Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
95
अध्याय 95 / 95

Book 2 - Adhyaya 44

148 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ148 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः कूर्म उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम् ।प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ kūrma uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pratisargamanuttamam / prākṛtaṃ hi samāsena śṛṇudhvaṃ gadato mama

हिन्दी अर्थ

यह महत्तत्त्व पृथ्वीसे अहंकारपर्यन्त समस्त तत्त्वोंका मूल होनेके कारण एक प्रकारसे अमित तेजस्वी ब्रह्मा ही हैं। अतः ब्रह्मारूप तथा अपनेमें पृथ्वी आदि समस्त तत्त्वोंको समाविष्ट कर लेनेवाले इस अद्वितीय महत्तत्त्वका संहार वह प्रकृति कर देती है, जो अव्यक्त है एवं समस्त जगतूका मूल कारण है। इस प्रकार (पञ्च) भूतों तथा तत्त्वोंका संहारकर महेश्वर प्रधान--प्रकृति और पुरुषको परस्पर वियुक्त कर देते हैं

English

After saying "So be it" the lord vanished from the scene. The holy one (i.e. Nandin) performed a crore of Japa with his mind centred on him.

अध्याय ९५

श्लोक 2

गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः ।कालाग्निर्भस्मसात् कर्तुं करोति निकिलं मतिम्

gate parārdhadvitaye kālo lokaprakālanaḥ / kālāgnirbhasmasāt kartuṃ karoti nikilaṃ matim

हिन्दी अर्थ

कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः । गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः

English

When the second crore was completed, the bull- bannered lord came there surrounded by the groups of Bhutas (goblins) and said—"I am the granter of boons".

अध्याय ९५

श्लोक 3

स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः ।दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम्

svātmanyātmānamāveśya bhūtvā devo maheśvaraḥ / dahedaśeṣaṃ brahmāṇḍaṃ sadevāsuramānuṣam

हिन्दी अर्थ

एवं संहारकरणी शक्तिमहिश्चरी ध्षुवा। प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद् रुद्र इति श्रुतिः आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शंकरः

English

(Nandin said) "O Sankara, I wish to perform the third crore of Japa too" The Atman of the universe said—"So be it." and vanished alongwith the goddess.

अध्याय ९५

श्लोक 4

तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः ।करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः

tamāviśya mahādevo bhagavānnīlalohitaḥ / karoti lokasaṃhāraṃ bhīṣaṇaṃ rūpamāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येष भगवान् रुद्रः संहारं कुरुते वशी। स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुति:

English

When the third crore of Japa was completed, the lord was much delighted in the mind. He came there surrounded by the Bhutas and said—"I am the granter of boons".

अध्याय ९५

श्लोक 5

प्रविश्य मण्डलं सौरं कृत्वासौ बहुधा पुनः ।निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक्

praviśya maṇḍalaṃ sauraṃ kṛtvāsau bahudhā punaḥ / nirdahatyakhilaṃ lokaṃ saptasaptisvarūpadhṛk

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भो भगवान् जगत् सदसदात्मकम्। सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः शक्तयो ब्रह्मविष्णवीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः

English

(Nandin said), "I shall perform a crore more of the Japa with thy brilliance". When this was said the lord said:— You must not perform the Japa further.

अध्याय ९५

श्लोक 6

स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत् ।देवतानां शरीरेषु क्षिपत्यखिलदाहकम्

sa dagdhvā sakalaṃ sattvamastraṃ brahmaśiro mahat / devatānāṃ śarīreṣu kṣipatyakhiladāhakam

हिन्दी अर्थ

इज्यन्ते विविधेर्यज्ञेः शक्रादित्यादयोऽमराः

English

The perfect knov/ledge pertaining to me and named after me shall be accessible to you as easily as the fruit of the myrobalan in the palm. You will be alive till the dissolution of all living beings. Thereafter you shall attain my region."

अध्याय ९५

श्लोक 7

दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा ।एकासा साक्षिणी शंभोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः

dagdheṣvaśeṣadeveṣu devī girivarātmajā / ekāsā sākṣiṇī śaṃbhostiṣṭhate vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

इस (प्रकृति-पुरुष वियोगको) ही अनादि प्रकृति और पुरुषका संहार कहा जाता है (क्योंकि सांख्यशास्त्रके अनुसार इन दोनोंके नित्य होनेसे इनका लय कहीं नहीं हो सकता) । यह (वियोगरूप) लय भी महेश्वरकी इच्छासे ही होनेवाला है, स्वयं नहीं हो सकता। गुणोंकी साम्यावस्था ही प्रकृति है और अव्यक्त है। जगतका मूल कारण प्रधान है। वह अचेतन है, इसे मायाके रूपमें समझना चाहिए

English

This Japyesvara is the abode of the trident-bearing lord of Devas. The man who dies here is honoured in the Rudra-loka.

अध्याय ९५

श्लोक 8

शिरः कपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः ।आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन् व्योममण्डलम्

śiraḥ kapālairdevānāṃ kṛtastragvarabhūṣaṇaḥ / ādityacandrādigaṇaiḥ pūrayan vyomamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

चेतन होता है। मुनिगण इसे साक्षी, महान् तथा पितामह कहते हैं । इतनेसे यह स्पष्ट है कि महेश्वरकी शाश्वत शक्ति ही संहार करती है। श्रुतिका भी यही कथन है कि रुद्र प्रधान अर्थात् प्रकृतिसे विशेष अर्थात् स्थूल-

English

VV. 140b-146a describe the three oral traditions of the KP as follows:

अध्याय ९५

श्लोक 9

सहस्रनयनो देवः सहस्राकृतिरिश्वरः ।सहस्रहस्तचरणः सहस्रार्चिर्महाभुजः

sahasranayano devaḥ sahasrākṛtiriśvaraḥ / sahasrahastacaraṇaḥ sahasrārcirmahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतपर्यन्त सभी तत्त्वोंको दग्ध करते हैं। ज्ञानपरायण सभी योगियोंका आत्यन्तिक प्रलय भी शंकर ही करते हैं इस प्रकार सबको अपने वशमें रखनेवाले ये भगवान् रुद्र ही संहार करते हैं। श्रुतिके अनुसार (जगत्की) स्थापना करनेवाली (रुद्रकी) मोहनी शक्तिको ही नारायण कहते हैं। पचीसवें तत्त्व अर्थात् पुरुषस्वरूप भगवान्

English

The concluding verse confirms the original Vaisnavite form of this Purana.

अध्याय ९५

श्लोक 10

दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः ।त्रिशूली कृत्तिवसनो योगमैश्वरमास्थितः

daṃṣṭrākarālavadanaḥ pradīptānalalocanaḥ / triśūlī kṛttivasano yogamaiśvaramāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भ प्रकृतिसे तन्मय (संयुक्त) होकर सम्पूर्ण सत्- असदात्मक जगतूकी सृष्टि करते हैं

English

After projecting the Atman (his self) into Atman, and having become lord Mahesvara, he (Kala) burns the entire cosmic egg including Devas, Asuras and human beings.

अध्याय ९५

श्लोक 11

पीत्वा तत्परमानन्दं प्रभूतममृतं स्वयम् ।करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः

pītvā tatparamānandaṃ prabhūtamamṛtaṃ svayam / karoti tāṇḍavaṃ devīmālokya parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी आत्मामें ही व्यवस्थित रहनेवाली (अर्थात् स्वयंमें ही अधिष्ठित वस्तुतः निरधिष्ठान) ब्रह्मा, विष्णु तीन शक्तियाँ भोग तथा मोक्षरूप फलको देनेवाली हैं । ये शक्तियाँ सर्वेश्वरस्वरूप, सभीके द्वारा वन्दनीय, शाश्वत और अनन्त भोगोंसे सम्पन्न हैं। अद्वितीय अक्षर तत्त्व ही पुरुष, प्रधान और ईश्वररूप है

English

Having entered into him (Kalagni), lord Mahadeva, Nilalohita, assumes a terrible form and annihilates the worlds.

अध्याय ९५

श्लोक 12

पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला ।योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः

pītvā nṛttāmṛtaṃ devī bhartuḥ paramamaṅgalā / yogamāsthāya devasya dehamāyāti śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

उस परमात्मा (अव्यक्त अक्षर-तत्त्व)-में अन्य भी इन्द्र, सूर्य आदि हजारों दिव्य शक्तियाँ हैं। इनकी भी विविध यज्ञोंके द्वारा आराधना की जाती है। इन इन्द्र, सूर्य आदि एक-एक देवका भी ऐसा माहात्म्य

English

Entering the solar sphere and manifesting himself in various ways, he assumes the form of the scven-steeded deity (i.e. the sun) and burns the entire world.

अध्याय ९५

श्लोक 13

संत्यक्त्वा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधृक् ।ज्योतिः स्वभावं भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम्

saṃtyaktvā tāṇḍavarasaṃ svecchayaiva pinākadhṛk / jyotiḥ svabhāvaṃ bhagavān dagdhvā brahmāṇḍamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

है कि इनके सेकड़ों-हजारों अर्थात् अनन्त शरीर हैं और इन शरीरोंमें लोक-कल्याणके लिये अनन्त शक्तियाँ हैं, पर वस्तुतः इन सबका मूल एक ही निर्गुण शक्ति है- तां तां शक्ति समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः । करोति देहान् विविधान् ग्रसते चैव लीलया

English

After burning the entire universe, he d ischarges the great miraculous weapon Brahmasiras, that burns everything, on the bodies of deities.

अध्याय ९५

श्लोक 14

संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु ।गुणैरशेषैः पृथिवीविलयं याति वारिषु

saṃsthiteṣvatha deveṣu brahmaviṣṇupinākiṣu / guṇairaśeṣaiḥ pṛthivīvilayaṃ yāti vāriṣu

हिन्दी अर्थ

इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वदवादिभिः। सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

English

When all Devas had been burnt, the goddess, the daughter of the most excellent of the mountains, stands by as the sole witness of Sambhu. So says the Vedic Srutis.

अध्याय ९५

श्लोक 15

स वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः ।तेजस्तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम्

sa vāritattvaṃ saguṇaṃ grasate havyavāhanaḥ / tejastu guṇasaṃyuktaṃ vāyau saṃyāti saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः आद्य: परस्ताद् भगवान् परमात्मा सनातनः । गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः

English

The lord makes an excellent garland of the skulls of the heads of Devas and decorates himself with it. He fills the sphere of the firmament by the multitudes of suns and moons etc.

अध्याय ९५

श्लोक 16

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् ।भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम्

ākāśe saguṇo vāyuḥ pralayaṃ yāti viśvabhṛt / bhūtādau ca tathākāśaṃ līyate guṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे। इन्द्रमेके परे विश्वान् ब्रह्माणमपरे जगुः

English

The lord has a thousand (i.e. innumerable) eyes and a thousand eyelids (v. 1. thousand forms), a thousand hands and feet and a thousand rays of splendour. He is mightily-armed.

अध्याय ९५

श्लोक 17

इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् ।वैकारिके देवगणाः प्रलंय यान्ति सत्तमाः

indriyāṇi ca sarvāṇi taijase yānti saṃkṣayam / vaikārike devagaṇāḥ pralaṃya yānti sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः। एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिव:

English

His face is terrible due to the curved fangs. His eyes shine like blazing fires. Holding the trident and wearing the elephant hide, he is established in his lordly Yoga.

