिर है। यहाँ आधे भागमें हर (एवं आधेमें) अव्यय हरिके रूपमें (अर्थात् हरिहरात्मक रूपमें) महादेव निवास करते हैं।

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 35

ऋषभाद् भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः ।सो ऽभिषिच्यर्षभः पुत्रं भरतं पृथिवीपतिः ।वानप्रस्थाश्रमं गत्वा तपस्तेपे यथाविधि

ṛṣabhād bharato jajñe vīraḥ putraśatāgrajaḥ / so 'bhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ bharataṃ pṛthivīpatiḥ / vānaprasthāśramaṃ gatvā tapastepe yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

यहाँ ब्रह्मा आदि देवताओं, कुमार (सनत्कुमार) आदि कृष्णपिङ्गल पूजित होते हैं। यहाँकी सारी प्रजा स्वस्थ है, ब्रह्माके समान प्रभावान् है और रोग, शोक, राग तथा द्वेषसे रहित है। वहाँ सत्य, असत्य, उत्तम, मध्यम, अधम (-का विभेद) नहीं है। न वर्णाश्रम धर्म है, न

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 36

तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः ।ज्ञानयोगरतो भूत्वा महापाशुपतो ऽभवत्

tapasā karṣito 'tyarthaṃ kṛśo dhamanisaṃtataḥ / jñānayogarato bhūtvā mahāpāśupato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

नदियाँ हैं और न पर्वत हैं। है द्विजसत्तमो! पुष्कर द्वीपके परे उसे चारों ओरसे घेरते हुए महान् स्वादूदक सागर स्थित है॥ ६--१० ॥

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 37

सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः ।सुमतेस्तैजसस्तस्मादिन्द्रिद्युम्नो व्यजायत

sumatirbharatasyābhūt putraḥ paramadhārmikaḥ / sumatestaijasastasmādindridyumno vyajāyata

हिन्दी अर्थ

उसके अनन्तर महती लोकस्थिति दिखलायी पड़ती है। वहाँकी द्विगुणित समस्त भूमि स्वर्णमयी और शिलाके समान है। उसके आगे सूर्यमण्डलकी मर्यादास्वरूप एक मर्यादा पर्वत है। (इसका एक भाग) प्रकाशित (तथा दूसरा) अप्रकाशित रहता है। इसीलिये वह लोकालोक (पर्वत) कहलाता है, लोकालोक नामक इस महान् पर्वतकी ऊँचाई दस हजार योजन कही गयी है और उतना ही इसका विस्तार (फैलाव)

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 38

परमेष्ठी सुतस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः ।प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः

parameṣṭhī sutastasmāt pratīhārastadanvayaḥ / pratiharteti vikhyāta utpannastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

एते सप्त महालोका: पातालाः सप्त कीर्तिताः । ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 39

भवस्तस्मादथोद्गीथः प्रस्तावस्तत्सुतो ऽभवत् ।पृथुस्ततस्ततो रक्तो रक्तस्यापि गयः सुतः

bhavastasmādathodgīthaḥ prastāvastatsuto 'bhavat / pṛthustatastato rakto raktasyāpi gayaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

अण्डानामीदूशानां तु कोटयो ज्ञेयाः सहस्त्रशः । सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 40

नरो गयस्य तनयस्तस्य पुत्रो विराडभूत् ।तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत

naro gayasya tanayastasya putro virāḍabhūt / tasya putro mahāvīryo dhīmāṃstasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 41

महान्तो ऽपि ततश्चाभूद् भौवनस्तत्सुतो ऽभवत् ।त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः

mahānto 'pi tataścābhūd bhauvanastatsuto 'bhavat / tvaṣṭā tvaṣṭuśca virajo rajastasyāpyabhūt sutaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमौ रसातले चेव आकाशे पवनेऽनले । अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 42

शतजिद् रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं द्विजाः ।तेषां प्रधानो बलवान् विश्वज्योतिरिति स्मृतः

śatajid rajasastasya jajñe putraśataṃ dvijāḥ / teṣāṃ pradhāno balavān viśvajyotiriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इस पर्वतको सभी ओरसे आवृतकर अन्धकार स्थित है और यह अन्धकार अण्डकटाह (चारों ओर विद्यमान ब्रह्माण्डरूपी कटाह)-के द्वारा चारों ओरसे परिवेष्टित है । यह अण्डकटाह ही सात महालोक और

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 43

आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकं नाम पार्थिवम् ।असूत पुत्रं धर्मज्ञं महाबाहुमरिन्दमम्

ārādhya devaṃ brahmāṇaṃ kṣemakaṃ nāma pārthivam / asūta putraṃ dharmajñaṃ mahābāhumarindamam

हिन्दी अर्थ

सात पातालके रूपमें प्रसिद्ध है। मैंने संक्षेपमें ब्रह्माण्डका यह विस्तार बतलाया । प्रधान, कारणरूप और अव्ययात्माके सर्वव्यापी होनेके कारण इस प्रकारके हजारों करोड़ ब्रह्माण्ड हैं, ऐसा समझना चाहिए॥ १४--१६॥ इन सभी ब्रह्माण्डोंमें चौदह भुवन होते हैं, इन सभीमें चतुर्मुख ब्रह्मा, रुद्र तथा नारायण आदि होते हैं। है विप्रो! (ब्रह्माण्डके) चारों ओर सात आवरण हैं, वे परिमाणमें क्रमश: एक दूसरेसे दस गुना अधिक

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

अध्याय ३८

श्लोक 44

एते पुरस्ताद् राजानो महासत्त्वा महौजसः ।एषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयं पृथिवी पुरा

ete purastād rājāno mahāsattvā mahaujasaḥ / eṣāṃ vaṃśaprasūtaiśca bhukteyaṃ pṛthivī purā

हिन्दी अर्थ

हैं। यहाँ मनीषी लोग जाते हैं। अनन्त, अद्वितीय, अव्यक्त, अनादिनिधन, महत् और जगतूके प्रकृतिस्वरूप अक्षर (ब्रह्म) इन सभी (आवरणों)- का अतिक्रमण- कर विद्यमान रहते हैं। इनकी कोई संख्या नहीं होती,

English

To the north of Pratisthana and to the left hand side of Ganga, there is a Tirtha Haihsaprapatana. It is wellknown in the three worlds.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 38
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.