अध्याय ९५

श्लोक 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः ।त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महति प्रलंय व्रजेत्

vaikārikastaijasaśca bhūtādiśceti sattamāḥ / trividho 'yamahaṅkāro mahati pralaṃya vrajet

हिन्दी अर्थ

आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम्

English

Imbibing the great Bliss, the prolific effusion of the nectar, Isvara glances at the goddess and performs a Tanijava dance by himself.

अध्याय ९५

श्लोक 19

महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम् ।अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम्

mahāntamebhiḥ sahitaṃ brahmāṇamatitejasam / avyaktaṃ jagato yoniḥ saṃharedekamavyayam

हिन्दी अर्थ

किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम्। आराधयेद् वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम् पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः

English

The goddess imbibes the highly auspicious Nectar of dances of her lord. She adopts Yoga and becomes one with the body of the Trident-bearing Lord.

अध्याय ९५

श्लोक 20

एवं संहृत्य भूतानि तत्त्वानि च महेश्वरः ।वियोजयति चान्योन्यं प्रधानं पुरुषं परम्

evaṃ saṃhṛtya bhūtāni tattvāni ca maheśvaraḥ / viyojayati cānyonyaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ param

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त अक्षर अद्वितीय तत्त्व। उन-उन शक्तियोंका आश्रयण कर महेश्वरदेव स्वयं लीलापूर्वक विविध देहोंको सृष्टि करते हैं और उनका संहार भी करते हैं। वेदवादी (वेदज्ञ) ब्राह्मणोंके द्वारा समस्त यज्ञोंमें उन (महेश्वर)-

English

After burning the sphere of the cosmic egg, which is naturally fiery, the Pinaka-bearing Lord enjoys the pleasures of Tandava dance out of his own will.

अध्याय ९५

श्लोक 21

प्रधानपुंसोरजयोरेष संहार ईरितः ।महेश्वरेच्छाजनितो न स्वयं विद्यते लयः

pradhānapuṃsorajayoreṣa saṃhāra īritaḥ / maheśvarecchājanito na svayaṃ vidyate layaḥ

हिन्दी अर्थ

का पूजन किया जाता है। ये ही रुद्र हैं तथा सम्पूर्ण कामनाओंको प्रदान करनेवाले हें-एऐसा वेदका कथन है। परमात्माकी सभी शक्तियोंमें ब्रह्मा, विष्णु एवं महेश्वर- देव प्रधान शक्तिके रूपमें माने गये हें शूलपाणि महेश्वर (कारणब्रह्म-तुरीय तत्त्व) तो आद्य, सबसे परे, भगवान्, परमात्मा, सनातन एवं सर्वशक्त्यात्मा (समस्त शक्तियोंके मूल उदम एवं अधिष्ठान) -के रूपमें वेदोंमें वर्णित हैं। इसलिये कुछ

English

When Devas had been annihilated and Brahma, Visnu and the Pinaka-bearing lord Siva (are unified in a resting position), the element of earth gets dissolved in the waters alongwith its attributes.

अध्याय ९५

श्लोक 22

गुणसाम्यं तदव्यक्तं प्रकृतिः परिगीयते ।प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतनम्

guṇasāmyaṃ tadavyaktaṃ prakṛtiḥ parigīyate / pradhānaṃ jagato yonirmāyātattvamacetanam

हिन्दी अर्थ

लोग इन्हें अग्नि तथा कुछ लोग नारायण कहते हैं। ऐसे ही कोई इन्हें इन्द्र, कोई विश्वेदेव तथा कोई ब्रह्मा कहते हें

English

Havyavahana (Fire) swallows the principle of water alongwith its attributes. The element of Tejas (fire) accompa¬ nied by all its attributes undergoes dissolution in the element of Vayu (wind).

अध्याय ९५

श्लोक 23

कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः ।गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः

kūṭasthaścinmayo hyātmā kevalaḥ pañcaviṃśakaḥ / gīyate munibhiḥ sākṣī mahānekaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, वरुण तथा अन्य सभी देवता और महर्षिगण एक ही रुद्र (महेश्वर)-के विभिन्न स्वरूप कहे गये हैं। मनुष्य इन स्वरूपोमेंसे जिस भेद (स्वरूप)-का अवलम्बन कर परमेश्वरको आराधना करते हैं, शिव (महेश्वर) उसी स्वरूपको ग्रहणकर फल प्रदान करते हैं। अत: इनमेंसे किसी एक भी भेद (स्वरूप)-का अवलम्बन कर सनातन महादेवको आराधना करनेवालेको उस परम (शिब) पदको प्राप्ति

English

(ii) A Tirtha—11.41.31-33 Aparanta—N. of a people—1.47.42 Arjuna—A Pandava—After Krsna's death meets Vyasa and discusses 1.29 Aruna—a sacred river—11.30.22 Arundhati—(i) Vasistha's wife—I. 19, 20, 23—an ideal chaste woman X:1.12.223 (ii) Wife of Dharma— _ 1.16.7-11

अध्याय ९५

श्लोक 24

एवं संहारकरणी शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवा ।प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद् रुद्र इति श्रुतिः

evaṃ saṃhārakaraṇī śaktirmāheśvarī dhruvā / pradhānādyaṃ viśeṣāntaṃ dahed rudra iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

होती है। निष्कर्ष यह है कि सर्वशक्तिसम्पन्न सनातन, देव, गिरिश महादेवकी सगुण अथवा निर्गुण किसी भी रूपमें आराधना अवश्य करनी चाहिए ॥ ३७--४०॥

English

All the sense-organs become dissolved in the Taijasa (Rajasa Aharhkara). O excellent ones, the Vaikarika (Sattvika Aharhkara) gets dissolved alongwith the groups of Devas.

अध्याय ९५

श्लोक 25

योगिनामथ सर्वेषां ज्ञानविन्यस्तचेतसाम् ।आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शङ्करः

yogināmatha sarveṣāṃ jñānavinyastacetasām / ātyantikaṃ caiva layaṃ vidadhātīha śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने आप लोगोंको निर्गुण-योग (निर्बीज समाधि) पहले ही बता दिया है। सगुणरूप (-की उपासना)- में आरूढ़ होनेको इच्छा करनेवालेको भी परमेश्वरकी पूजा (आराधना) करनी चाहिए। वेदके कथनके अनुसार पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले, तीन नेत्रवाले, जटाधारी, चर्माम्बरधारी, पद्मासनमें स्थित तथा स्वर्णिम आभावाले (शंकर) -का ध्यान करना चाहिए

English

The three types of Ahaihkara (ego) get dissolved in the principle Mahat. The Mahat (Intellect) principle gets dissolved in Brahma of unmeasured prowess, alongwith these.

अध्याय ९५

श्लोक 26

इत्येष भगवान् रुद्रः संहारं कुरुते वशी ।स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुतिः

ityeṣa bhagavān rudraḥ saṃhāraṃ kurute vaśī / sthāpikā mohanī śaktirnārāyaṇa iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

१-महेश्वर कार्यब्रह्म एवं कारणत्रह्म-रूपमें शास्त्रोंमें वर्णित हैं। अव्यक्ततत्त्वकी शक्तिरूपमें जिन महेश्वरकी चर्चा अभी ऊपर की गयी है, वे कार्यब्रह्म हैं। अव्यक्त अक्षर-तत्त्व कारणब्रह्म महेशवरको समझना चाहिए। इन्हीं कारणब्रह्मको तुरीय (चतुर्थ) अद्वैत

English

Being burnt by their brilliance, the Earth alongwith the mountains, rivers, oceans and continents becomes devoid of moisture.

अध्याय ९५

श्लोक 27

हिरण्यगर्भा भगवान् जगत् सदसदात्मकम् ।सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः

hiraṇyagarbhā bhagavān jagat sadasadātmakam / sṛjedaśeṣaṃ prakṛtestanmayaḥ pañcaviṃśakaḥ

हिन्दी अर्थ

या तत्त्व कहा जाता ह। 'निर्बीज समाधि' साधककी वह अवस्था है, जिसमें कोई भी संस्कार शेष नहीं रहता। इसीलिये इस अवस्थामें किसी भी प्रकारकी चित्तवृत्तिका अस्तित्व नहीं रहता। इसी कारण इस निर्बीज समाधिको कैवल्यावस्था कहते हैं।

English

The holy centres are not fruitful to him who forsakes his duties and goes on pilgrimage to various holy centres. The holy centres do not benefit him either in this world or in the other world.

अध्याय ९५

श्लोक 28

सर्वज्ञाः सर्वगाः शान्ताः स्वात्मन्येवव्यवस्थिताः ।शक्तयो ब्रह्मविण्वीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः

sarvajñāḥ sarvagāḥ śāntāḥ svātmanyevavyavasthitāḥ / śaktayo brahmaviṇvīśā bhuktimuktiphalapradāḥ

हिन्दी अर्थ

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः । तस्मात् सर्वान् परित्यज्य देवान् ब्रहापुरोगमान्। आराधयेद् विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम्

English

The dissolution does not exist by itself. It originates from the will of Mahesvara. When Pradhana is in a state of equilibrium of gunas, it is mentioned as unmanifested Prakrti.

अध्याय ९५

श्लोक 29

सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्तभोगिनः ।एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुंप्रधानेश्वरात्मकम्

sarveśvarāḥ sarvavandyāḥ śāśvatānantabhoginaḥ / ekamevākṣaraṃ tattvaṃ puṃpradhāneśvarātmakam

हिन्दी अर्थ

भक्नतियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः । तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम् अत्राप्यशक्तोऽथ हरं विष्णुं ब्रह्माणमर्चयेत्। अथ चेदसमर्थः स्यात् तत्रापि मुनिपुंगवाः । ततो वाय्वग्निशक्रादीन् पूजयेद् भक्तिसंयुतः

English

Pradhana, the principle of Maya, is insentient and the source of origin of the universe. The Atman, the twentyfifth (principle) is stationed within the hearts of all. It is the pure consciousness and knowledge.

अध्याय ९५

श्लोक 30

अन्याश्च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः ।इज्यन्ते विविधैर्यज्ञैः शक्रादित्यादयो ऽमराः

anyāśca śaktayo divyāḥ santi tatra sahasraśaḥ / ijyante vividhairyajñaiḥ śakrādityādayo 'marāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुं रुद्रं विरञ्चिँ च सबीजं भावयेद् बुधः । अथवाग्न्यादिकान् देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः

English

It is sung about by sages as the Saksin (cosmic Wit¬ ness), the great Pitamaha (grandfather). The power of Annihilation is certainly the Sakti of Mahesvara.

अध्याय ९५

श्लोक 31

एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च ।कथ्यन्ते चैव माहात्म्याच्छक्तिरेकैव निर्गुणाः

ekaikasya sahasrāṇi dehānāṃ vai śatāni ca / kathyante caiva māhātmyācchaktirekaiva nirguṇāḥ

हिन्दी अर्थ

पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम्। अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम् नारायणं जगदयोनिमाकाशं परमं पदम्।

English

The entire universe appears like a frying pan. The rays completely burn everything down again and again.

अध्याय ९५

श्लोक 32

तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः ।करोति देहान् विविधान् ग्रसते चैव लीलया

tāṃ tāṃ śaktiṃ samādhāya svayaṃ devo maheśvaraḥ / karoti dehān vividhān grasate caiva līlayā

हिन्दी अर्थ

एष एव विधिब्राह्यो भावने चान्तिके मतः

English

Thereafter, the animals in the netherworlds as well as those in the great oceans become destroyed and dissolved. They crumble and get mixed into the earth.

अध्याय ९५

श्लोक 33

इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वेदवादिभिः ।सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

ijyate sarvayajñeṣu brāhmaṇairvedavādibhiḥ / sarvakāmaprado rudra ityeṣā vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठो! इस प्रकार इस सबीज योगका वर्णन महेश्वरतत्त्व ही सर्वस्व, परम ध्येय है) इसलिये ब्रह्मा आदि प्रधान सभी देवोंको छोड़कर आदि, मध्य तथा अन्तमें रहनेवाले (शाश्वत तत्त्व) विरूपाक्ष (शंकर)- की आराधना करनी चाहिए। अपने धर्में निरत

English

Lord Fire, with seven souls, reduces everything to ashes—the continents, the mountains, the Varsas (subconti¬ nents) and the great oceans.

अध्याय ९५

श्लोक 34

सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः

sarvāsāmeva śaktīnāṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / prādhānyena smṛtā devāḥ śaktayaḥ paramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ही (शंकरके समान) रूप धारणकर शिवके समीप आता है । अत्यन्त भावना--ध्येयाकार चित्तवृत्तिवाले इस सबीज योगका वर्णन किया गया। इसका यथाविधि अनुष्ठान करता हुआ व्यक्ति ऐश्वर (ईश्वर)-पदको प्राप्त

English

The flourishing fire drinks up the waters from the- oceans and rivers. It blazes up resting on the Earth.

अध्याय ९५

श्लोक 35

आद्यः परस्ताद् भगवान् परमात्मा सनातनः ।गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः

ādyaḥ parastād bhagavān paramātmā sanātanaḥ / gīyate sarvaśaktyātmā śūlapāṇirmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

करता है॥ ४३--४५॥ मुनिश्रेष्ठो! यदि मनुष्य इसमें भी असमर्थ हो तो उसे हर, विष्णु एवं ब्रह्माकी आराधना करनी चाहिए और उसमें भी असमर्थ होनेपर भक्तियुक्त होकर (कार्यब्रह्मको शक्ति) वायु, अग्नि तथा इन्द्र आदि

English

They are all powerful, binding everything, (v.l. worthy of salute by all) perpetual and infinite in their enjoy¬ ments of pleasures. They form one imperishable principle in the nature ofLord Purusa, Pradhana.

अध्याय ९५

श्लोक 36

एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे ।इन्द्रमेके परे विश्वान् ब्रह्माणमपरे जगुः

enameke vadantyagniṃ nārāyaṇamathāpare / indrameke pare viśvān brahmāṇamapare jaguḥ

हिन्दी अर्थ

जो दो शुद्ध भावनाएं बतायी गयी हैं (वे भी कल्याणकर हैं) । साथ ही निर्बीज तथा सबीज योगका भी वर्णन किया गया है (ये भी परम उपादेय हैं)। मैंने पूर्वमें भी यह निर्बीज ज्ञान (योग) आप लोगोंको बताया

English

After burning the Earth, it burns up Rasatala. After burning the Earth down below, it burns the heaven above.

अध्याय ९५

श्लोक 37

ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः ।एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः

brahmaviṣṇavagnivaruṇāḥ sarve devāstatharṣayaḥ / ekasyaivātha rudrasya bhedāste parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

था। बुद्धिमान् व्यक्तिको सर्वप्रथम सबीज (साकाररूपमें) ब्रह्मा, विष्णु तथा रुद्रको भावना करनी चाहिए अथवा प्रारम्भमें जितेन्द्रिय होकर अग्नि आदि देवताओंकी तत्परतापूर्वक (इन देवताओंको ही परम ध्येय मानकर) आराधना करनी चाहिए। विष्णुके भक्त एवं विष्णुपरायण पुरुषको वैष्णव चिह्न (शंख-चक्रादि) धारणकर नियमपूर्वक (नारायण, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्धरूप) चार मूर्ति धारण करनेवाले, अनादिनिधन, जगद्योनि, आकाशरूप,

English

The flames of that Sarhvartaka fire leap up hundreds, thousands and ten thousands of Yojanas.

अध्याय ९५

श्लोक 38

यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम् ।तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः

yaṃ yaṃ bhedaṃ samāśritya yajanti parameśvaram / tat tad rūpaṃ samāsthāya pradadāti phalaṃ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

परमपदरूप सनातन देव वासुदेव पुरुष विष्णुकी पूजा करनी चाहिए! ब्राह्मी भावना (विष्णुको ही ब्रह्म माननेकी भावना)-में भी यही विधि श्रीविष्णुका सामीप्य प्राप्त करनेके लिये मान्य है

English

Becoming more brilliant by being urged by Kala- rudra (Rudra, the destroyer) it burns the Gandharvas, Pisacas, Yaksas, serpents and Raksasas.

अध्याय ९५

श्लोक 39

तस्मादेकतरं भेदं समाश्रित्यापि शाश्वतम् ।आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम्

tasmādekataraṃ bhedaṃ samāśrityāpi śāśvatam / ārādhayanmahādevaṃ yāti tatparamaṃ padam

हिन्दी अर्थ

'सबीज योग' का अर्थ है-सबीज समाधि। वह समाधि सबीज है, जिसमें बीज रहता है। बीजका अर्थ है--ध्येयाकार चित्तवृत्ति। इसका आशय यह है कि स्वयंसे पृथक् ध्येय तत्वको समझकर उसका अनुसंधान यदि साधक कर रहा है तो ध्येयाकार चित्तवृत्तिका अस्तित्व रहनेसे साधककी यह समाधि-अवस्था सबीज ही है। (इसे कैवल्यावस्था नहीं कह सकते, क्योंकि चित्तवृत्तिका पृथक् अस्तित्व रहनेसे साधकमें कैवल्य भाव नहीं है।)

English

The Kalagni (the fire of destruction) whose body has been pervaded by Kala entirely consumes Bhurloka Bhuvarloka and Maharloka.

अध्याय ९५

श्लोक 40

किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम् ।आराधयेद् वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम्

kintu devaṃ mahādevaṃ sarvaśaktiṃ sanātanam / ārādhayed vai giriśaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇam

हिन्दी अर्थ

४९२० कूर्मपुराण कर

English

33-34

अध्याय ९५

श्लोक 41

मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः ।आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत् परमेश्वरम्

mayā prokto hi bhavatāṃ yogaḥ prāgeva nirguṇaḥ / ārurukṣustu saguṇaṃ pūjayet parameśvaram

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्युश्ाय मुनये कथितं यन्मया पुरा इस प्रकार यह पवित्र भावनापर आश्रित परम ज्ञान बतलाया गया। प्राचीन कालमें मैंने इस ज्ञानको इन्द्रद्युम्न

English

Some are like mountains; some are comparable to- huge herds of elephants. Others are like heaps of burning coal and some like shoals of fishes.

अध्याय ९५

श्लोक 42

पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम् ।पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः

pinākinaṃ trinayanaṃ jaṭilaṃ kṛttivāsasam / padmāsanasthaṃ rukmābhaṃ cintayed vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रहामयं जगत्

English

The devotee desirous of climbing (or attaining) to the Yoga of Saguna type should worship paramesvara (the supreme Ruler) in the Saguna form—the form with three eyes, bearing Pinaka with matted hair and clad in elephant hide.

अध्याय ९५

श्लोक 43

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः ।तस्मात् सर्वान् परित्यज्य देवान् ब्रह्मपुरोगमान् ।आराधयेद् विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम्

eṣa yogaḥ samuddiṣṭaḥ sabījo munisattamāḥ / tasmāt sarvān parityajya devān brahmapurogamān / ārādhayed virūpākṣamādimadhyāntasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा भगवान् विरराम जनार्दनः । तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम्

English

Or he should meditate on Rudra with golden lustre or shining like a thousand suns: So it is heard (mentioned) in the Vedas. O leading sages, this is pointed out as Sabija Toga (i.e. the Yoga with the seed).

अध्याय ९५

श्लोक 44

भक्तियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः ।तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम्

bhaktiyogasamāyuktaḥ svadharmanirataḥ śuciḥ / tādṛśaṃ rūpamāsthāya samāyātyantikaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने।

English

Like a flood water gushes out from them as rain. The terrible and inauspicious rain destroys the fire.

अध्याय ९५

श्लोक 45

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो ऽत्यन्तभावने ।यथाविधि प्रकुर्वाणः प्राप्नुयादैश्वरं पदम्

eṣa yogaḥ samuddiṣṭaḥ sabījo 'tyantabhāvane / yathāvidhi prakurvāṇaḥ prāpnuyādaiśvaraṃ padam

हिन्दी अर्थ

नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च

English

The entire universe is filled with water of enormous quantities. On being thus overpowered by water the fire merges itself into the water.

अध्याय ९५

श्लोक 46

अत्राप्यशक्तो ऽथ हरं विष्णुं बह्माणमर्चयेत् ।अथ चेदसमर्थः स्यात् तत्रापि मुनिपुङ्गवाः ।ततो वाय्वग्निशक्रादीन् पूजयेद् भक्तिसंयुतः

atrāpyaśakto 'tha haraṃ viṣṇuṃ bahmāṇamarcayet / atha cedasamarthaḥ syāt tatrāpi munipuṅgavāḥ / tato vāyvagniśakrādīn pūjayed bhaktisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्त्रशिरसे तुभ्यं सहस्त्राक्षाय ते नमः।

English

Due to the waters showered by the clouds the fire is subdued in hundreds of years. The flood envelops the entire universe with huge currents of water.

अध्याय ९५

श्लोक 47

ये चान्ये भावने शुद्धे प्रागुक्ते भवतामिह ।अथापि कथितो योगो निर्बोजश्च सबीजकः

ye cānye bhāvane śuddhe prāgukte bhavatāmiha / athāpi kathito yogo nirbojaśca sabījakaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमोऽस्तु ते। धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः

English

Impelled by the self-born deity, these showers fill the earth with huge floods of water like the flow-tide of an ocean.

अध्याय ९५

श्लोक 48

ज्ञानं तदुक्तं निर्बोजं पूर्वं हि भवतां मया ।विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च सबीजं भावयेद् बुधः ।सथवाग्न्यादिकान् देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः

jñānaṃ taduktaṃ nirbojaṃ pūrvaṃ hi bhavatāṃ mayā / viṣṇuṃ rudraṃ virañciṃ ca sabījaṃ bhāvayed budhaḥ / sathavāgnyādikān devāṃstatparaḥ saṃyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः

English

The whole Earth alongwith the mountains and continents is slowly covered with water. The water drunk by the rays of the sun remains in the clouds.

अध्याय ९५

श्लोक 49

पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम् ।अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम्

pūjayet puruṣaṃ viṣṇuṃ caturmūrtidharaṃ harim / anādinidhanaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः नमोऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः। स्वर्गापवर्गदात्रे च नमोऽप्रतिहतात्मने

English

Again it falls on the Earth whereby the oceans are filled up. Thereafter the oceans go beyond their shores everywhere.

अध्याय ९५

श्लोक 50

नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमं पदम् ।तल्लिङ्गधारी नियतं तद्भक्तस्तदपाश्रयः ।एष एव विधिर्ब्राह्मे भावने चान्तिके मतः

nārāyaṇaṃ jagadyonimākāśaṃ paramaṃ padam / talliṅgadhārī niyataṃ tadbhaktastadapāśrayaḥ / eṣa eva vidhirbrāhme bhāvane cāntike mataḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिसे कहा था। यह चेतनात्मक एवं अचेतनात्मक

English

A sensible man should practise the worship ofVisnu, Rudra and Virinci in the Sabija Toga, or he may worship Vayu and other Devas with due attachment to them and with his self controlled.

अध्याय ९५

श्लोक 51

इत्येतत् कथितं ज्ञानं भावनासंश्रयं परम् ।इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुरा

ityetat kathitaṃ jñānaṃ bhāvanāsaṃśrayaṃ param / indradyumnāya munaye kathitaṃ yanmayā purā

हिन्दी अर्थ

ही है। वह ईश्वर (महेश्वर) ही परम ब्रह्म है, इसलिये यह जगत् ब्रह्ममय है सूतजीने कहा--इतना कहकर भगवान् जनार्दन (कूर्म) चुप हो गये। तब इन्द्रके साथ मुनिगण माधव विष्णु (कूर्म)-की स्तुति करने लगे-

English

He should worship Visnu, Hari, who assumes the four Murtis (vyuhas) who has neither beginning nor destruction and who is the eternal lord Vasudeva.

अध्याय ९५

श्लोक 52

अव्यक्तात्मकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत् ।तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

avyaktātmakamevedaṃ cetanācetanaṃ jagat / tadīśvaraḥ paraṃ brahma tasmād brahmamayaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--कूर्मरूपधारी परमात्मा विष्णुको नमस्कार है। विश्वरूप नारायण वासुदेव! आपको नमस्कार है। कृष्णको बार-बार नमस्कार है। गोविन्दको बारम्बार नमस्कार है। माधव! आपको नमस्कार है।

English

He should worship Narayana who is the source of origin of the universe, whose greatest region is in the firmament.

अध्याय ९५

श्लोक 53

सूत उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् विरराम जनार्दनः ।तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम्

sūta uvāca etāvaduktvā bhagavān virarāma janārdanaḥ / tuṣṭuvurmunayo viṣṇuṃ śakreṇa saha mādhavam

हिन्दी अर्थ

यज्ञेश्वरको नमस्कार है हजारों सिरवाले तथा हजारों नेत्रवाले आपको नमस्कार है। हजारों हाथ तथा हजारों चरणवाले आपको नमस्कार है। प्रणवस्वरूप-ज्ञानरूप परमात्माको नमस्कार है। आनन्दरूप आपको नमस्कार है। आप मायातीतको

English

The same procedure is to be followed in the final Brahma-Bhavana (meditation of Brahman). Thus the perfect knowledge related to Bhavana (meditation) has been explained by me.

अध्याय ९५

श्लोक 54

मुनय ऊचुः नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने ।नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः

munaya ūcuḥ namaste kūrmarūpāya viṣṇave paramātmane / nārāyaṇāya viśvāya vāsudevāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। गूढ (रहस्यमय) शरीरवाले आपको नमस्कार है। आप निर्गुणको नमस्कार है। पुराणपुरुष तथा सत्तामात्र स्वरूपवाले आपको नमस्कार है। सांख्य तथा योगरूप आपको नमस्कार है । अद्वितीय (तत्त्वरूप)

English

It is said that (the greatness) of Hara (predominates) in the Tamasa Kalpas and (the greatness) of Prajapati (pre¬ dominates) in the Rajasa Kalpa. The Varaha Kalpa that is current now is considered to be Sattvika.

अध्याय ९५

श्लोक 55

नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ।माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च

namo namaste kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ / mādhavāya namastubhyaṃ namo yajñeśvarāya ca

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। धर्म तथा ज्ञानद्वारा प्राप्त होनेवाले आपको तथा निष्कल आपको बार-बार नमस्कार है। व्योमतत्त्वरूप महायोगेश्वरको नमस्कार है। पर तथा अवर पदार्थोको उत्पन्न करनेवाले वेदद्वारा वेद्य आपको शुद्ध (निराकारस्वरूप) आपको नमस्कार है, बुद्ध (ज्ञानस्वरूप) आपको नमस्कार है। योगयुक्त तथा हेतु (अनन्त प्रपञ्चके मूल कारण)-रूपको नमस्कार है। आपको बार-बार नमस्कार है। मायावी (मायाके नियन्त्रक)

English

Obeisance to you, to Visnu, the great Atman of the form of the tortoise. Hail to Vasudeva, to omnipresent Narayana.

अध्याय ९५

श्लोक 56

सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः ।नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च

sahasraśirase tubhyaṃ sahasrākṣāya te namaḥ / namaḥ sahasrahastāya sahasracaraṇāya ca

हिन्दी अर्थ

वेधा (विश्व-प्रपञ्चके स्रष्टा)-को नमस्कार है

English

Obeisance, again and again to you, to Krsna, and to Govinda, Obeisance always to you, to Madhava, to the lord of Yajnas.

अध्याय ९५

श्लोक 57

ॐ नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे ।आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः

oṃ namo jñānarūpāya paramātmasvarūpiṇe / ānandāya namastubhyaṃ māyātītāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

वराहरूप आपको नमस्कार है। आप नरसिंह- रूपधारीको नमस्कार है। वामनरूप आपको नमस्कार है। आप हृषीकेश (इन्द्रियके ईश)-को नमस्कार है। कालरुद्रको नमस्कार है। कालरूप आपको नमस्कार है। स्वर्ग तथा अपवर्ग प्रदान करनेवाले और अप्रतिहत आत्मा (शाश्वत अद्वितीय)-को नमस्कार है

English

Obeisance to you with a thousand (i.e. innumer¬ able) heads. Salutation to you with a thousand eyes. Obeisance to one with a thousand hands and to one with a thousand feet.

अध्याय ९५

श्लोक 58

नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते ।पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे

namo gūḍhaśarīrāya nirguṇāya namo 'stu te / puruṣāya purāṇāya sattāmātrasvarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते

English

Om! Hail to Visnu of the embodiment of perfect knowledge, to the great Atman. Obeisance to you, the Bliss. Bow to you who are beyond the pale of Maya.

अध्याय ९५

श्लोक 59

नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते ।धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः

namaḥ sāṃkhyāya yogāya kevalāya namo 'stu te / dharmajñānādhigamyāya niṣkalāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च। सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तरः त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः। त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः

English

Salutation to you of concealed body (or O Kurma- Tortoise), to you the attributeless (Nirguna) one, to the ancient Purusa, of the form of only pure Existence.

अध्याय ९५

श्लोक 60

नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च ।परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः

namostu vyomatattvāya mahāyogeśvarāya ca / parāvarāṇāṃ prabhave vedavedyāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम्। कौर्म पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

English

Obeisance to Sankhya; Bow to the pure Yoga, obeisance to you, comprehensible through the meditation on Dharma; salutation be to the unsullied one.

अध्याय ९५

श्लोक 61

नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे ।नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः

namo buddhāya śuddhāya namo yuktāya hetave / namo namo namastubhyaṃ māyine vedhase namaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्यास्तु सम्भवः कथितः पुरा। मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम् प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः। धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम्

English

Hail to you the principle of Yoga; obeisance to the Isvara of great Yoga; obeisance to the lord of the greater and

अध्याय ९५

श्लोक 62

नमो ऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः ।वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः

namo 'stu te varāhāya nārasiṃhāya te namaḥ / vāmanāya namastubhyaṃ hṛṣīkeśāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुंगवाः

English

Obeisance to the enlightened one, to the pure one; Bows again and again to you, the wielder of Maya. Obeisance to Vedhas.

अध्याय ९५

श्लोक 63

नमो ऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः ।स्वर्गापवर्गदात्रे च नमो ऽप्रतिहतात्मने

namo 'stu kālarudrāya kālarūpāya te namaḥ / svargāpavargadātre ca namo 'pratihatātmane

हिन्दी अर्थ

कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च। ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा मुख्यादिसर्गककथनं मुनिसर्गस्तथापरः

English

Hail to you Varaha; obeisance to you Nara- simha; bow to you Vamana; obeisance to you Hrsikesa.

अध्याय ९५

श्लोक 64

नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने ।देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते

namo yogādhigamyāya yogine yogadāyine / devānāṃ pataye tubhyaṃ devārtiśamanāya te

हिन्दी अर्थ

व्याख्यातो रुद्रसर्गश्व ऋषिसर्गश्च तापसः। धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात् पूर्वमेव तु

English

Obeisance to the bestower of heavenly pleasures and salvation; salutation to one whose Atman is un-obstructed. Obeisance to one attainable through Yoga; obeisance to the Yogin, to the bestower of Yogas.

अध्याय ९५

श्लोक 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् ।अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते

bhagavaṃstvatprasādena sarvasaṃsāranāśanam / asmābhirviditaṃ jñānaṃ yajjñātvāmṛtamaśnute

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम्। पद्योद्धवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम्। दिव्यदृष्टरिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

English

The granting of divine vision unto Brahma, the supreme god (Paramesthin); the eulogy of the lord of Devas by Brahma, Paramesthin.

अध्याय ९५

श्लोक 66

श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च ।सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः

śrutāstu vividhā dharmā vaṃśā manvantarāṇi ca / sargaśca pratisargaśca brahmāṇyasyāsya vistaraḥ

हिन्दी अर्थ

योगाधिगम्य, योगी और योगदाताको नमस्कार है।

English

The incarnation of lord Brahma from the umbilical lotus of Visnu is described. So also the unification of the lord with Brahma formerly has been narrated.

अध्याय ९५

श्लोक 67

त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः ।त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः

tvaṃ hi sarvajagatsākṣī viśvo nārāyaṇaḥ paraḥ / trātumarhasyanantātmaṃstvameva śaraṇaṃ gatiḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले आपको नमस्कार है भगवन्! आपकी कृपासे समस्त संसार (भवबन्धन)- का नाश हो जाता है। हमें आपसे वह ज्ञान प्राप्त हुआ है, जिसे जानकर अमृतत्वकी प्रासि होती है। हम लोगोंने विविध धर्म, वंश, मन्वन्तर, सर्ग, प्रतिसर्ग तथा इस

English

The delusion of Brahma and then the recognition of Hari has been described; the performance of the penance by the intelligent lord of Devas has been narrated.

अध्याय ९५

श्लोक 68

सूत उवाच एतद् वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम् ।कौर्मं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

sūta uvāca etad vaḥ kathitaṃ viprā yogamokṣapradāyakam / kaurmaṃ purāṇamakhilaṃ yajjagāda gadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डके विस्तारके विषयमें आपसे सुना। आप ही सम्पूर्ण जगतूके साक्षी, विश्वरूप और परम नारायण हैं। अनन्तात्मन्! आप ही हम लोगोंकी शरण और गति हैं। आप हमारी रक्षा करें॥ ६५--६७॥

English

The appearance of Mahesa from the forehead of Brahma is mentioned thereafter; the creative activity of the Rudras and its prohibition of the same by Brahma is told.

अध्याय ९५

श्लोक 69

अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्यास्तु संभवः कथितः पुरा ।मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम्

asmin purāṇe lakṣmyāstu saṃbhavaḥ kathitaḥ purā / mohāyāśeṣabhūtānāṃ vāsudevena yojanam

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--विप्रो ! योग तथा मोक्ष प्रदान करनेवाले उस सम्पूर्ण कूर्मपुराणको मैंने आप लोगोंको बतलाया, जिसे गदाधर (कूर्मभगवान्)-ने कहा था। पहले इस पुराणमें सम्पूर्ण प्राणियोंको मोहित करनेके लिये लक्ष्मीकी उत्पत्ति तथा वासुदेवके साथ उनके संयोगका वर्णन किया गया है। तदनन्तर प्रजापतियोंकी सृष्टि, वर्णोंके धर्मों और उनकी वृत्तियोंका वर्णन तथा धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्षके शुभ लक्षणोंका यथावत् वर्णन किया गया है। इसमें पितामह

English

Afterwards the daughtership of the goddess of Daksa as well as that of Himalaya is described alongwith the reality of the goddess.

अध्याय ९५

श्लोक 70

प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः ।धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम्

prajāpatīnāṃ sargastu varṇadharmāśca vṛttayaḥ / dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yathāvallakṣaṇaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

(ब्रह्मा), विष्णु तथा धीमान् महेश्वरके एकत्व, पृथकृत्व और वैशिष्ट्यका वर्णन हुआ है भक्तोंके लक्षण तथा सुन्दर सदाचारको कहा गया है। साथ ही वर्णों तथा आश्रमोंके लक्षणोंको शास्त्रानुसार बतलाया गया है ॥ ६८--७२॥

English

The manifestation of the divine and the universe- form, the thousand names of the goddess are enumerated by the father Himavan himself.

अध्याय ९५

श्लोक 71

पितामहस्य विष्णोश्च महेशस्य च धीमतः ।एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषश्चोपवर्णितः

pitāmahasya viṣṇośca maheśasya ca dhīmataḥ / ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca viśeṣaścopavarṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर आदिसर्ग पुन: सात आवरणयुक्त ब्रह्माण्डका वर्णन हुआ है। मुनिश्रेष्ठो! फिर हिरण्यगर्भसर्ग कहा गया है। काल-गणनाका विवरण, ईश्वरका माहात्म्य, ब्रह्माका जलमें शयन तथा भगवान्के नामोंकी निरुक्तिका वर्णन हुआ है। (विष्णुद्वारा) वराह-शरीर धारणकर भूमि (पृथ्वी)- के उद्धार करनेका भी इसमें वर्णन हुआ है। तदनन्तर पहले मुख्यसर्ग आदि और पुनः मुनिसर्ग बताया गया है। (इस पुराणमें) रुद्रसर्ग, ऋषिसर्ग, तापससर्ग और तामससर्गसे

English

The advice given by the great goddess; the grant¬ ing of the boons; The creation of subjects by Bhrgu and others; the detailed narration of the race of kings.

अध्याय ९५

श्लोक 72

भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारश्च शोभनः ।वर्णाश्रमाणां कथितं यथावदिह लक्षणम्

bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ samācāraśca śobhanaḥ / varṇāśramāṇāṃ kathitaṃ yathāvadiha lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

पहले धर्मका प्रजासर्ग बताया गया है॥ ७३--७६ ॥

English

The Pracetasatva (the state of being the son of Pracetas) of Daksa, the destruction of Yajna of Daksa, the dispute between Dadhica and Daksa is then narrated.

अध्याय ९५

श्लोक 73

आदिसर्गस्ततः पश्चादण्डावरणसप्तकम् ।हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

ādisargastataḥ paścādaṇḍāvaraṇasaptakam / hiraṇyagarbhasargaśca kīrtito munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा एवं विष्णुके विवाद और (परस्पर) एक- दूसरेके देहके अन्तर्गत प्रविष्ट होने, ब्रह्मके कमलसे उत्पन्न होने और धीमान् देव (ब्रह्मा)-के मोहका (इस पुराणमें) वर्णन हुआ है तत्पश्चात् (ब्रह्माद्वारा) महेशका दर्शन करने, विष्णु- द्वारा कहे गये उनके माहात्म्य और परमेष्ठी ब्रह्माको दिव्य

English

O leading sages, thereafter the imprecation of the sages (by Dadhica) has been mentioned; then the arrival of Rudra, his grace and the vanishment of the Pinaka-bearing lord.

अध्याय ९५

श्लोक 74

कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च ।ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा

kālasaṃkhyāprakathanaṃ māhātmyaṃ ceśvarasya ca / brahmaṇaḥ śayanaṃ cāpsu nāmanirvacanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्टिना। प्रसादो गिरिशास्याथ वरदानं तथैव च

English

Then the advice to Pitamaha for the protection is described {ranaya* 'for fighting'), the creation of the subjects by Daksa and Kasyapa, the great Atman.

अध्याय ९५

श्लोक 75

वराहवपुषा भूयो भूमेरुद्धरणं पुनः ।मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसर्गस्तथापरः

varāhavapuṣā bhūyo bhūmeruddharaṇaṃ punaḥ / mukhyādisargakathanaṃ munisargastathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

संवादो विष्णुना सार्ध शंकरस्य महात्मनः । वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः अवतारोऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात्

English

The slaying of Hiranyakasipu and then that of Hiranyaksa, thereafter, the curse to the dwellers of the Devadaru forest is mentioned.

अध्याय ९५

श्लोक 76

व्याख्यतो रुद्रसर्गश्च ऋषिसर्गश्च तापसः ।धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात् पूर्वमेव तु

vyākhyato rudrasargaśca ṛṣisargaśca tāpasaḥ / dharmasya ca prajāsargastāmasāt pūrvameva tu

हिन्दी अर्थ

एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः। विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्तत: ८२॥ तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः। प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात् कथितस्ततः

English

Then the subjugation ofAndhaka and the (granting of) the excellent chieftainship of the Ganas. The curbing of Prahlada and the binding over of Bali.

अध्याय ९५

श्लोक 77

ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम् ।पद्मोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः

brahmaviṣṇuvivādaḥ syādantardehapraveśanam / padmodbhavatvaṃ devasya mohastasya ca dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्राणां कथिता सूष्टिरब्रह्मणः प्रतिषेधनम्। भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता

English

The defeat of Bana and the grace shown to him by the trident-bearing lord; the detailed narration of the families of the sages; the races of the king are glorified.

अध्याय ९५

श्लोक 78

दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम् ।दिव्यदृष्टिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

darśanaṃ ca maheśasya māhātmyaṃ viṣṇuneritam / divyadṛṣṭipradānaṃ ca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

देव्या विभागकथनं देवदेवात् पिनाकिनः । देव्यास्तु पश्चात् कथितं दक्षपुत्रीत्वमेब च

English

The birth of Hari, Visnu out of his own free will from Vasudeva, visit to Upamanyu and the performance of penance.

अध्याय ९५

श्लोक 79

संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।प्रसादो गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च

saṃstavo devadevasya brahmaṇā parameṣṭhinā / prasādo giriśasyātha varadānaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हिमवददुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च। दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम् उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च

English

The acquisition of the boon after seeing the three¬ eyed Mahadeva accompanied by Amba; the departure to Kailasa and staying there by Sarngin (Krsna).

अध्याय ९५

श्लोक 80

संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः ।वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः

saṃvādo viṣṇunā sārdhaṃ śaṅkarasya mahātmanaḥ / varadānaṃ tathāpūrvamantardhānaṃ pinākinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम्

English

Then the fear of the dwellers of Dvaravatl, their protection by Garuda after conquering the powerful enemies are described.

अध्याय ९५

श्लोक 81

वधश्च कथितो विप्रा मधुकैटभयोः पुरा ।अवतारो ऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात्

vadhaśca kathito viprā madhukaiṭabhayoḥ purā / avatāro 'tha devasya brahmaṇo nābhipaṅkajāt

हिन्दी अर्थ

ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुंगवाः पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु

English

The arrival of Narada and the journey of Garutman (Garuda), thereafter the arrival of Krsna to the hermitage of the sages.

अध्याय ९५

श्लोक 82

एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः ।विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्ततः

ekībhāvaśca devasya viṣṇunā kathitastataḥ / vimoho brahmaṇaścātha saṃjñālābho harestataḥ

हिन्दी अर्थ

ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम्। निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम्

English

The daily routine of Vasudeva. His worship of Sivalinga. Thereafter, the questions put by the sage Mar- kandeya have been mentioned.

अध्याय ९५

श्लोक 83

तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः ।प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात् कथितस्ततः

tapaścaraṇamākhyātaṃ devadevasya dhīmataḥ / prādurbhāvo maheśasya lalāṭāt kathitastataḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टि प्रदान करनेका वर्णन हुआ है । परमेष्ठी ब्रह्माद्वारा देवाधिदेव (महेश्वर)-की स्तुति, (प्रसन्न होकर) गिरिंशद्वारा अनुग्रह तथा वर प्रदान करनेका भी वर्णन हुआ है। विष्णुके साथ महात्मा शंकरके संवाद, पिनाकीद्वारा वर प्रदान करने और उनके अन्तर्धान होनेका वर्णन हुआ है

English

The narration of the precise nature of the Linga and the Lingin as a sequel to the narration of the worship of Linga, the fear arising out of Linga. *

अध्याय ९५

श्लोक 84

रुद्राणां कथिता सृष्टिर्ब्रह्मणः प्रतिषेधनम् ।भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ

rudrāṇāṃ kathitā sṛṣṭirbrahmaṇaḥ pratiṣedhanam / bhūtiśca devadevasya varadānopadeśakau

हिन्दी अर्थ

विप्रो! इसमें प्राचीन कालमें हुए मधुकैटभके वधका तथा देव (विष्णु)-के नाभिकमलसे ब्रह्माके अवतारका वर्णन हुआ है । तदनन्तर विष्णुसे देव ब्रह्माके एकीभावको कहा गया है और ब्रह्माका मोहित होना

English

O leading sages, in the middle, the delusion of Brahma and Visnu has been described and their departure up and down the Linga has been related.

अध्याय ९५

श्लोक 85

अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपश्चर्याण्डजस्य च ।दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता

antardhānaṃ ca rudrasya tapaścaryāṇḍajasya ca / darśanaṃ devadevasya naranārīśarīratā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर हरिसे चेतनाप्रापिको बताया गया है तदुपरान्त धीमान् देवाधिदेवकी तपश्चर्याका वर्णन है और फिर उनके (ब्रह्माके) मस्तकसे महेश्वरके प्रादुर्भावका वर्णन किया गया है। रुद्रोंकी सृष्टि करनेपर ब्रह्माके द्वारा उसके प्रतिषेधका वर्णन हुआ है। देवाधिदेव (शंकर)-

English

The eulogy of the lord of Devas, the grace of supreme deity Siva, vanishment of the Linga and the birth of Samba thereafter.

अध्याय ९५

श्लोक 86

देव्या विभागकथनं देवदेवात् पिनाकिनः ।देव्यास्तु पश्चात् कथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च

devyā vibhāgakathanaṃ devadevāt pinākinaḥ / devyāstu paścāt kathitaṃ dakṣaputrītvameva ca

हिन्दी अर्थ

के ऐश्वर्य एवं ब्रह्माको वरदान और उपदेश देनेका वर्णन हुआ है। इसके पश्चात् रुद्रके अन्तर्धान होने, ब्रह्माकी तपश्चर्या, देवाधिदेवके दर्शन और उनके नर-नारी-शरीर धारण करनेका वर्णन किया गया है॥ ८३--८५॥

English

O excellent Brahmanas, thereafter Aniruddha's birth has been glorified, (then) the inclination of Krsna to¬ wards departure (thence), and the arrival of the sages.

अध्याय ९५

श्लोक 87

हिमवद्दुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च ।दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम्

himavadduhitṛtvaṃ ca devyā māhātmyameva ca / darśanaṃ divyarūpasya vaiśvarūpasya darśanam

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव पिनाकीसे देवी (सती)-के अलगावका कथन हुआ है और फिर देवीका दक्षपुत्रीके रूपमें जन्म लेनेका वर्णन हुआ है। देवीकी हिमवानूकी पुत्री होना और उनके माहात्म्यका वर्णन किया गया है तथा (उनके) दिव्यरूपके दर्शन और विश्वरूपके दर्शनका वर्णन हुआ है। तदुपरान्त स्वयं पिता हिमालयद्वारा कहे गये (देवीके) सहस्रनाम, महादेवीके द्वारा प्रदत्त उपदेश और वरदानका भी वर्णन हुआ है

English

The laying down of precepts by Krsna; the grant¬ ing of the boons by the great Atman, Krsna's departure and visit of Partha (Arjuna).

अध्याय ९५

श्लोक 88

नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम् ।उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च

nāmnāṃ sahasraṃ kathitaṃ pitrā himavatā svayam / upadeśo mahādevyā varadānaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

भृगु आदि ऋषिर्योका प्रजासर्ग, राजाओंके वंशका विस्तार, दक्षके प्रचेताके पुत्र होने और दक्षयज्ञ-विध्वंसका वर्णन हुआ है। मुनिश्रेष्ठो ! तदनन्तर दधीच और दक्षके विवादको बतलाया गया है, फिर मुनियोंके शापका वर्णन हुआ है

English

Narration of the eternal characteristics ofYugasby Krsnadvaipayana; the benediction to Partha and his departure to Varanasi thence.

अध्याय ९५

श्लोक 89

भृग्वादीनां प्रजासर्गो राज्ञां वंशस्य विस्तरः ।प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम्

bhṛgvādīnāṃ prajāsargo rājñāṃ vaṃśasya vistaraḥ / prācetasatvaṃ dakṣasya dakṣayajñavimardanam

हिन्दी अर्थ

तदुपरान्त रुद्रके आगमन एवं अनुग्रह और उन पिनाकी रुद्रके अन्तर्धान होने तथा (दक्षकी) रक्षाके लिये पितामहद्दारा उपदेश करनेका वर्णन हुआ है तदुपरान्त दक्षके तथा महात्मा कश्यपसे होनेवाली प्रजासृष्टिका वर्णन है। हिरण्यकशिपुके नष्ट होने तथा हिरण्याक्षके वधका वर्णन हुआ है। इसके बाद देवदारुवनमें निवास करनेवाले मुनिर्योकी शापप्रासिका कथन है,

English

(The departure to Varanasi) by Vyasa the saintly son of Parasara, the worker of miracles, the greatness of Varanasi and the description of holy centres.

अध्याय ९५

श्लोक 90

दधीचस्य च दक्षस्य विवादः कथितस्तदा ।ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुङ्गवाः

dadhīcasya ca dakṣasya vivādaḥ kathitastadā / tataśca śāpaḥ kathito munīnāṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकके निग्रह और उसको श्रेष्ठ गाणपत्यपद प्रदान करनेका वर्णन हुआ है

English

Vyasa's pilgrimage, vision of the goddess, his banishment and granting of the boons (have been mentioned).

अध्याय ९५

श्लोक 91

रुद्रागतिः प्रसादश्च अन्तर्धानं पिनाकिनः ।पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु

rudrāgatiḥ prasādaśca antardhānaṃ pinākinaḥ / pitāmahasyopadeśaḥ kīrtyate rakṣaṇāya tu

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशा: प्रकीर्तिताः । वसुदेवात् ततो विष्णोरुत्पत्ति: स्वेच्छया हरे: वरलाभो महादेवं दृष्टा साम्बं त्रिलोचनम्

English

The greatness of Prayaga; the narration of various holy centres, O Brahmanas, and the enormous benefit therefrom and the going away of Markandeya, O Brahmanas.

अध्याय ९५

श्लोक 92

दक्षस्य च प्रजासर्गः कश्यपस्य महात्मनः ।हिरण्यकशिपोर्नाशो हिरण्याक्षवधस्तथा

dakṣasya ca prajāsargaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ / hiraṇyakaśipornāśo hiraṇyākṣavadhastathā

हिन्दी अर्थ

नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्कार्चनं तथा

English

The nature of the worlds, the arrangement of the luminaries, the decisive position of the sub-continents and the rivers therein.

अध्याय ९५

श्लोक 93

ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम् ।निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम्

tataśca śāpaḥ kathito devadāruvanaukasām / nigrahaścāndhakasyātha gāṇapatyamanuttamam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविष्णवोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुंगवाः १०९॥ संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः १०२ ॥

English

The enumeration of the mountains; the abodes of heaven-dwellers; the classification of continents and the description of Sveta Dvipa.

अध्याय ९५

श्लोक 94

प्रह्रादनिग्रहश्चाथ बलेः संयमनं ततः ।बाणस्य निग्रहश्चाथ प्रसादस्तस्य शूलिनः

prahrādanigrahaścātha baleḥ saṃyamanaṃ tataḥ / bāṇasya nigrahaścātha prasādastasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिद्विजोत्तमा:

English

The lying (sleeping) ofVisnu, the greatness of the great Atman; the narration of the Manvantaras and the grandeur of Visnu.

अध्याय ९५

श्लोक 95

ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः ।वसुदेवात् ततो विष्णोरुत्पत्तिः स्वेच्छया हरेः

ṛṣīṇāṃ vaṃśavistāro rājñāṃ vaṃśāḥ prakīrtitāḥ / vasudevāt tato viṣṇorutpattiḥ svecchayā hareḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्यादभुतकर्मणः

English

The classification of the Vedas into Sakhas (branches); the enumeration of Vyasas; O leading sages, (the details) of non-vedas (Puranas etc.) and Vedas have been mentioned.

अध्याय ९५

श्लोक 96

दर्शनं चोपमन्योर्वै तपश्चरणमेव च ।वरलाभो महादेवं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम्

darśanaṃ copamanyorvai tapaścaraṇameva ca / varalābho mahādevaṃ dṛṣṭvā sāmbaṃ trilocanam

हिन्दी अर्थ

तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम् । उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च

English

The story of Yogesvaras and the glorification of their disciples. The various mystic Gitas ofisvara have been glorified.

अध्याय ९५

श्लोक 97

कैलासगमनं चाथ निवासस्तत्र शार्ङ्गिणः ।ततश्च कथ्यते भीतिर्द्वारिवत्या निवासिनाम्

kailāsagamanaṃ cātha nivāsastatra śārṅgiṇaḥ / tataśca kathyate bhītirdvārivatyā nivāsinām

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर प्रह़ादके निग्रह, बलिके बाँधे जाने, त्रिशूली (शंकर)-द्वारा बाणासुरके निग्रह और फिर उसपर कृपा करनेका वर्णन हुआ है। इसके पश्चात् ऋषियोंके वंशका विस्तार तथा राजाओंके वंशका वर्णन हुआ है और फिर स्वेच्छासे वसुदेवके पुत्रके रूपमें हरिविष्णुकी उत्पत्तिका वर्णन है

English

The conduct of life of the castes and stages of life; the mode of expiatory rites; the Kdpalitva (the state of holding the skull) of Rudra and his begging for alms.

अध्याय ९५

श्लोक 98

रक्षणं गरुडेनाथ जित्वा शत्रून् महाबलान् ।नारादागमनं चैव यात्रा चैव गरुत्मतः

rakṣaṇaṃ garuḍenātha jitvā śatrūn mahābalān / nārādāgamanaṃ caiva yātrā caiva garutmataḥ

हिन्दी अर्थ

उपमन्युका दर्शन करने और तपश्चर्या करनेका वर्णन है। तत्पश्चात् अम्बासहित त्रिलोचन महादेवका दर्शनकर वर प्राप्त करनेका वर्णन हुआ है । तदनन्तर शाङ्गी (कृष्ण)- का कैलासपर जाने और वहाँ निवास करनेका वर्णन

English

The narration of the chaste ladies and the discussion (and decision) about sacred places, the restraint of Mahkanaka. All these have been described.

अध्याय ९५

श्लोक 99

ततश्च कृष्णागमनं मुनीनामागतिस्ततः ।नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गार्चनं तथा

tataśca kṛṣṇāgamanaṃ munīnāmāgatistataḥ / naityakaṃ vāsudevasya śivaliṅgārcanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

है फिर द्वारबती-निवासियोंके भयभीत होनेका वर्णन है। इसके बाद महाबलशाली रात्रुओंको जीतकर गरुडके द्वारा (द्वारकावासियोंकी ) रक्षा करने, नारद-आगमन और गरुडकी यात्राका वर्णन हुआ है तदनन्तर कृष्णके आगमन, मुनियोंके आने और वासुदेव (विष्णु)-द्वारा नित्य किये जानेवाले शिव- लिंङ्गार्चनका वर्णन है। तदुपरान्त मुनि मार्कण्डेयजीद्वारा (लिङ्गके विषयमें) प्रश्न करने तथा (वासुदेवद्दारा)

English

O Brahmanas, the killing of Kala is succinctly mentioned. So also the entry of Sambhu as well as of Visnu into the forest of Devadaru trees.

अध्याय ९५

श्लोक 100

मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तस्ततः परम् ।लिङ्गार्चननिमित्तं च लिङ्गस्यापि सलिङ्गिनः

mārkaṇḍeyasya ca muneḥ praśnaḥ proktastataḥ param / liṅgārcananimittaṃ ca liṅgasyāpi saliṅginaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गार्चनके प्रयोजन और लिङ्गी (शंकर)-के लिङ्गके स्वरूपका निरूपण हुआ है

English

The manifestation to the sages of the six clans by the intelligent lord of Devas; the granting of boons by the lore to Nandin has been glorified.

अध्याय ९५

श्लोक 101

यथात्म्यकथनं चाथ लिङ्गाविर्भाव एव च ।ब्रह्मविष्णोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

yathātmyakathanaṃ cātha liṅgāvirbhāva eva ca / brahmaviṣṇostathā madhye kīrtito munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठो ! फिर ब्रह्मा तथा विष्णुके मध्य ज्योतिर्लिङ्गके आविर्भाव तथा उसके वास्तविक स्वरूपका वर्णन हुआ है। तदुपरान्त उन दोनोंके मोहित होने तथा (लिङ्गका परिमाण जाननेके लिये) ऊर्ध्वलोक एवं अधोलोकमें जाने, पुनः परमेष्ठी देवाधिदेव (महादेव)-की स्तुति करने और उनके द्वारा अनुग्रह प्रदान करनेका वर्णन हुआ है

English

Thereafter, the Naimittika dissolution has been described; subsequently the Prakrta dissolution as well as the Sabija yoga has been explained.

अध्याय ९५

श्लोक 102

मोहस्तयोस्तु कथितो गमनं चोर्ध्वतो ऽप्यधः ।संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः

mohastayostu kathito gamanaṃ cordhvato 'pyadhaḥ / saṃstavo devadevasya prasādaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजोत्तमो! तदनन्तर लिङ्गके अन्तर्धान होने और फिर साम्ब तथा अनिरुद्धकी उत्पत्तिका वर्णन हुआ है। तदुपरान्त महात्मा कृष्णका (अपने लोक) जानेका निश्चय, ऋषियोंका (द्वारकामें) आगमन, कृष्णद्वारा उन्हें उपदेश

English

He who is glorified in the Purana after understanding its summary, thus, becomes freed from all sins and is honoured in the Brahmaloka.

अध्याय ९५

श्लोक 103

अन्तर्धानं च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम् ।कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिर्द्विजोत्तमाः

antardhānaṃ ca liṅgasya sāmbotpattistataḥ param / kīrtitā cāniruddhasya samutpattirdvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा वरदान देनेका वर्णन किया गया है इसके अनन्तर कृष्णका (स्वधाम) गमन, अर्जुनद्वारा कृष्णद्वैपायनका दर्शन एवं उनके द्वारा कहे गये सनातन युगधमाँका वर्णन हुआ है। आगे अर्जुनके ऊपर (व्यासद्वार) अनुग्रह और पराशरपुत्र अद्धुतकर्मा व्यास

English

The whole of this Purana was directly narrated by Visnu who had assumed the form of the tortoise, who is the over- lord of Devas and the source of origin of the universe.

अध्याय ९५

श्लोक 104

कृष्णस्य गमने बुद्धिरृषीणामागतिस्तथा ।अनुवशासितं च कृष्णेन वरदानं महात्मनः

kṛṣṇasya gamane buddhirṛṣīṇāmāgatistathā / anuvaśāsitaṃ ca kṛṣṇena varadānaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिका वाराणसीमें जानेका वर्णन है

English

O Brahmanas, he who regularly reads this (through) succinctly becomes freed from all sins and is honoured in the Brahmaloka.

अध्याय ९५

श्लोक 105

गमनं चैव कृष्णस्य पार्थस्यापि च दर्शनम् ।कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः

gamanaṃ caiva kṛṣṇasya pārthasyāpi ca darśanam / kṛṣṇadvaipāyanasyoktā yugadharmāḥ sanātanāḥ

हिन्दी अर्थ

तदुपणन्त वारणसीका माहात्म्य, तीथाँका वर्णन, व्यासकी तीर्थयात्रा और देवीके दर्शन करनेका वर्णन है। साथ प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तनम्। फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः

English

Understand the merit accruing to the person who copies this and presents it to a Brahmana well versed in the Vedas, in the month of Vaisakha or Karttika.

अध्याय ९५

श्लोक 106

अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसीगतिस्ततः ।पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्याद्भुतकर्मणः

anugraho 'tha pārthasya vārāṇasīgatistataḥ / pārāśaryasya ca munervyāsasyādbhutakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः

English

On reading even a single chapter, he is freed from all sins. He who ponders over the meaning properly attains the greatest region.

अध्याय ९५

श्लोक 107

वारणस्याश्च माहात्म्यं तीर्थानां चैव वर्णनम् ।तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम् ।उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च

vāraṇasyāśca māhātmyaṃ tīrthānāṃ caiva varṇanam / tīrthayātrā ca vyāsasya devyāścaivātha darśanam / udvāsanaṃ ca kathitaṃ varadānaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः । मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुंगवाः

English

This holy text should be studied by the Brahmanas at every Parvan (festive occasion). O excellent Brahmanas it should be heard also, as it is destructive of great sins.

अध्याय ९५

श्लोक 108

प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तिनम् ।फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः

prayāgasya ca māhātmyaṃ kṣetrāṇāmatha kīrtinam / phalaṃ ca vipulaṃ viprā mārkaṇḍeyasya nirgamaḥ

हिन्दी अर्थ

योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम्। गीताश्च विविधा गुह्या ई श्वरस्याथ कीर्तिताः

English

If all the Puranas and the Itihasas were placed on one pan and the greatest Veda* on another pan, the former alone is the weightier.

अध्याय ९५

श्लोक 109

भुवनानां स्वरूपं च ज्योतिषां च निवेशनम् ।कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः

bhuvanānāṃ svarūpaṃ ca jyotiṣāṃ ca niveśanam / kīrtyante caiva varṣāṇi nadīnāṃ caiva nirṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः । देवदारुवने शम्भोः प्रवेशो माधवस्य च

English

If any one of deluded souls studies so, he falls into many hells. In the course of a Sraddha or any other rites per¬ taining to gods, this scripture must be caused to be read by the twice-born.

अध्याय ९५

श्लोक 110

पर्वतानां च कथनं स्थानानि च दिवौकसाम् ।द्वीपानां प्रविभागश्च श्वेतद्वीपोपवर्णनम्

parvatānāṃ ca kathanaṃ sthānāni ca divaukasām / dvīpānāṃ pravibhāgaśca śvetadvīpopavarṇanam

हिन्दी अर्थ

दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः । वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 111

शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः ।मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च

śayanaṃ keśavasyātha māhātmyaṃ ca mahātmanaḥ / manvantarāṇāṃ kathanaṃ viṣṇormāhātmyameva ca

हिन्दी अर्थ

एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत् तु यः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः । संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 112

वेदशाखाप्रणयनं व्यासानां कथनं ततः ।अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुङ्गवाः

vedaśākhāpraṇayanaṃ vyāsānāṃ kathanaṃ tataḥ / avedasya ca vedānāṃ kathanaṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे। प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः १२१॥

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 113

योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम् ।गीताश्च विविधागुह्या ईश्वरस्याथ कीर्तिताः

yogeśvarāṇāṃ ca kathā śiṣyāṇāṃ cātha kīrtanam / gītāśca vividhāguhyā īśvarasyātha kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा। साक्षाद देवादिदेवेन विष्णुना विश्वयोनिना ही (देवीद्वारा वाराणसीसे व्यासके) निष्कासन और वरदान देनेका वर्णन हुआ है। ब्राह्मणो तदनन्तर प्रयागका माहात्म्य, (पुण्य) क्षेत्रोंका वर्णन, (तीर्थोका) महान् फल और मार्कण्डेय मुनिके निगमनका वर्णन है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 114

वर्णाश्रमाणामाचाराः प्रायश्चित्तविधिस्ततः ।कपालित्वं च रुद्रस्य भिक्षाचरणमेव च

varṇāśramāṇāmācārāḥ prāyaścittavidhistataḥ / kapālitvaṃ ca rudrasya bhikṣācaraṇameva ca

हिन्दी अर्थ

(इसके पश्चात्) भुवनोंके स्वरूप, ग्रहों तथा नक्षत्रोंकी स्थिति और वर्षो तथा नदियोंके निर्णयका वर्णन किया गया है। पर्वतों तथा देवताओंके स्थानों, द्वीपोंके विभाग तथा श्वेतद्वीपका वर्णन किया गया है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 115

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तीर्थानां च विनिर्णयः ।तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः

pativratāyāścākhyānaṃ tīrthānāṃ ca vinirṇayaḥ / tathā maṅkaṇakasyātha nigrahaḥ kīrtyate dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

महात्मा केशवके शयन, उनके माहात्म्य, मन्वन्तरों और विष्णुके माहात्म्यका निरूपण हुआ है। मुनिश्रेष्ठो! तदनन्तर वेदकी शाखाओंका प्रणयन, व्यासोंका नाम- परिगणन और अवेद (वेदबाह्य सिंद्धान्तों) तथा वेदोंका कथन किया गया है। (इसके अनन्तर) योगेश्वरोंको कथा, (उनके) शिष्योंका वर्णन और ईश्वर-सम्बन्धी अनेक गुह्य गीताओंका उल्लेख हुआ है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 116

वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः ।देवदारुवने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च

vadhaśca kathito viprāḥ kālasya ca samāsataḥ / devadāruvane śaṃbhoḥ praveśo mādhavasya ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वर्णो और आश्रमोंके सदाचार, प्रायक्चित्तविधि, रुद्रके कपाली होने और (उनके) भिक्षा माँगनेका वर्णन हुआ है। द्विजो! इसके बाद पतिव्रताके आख्यान, तीर्थोके निर्णय और मङ्कणक मुनिके निग्रह करनेका

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 117

दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः ।वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्

darśanaṃ ṣaṭkulīyānāṃ devadevasya dhīmataḥ / varadānaṃ ca devasya nandine tu prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो! (तदनन्तर) संक्षेपमें कालके वध और शंकर तथा विष्णुके देवदारुवनमें प्रवेश करनेका उल्लेख है। छः कुलोंमें उत्पन्न ऋषियोंद्वारा धीमान् देवाधिदेवके दर्शन करने और महादेवद्वारा नन्दीको वरदान देनेका वर्णन हुआ है। इसके बाद नैमित्तिक प्रलय कहा गया है और फिर आगे प्राकृत प्रलय एवं सबीज योग बतलाया गया है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 118

नैमित्तिकस्तु कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम् ।प्राकृतः प्रलयश्चोर्ध्वं सबीजो योग एव च

naimittikastu kathitaḥ pratisargastataḥ param / prākṛtaḥ pralayaścordhvaṃ sabījo yoga eva ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार संक्षेपमें (इस कूर्म) पुराणको जानकर जो उसका उपदेश करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्रास करता है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 119

एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत् तु यः ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

evaṃ jñātvā purāṇasya saṃkṣepaṃ kīrtayet tu yaḥ / sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

इतना कहकर कूर्मरूपका परित्यागकर देवी लक्ष्मीके साथ पुरुषोत्तम (विष्णु) अपने धामको चले गये। द्विजो ! सभी देवता तथा मुनिगण भी परम पुरुष विष्णुके (उपदेशरूपी) अमृतको प्राकर तथा उन्हें प्रणामकर अपने-अपने स्थानोंको चले गये। यह श्रेष्ठ (कूर्म-) पुराण कूर्मरूपधारी विश्वयोनि साक्षात् देवोंके आदिदेव विष्णुद्वारा कहा गया है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 120

एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः ।संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह

evamuktvā śriyaṃ devīmādāya puruṣottamaḥ / saṃtyajya kūrmasaṃsthānaṃ svasthānaṃ ca jagāma ha

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 121

देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे ।प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः

devāśca sarve munayaḥ svāni sthānāni bhejire / praṇamya puruṣaṃ viṣṇuṃ gṛhītvā hyamṛtaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः। भुक्त्वा च विपुलान् स्वर्गे भोगान् दिव्यान् सुशोभनान् पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 122

एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा ।साक्षाद् देवादिदेनेन विष्णुना विश्वयोनिना

etat purāṇaṃ paramaṃ bhāṣitaṃ kūrmarūpiṇā / sākṣād devādidenena viṣṇunā viśvayoninā

हिन्दी अर्थ

पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते । योऽर्थ विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 123

यः पठेत् सततं मर्त्यो नियमेन समाहितः ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

yaḥ paṭhet satataṃ martyo niyamena samāhitaḥ / sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः । एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते धर्मनेपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम्। इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 124

लिखित्वा चैव यो दद्याद् वैशाखे मासि सुव्रतः ।विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत

likhitvā caiva yo dadyād vaiśākhe māsi suvrataḥ / viprāya vedaviduṣe tasya puṇyaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

यथावदत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः। कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुत्रता: १३१ ॥ ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशिनी । अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 125

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः ।भुक्त्वा च विपुलान्स्वर्गे भोगान्दिव्यान्सुशोभनान्

sarvapāpavinirmuktaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ / bhuktvā ca vipulānsvarge bhogāndivyānsuśobhanān

हिन्दी अर्थ

योऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान् बहून् श्राद्धे वा हैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः । यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम्॥ १३५ ।।

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 126

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले ।पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्

tataḥ svargāt paribhraṣṭo viprāṇāṃ jāyate kule / pūrvasaṃskāramāhātmyād brahmavidyāmavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य एकाग्रचित्तसे नियमपूर्वक इस पुराणको पढ़ता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है। जो पुरुष शास्त्रानुसार व्रतनिष्ठ होते हुए इस पुराणको लिखकर वैशाखमासमें वेदज्ञ ब्राह्मणको

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 127

पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।योर्ऽथं विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्

paṭhitvādhyāyamevaikaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate / yor'thaṃ vicārayet samyak sa prāpnoti paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

दान करता है, उसका पुण्य सुनो-वह सभी पापोंसे रहित और सभी एऐश्वर्योसे सम्पन्न होते हुए (मृत्युके बाद) स्वर्गमें प्रचुर मात्रामें दिव्य तथा सुन्दर भोगोंका उपभोग करता है, तत्पश्चात् स्वर्गसे इस लोकमें आकर ब्राह्मणोंके वंशमें उत्पन्न होता है और पूर्व-संस्कारोंकी महिमाके कारण ब्रह्मविद्याको प्राप्त कर लेता है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 128

अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि ।श्रोतव्यं च द्विजश्रेष्ठा महापातकनाशनम्

adhyetavyamidaṃ nityaṃ vipraiḥ parvaṇi parvaṇi / śrotavyaṃ ca dvijaśreṣṭhā mahāpātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

इस (पुराण)-के एक ही अध्यायके पाठ करनेसे सभी पापोंसे मुक्ति प्राप्त हो जाती है और जो इसके अर्थपर ठीक-ठीक विचार करता है, वह परमपद प्राप्त करता है। श्रेष्ठ द्विजो ! ब्राह्मणोंको प्रत्येक पर्वपर महापातकोंका नाश

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 129

एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः ।एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते

ekatastu purāṇāni setihāsāni kṛtsnaśaḥ / ekatra cedaṃ paramametadevātiricyate

हिन्दी अर्थ

करनेवाले इस पुराणका नित्य अध्ययन एवं श्रवण करना चाहिए। एक ओर सभी इतिहास-पुराणोंको (शास्त्रीय विचारणाकी कसौटीपर) रखा जाय और दूसरी ओर अकेले इस श्रेष्ठ कूर्मपुराणको रखा जाय तो यही अपेक्षाकृत अतिशय विशिष्ट सिद्ध होगा। जो व्यक्ति धर्ममें निपुणता प्रास करना चाहते हों, और जो ज्ञानमें निपुणता प्राप्त करनेके अभिलाषी हों उनके लिये एकमात्र इस पुराणको छोड़कर और कोई दूसरा श्रेष्ठ उपाय नहीं है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 130

धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् ।इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्

dharmanaipuṇyakāmānāṃ jñānanaipuṇyakāminām / idaṃ purāṇaṃ muktvaikaṃ nāstyanyat sādhanaṃ param

हिन्दी अर्थ

सुब्रतो! इस पुराणमें जिस प्रकारसे भगवान् हरि नारायण देव विष्णुका कीर्तन हुआ है, वैसा अन्यत्र नहीं है। यह पौराणिकी ब्राह्मीसंहिता पापोंका नाश करनेवाली है। इसमें परम ब्रह्मका यथार्थरूपमें कीर्तन किया गया

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 131

यथावदत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः ।कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुव्रताः

yathāvadatra bhagavān devo nārāyaṇo hariḥ / kathyate hi yathā viṣṇurna tathānyeṣu suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

है। यह तीर्थोमें परम तीर्थ, तपोंमें परम तप, ज्ञानोमें परम ज्ञान और व्रतोंमें परम व्रत है॥ १३१--१३३॥ इस शास्त्रका अध्ययन वृषल (अधार्मिक व्यक्ति) - के समीप नहीं करना चाहिए। जो अध्ययन करता है, वह अज्ञानी है, वह बहुतसे नरकोंको प्राप्त करता है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 132

ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशनी ।अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः

brāhmī paurāṇikī ceyaṃ saṃhitā pāpanāśanī / atra tat paramaṃ brahma kīrtyate hi yathārthataḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजातियोंके श्राद्ध अथवा देवकार्यमें इस ब्राह्मीसंहिता (कूर्मपुराण)-को सुनाना चाहिए। यज्ञकी पूर्णतापर विशेषरूपसे (इसका पाठ करनेसे एवं) श्रवण करनेसे सभी दोषोंसे शुद्धि हो जाती है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 133

तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः ।ज्ञानानां परमं ज्ञानं व्रतानां परमं व्रतम्

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ tapasāṃ ca paraṃ tapaḥ / jñānānāṃ paramaṃ jñānaṃ vratānāṃ paramaṃ vratam

हिन्दी अर्थ

मोक्ष प्रास करनेकी इच्छा करनेवालोंको विशेषरूपसे वेदके अर्थका विस्तार करनेवाले इस शास्त्रका श्रवण, अध्ययन तथा मनन करना चाहिए। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 134

नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ ।यो ऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान् बहून्

nādhyetavyamidaṃ śāstraṃ vṛṣalasya ca sannidhau / yo 'dhīte sa tu mohātmā sa yāti narakān bahūn

हिन्दी अर्थ

योऽश्रद्धाने पुरुषे दद्याच्याधार्मिके तथा। स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजत्यधः

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 135

श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः ।यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम्

śrāddhe vā daivike kārye śrāvaṇīyaṃ dvijātibhiḥ / yajñānte tu viśeṣeṇa sarvadoṣaviśodhanam

हिन्दी अर्थ

नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम्। अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । पाराशर्यस्य विप्र्षर्व्यासस्य च महात्मनः

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 136

मुमुक्षूणामिदं शास्त्रमध्येतव्यं विशेषतः ।श्रोतव्यं चाथ मन्तव्यं वेदार्थपरिबृंहणम्

mumukṣūṇāmidaṃ śāstramadhyetavyaṃ viśeṣataḥ / śrotavyaṃ cātha mantavyaṃ vedārthaparibṛṃhaṇam

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवानृषिः । गौतमाय ददौ पूर्व तस्माच्चैव पराशरः

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 137

ज्ञात्वा यथावद् विप्रेन्द्रान् श्रावयेद् भक्तिसंयुतान् ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

jñātvā yathāvad viprendrān śrāvayed bhaktisaṃyutān / sarvapāpavinirmukto brahmasāyujyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पराशरोऽपि भगवान् गङ्भाद्वारे मुनीश्वराः । मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम् ब्रह्मणा कथितं पूर्व सनकाय च धीमते। सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 138

यो ऽश्रद्दधाने पुरुषे दद्याच्चाधार्मिके तथा ।स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजत्यधः

yo 'śraddadhāne puruṣe dadyāccādhārmike tathā / sa pretya gatvā nirayān śunāṃ yoniṃ vrajatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

सनकाद् भगवान् साक्षाद् देवलो योगवित्तमः । अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 139

नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम् ।अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा

namaskṛtvā hariṃ viṣṇuṃ jagadyoniṃ sanātanam / adhyetavyamidaṃ śāstraṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमाराद् भगवान् मुनिः सत्यवतीसुतः । लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम्

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 140

इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।पाराशर्यस्य विप्रर्षेर्व्यासस्य च महात्मनः

ityājñā devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ / pārāśaryasya viprarṣervyāsasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद् व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम्। ऊचिवान् वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 141

श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवानृषिः ।गौतमाय ददौ पूर्वं तस्माच्चैव पराशरः

śrutvā nārāyaṇād divyāṃ nārado bhagavānṛṣiḥ / gautamāya dadau pūrvaṃ tasmāccaiva parāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 142

पराशरो ऽपि भगवान गङ्गाद्वारे मुनीश्वराः ।मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम्

parāśaro 'pi bhagavāna gaṅgādvāre munīśvarāḥ / munibhyaḥ kathayāmāsa dharmakāmārthamokṣadam

हिन्दी अर्थ

इसका ठीक-ठीक ज्ञान प्राकर भक्तियुक्त श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको इसे (सबको) सुनाना चाहिए। इससे वह व्यक्ति सभी पापोसे मुक्त होकर ब्रह्म-सायुज्य प्राप्त करता है। जो (व्यक्ति) श्रद्धारहित तथा अधार्मिक

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 143

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते ।सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम्

brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ sanakāya ca dhīmate / sanatkumārāya tathā sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

पुरुषको इसका उपदेश देता है, वह परलोकमें जाकर नरकोंका भोग भोगकर पुनः मृत्युलोकमें कुत्तेकी योनिमें जन्म लेता है। “संसारके मूल कारण सनातन हरि विष्णु तथा कृष्णद्वैपायन व्यासजीको नमस्कार करके इस शास्त्र (पुराण)-का अध्ययन करना चाहिए '--अमित तेजस्वी देवाधिदेव विष्णु और पराशरके पुत्र महात्मा विप्रर्षि व्यासकी ऐसी आज्ञा है॥ १३६--१४०॥

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 144

सनकाद् भगवान् साक्षाद् देवलो योगवित्तमः ।अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम्

sanakād bhagavān sākṣād devalo yogavittamaḥ / avāptavān pañcaśikho devalādidamuttamam

हिन्दी अर्थ

नारायणसे इस दिव्य संहिताको सुनकर भगवान् नारद ऋषिने पूर्वकालमें गौतमको इसका उपदेश दिया था और उनसे पराशरको यह (शस्त्र) प्राप्त हुआ। मुनीश्वरो! भगवान् पराशरने भी गङ्गाद्वार (हरिद्वार) -में धर्म, अर्थ,

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 145

सनत्कुमाराद् भगवान् मुनिः सत्यवतीसुतः ।लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम्

sanatkumārād bhagavān muniḥ satyavatīsutaḥ / lebhe purāṇaṃ paramaṃ vyāsaḥ sarvārthasaṃcayam

हिन्दी अर्थ

काम तथा मोक्षरूप चतुर्विध पुरुषार्थको देनेवाले इस पुराणको मुनियोंसे कहा। पूर्वकालमें धीमान् सनक और सनत्कुमारको सभी पापोंका नाश करनेवाले इस शास्त्रका उपेदश ब्रह्माने दिया था। सनकसे योगज्ञानियोंमें श्रेष्ठ साक्षात् भगवान् देवलने और देवलसे पञ्चशिखने इस उत्तम शास्त्रको प्राप्त किया। सत्यवतीके पुत्र भगवान् व्यास मुनिने सभी अर्थोंका संचय करनेवाले इस श्रेष्ठ पुराणको सनत्कुमारसे प्रा किया

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 146

तस्माद् व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् ।ऊचिवान् वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने

tasmād vyāsādahaṃ śrutvā bhavatāṃ pāpanāśanam / ūcivān vai bhavadbhiśca dātavyaṃ dhārmike jane

हिन्दी अर्थ

उन व्याससे सुनकर मैंने आप लोगोंसे पापोंका नाश करनेवाले इस पुराणको कहा है। आप लोगोंको भी धार्मिक व्यक्तिको (इसका उपदेश) प्रदान करना चाहिए

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 147

तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महर्षये ।पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने

tasmai vyāsāya gurave sarvajñāya maharṣaye / pārāśaryāya śāntāya namo nārāyaṇātmane

हिन्दी अर्थ

पराशरके पुत्र सर्वज्ञ, गुरु, शान्त तथा नारायणस्वरूप महर्षि व्यासको नमस्कार है। जिनसे सम्पूर्ण संसारको उत्पत्ति होती है और जिनमें यह सब लीन हो जाता है, उन देवताओंके स्वामी कूर्मरूप धारण करनेवाले भगवान् श्रीविष्णुको नमस्कार है

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

अध्याय ९५

श्लोक 148

यस्मात् संजायते कृत्सनं यत्र चैव प्रलीयते ।नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

yasmāt saṃjāyate kṛtsanaṃ yatra caiva pralīyate / namastasmai sureśāya viṣṇave kūrmarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहर्त्र्धां संहितायामुपरिविभागे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

English

Especially, at the end of a Yajna (it should be read). It wipes off all defects. This scripture must particularly be studied by those who seek salvation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 95
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.