Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
94
अध्याय 94 / 95

Book 2 - Adhyaya 43

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् ।कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etadākarṇya vijñānaṃ nārāyaṇamukheritam / kūrmarūpadharaṃ devaṃ papracchurmunayaḥ prabhum

हिन्दी अर्थ

तब सम्पूर्ण स्थावर एवं जंगम पदार्थोके लीन हो जानेपर वृक्षों तथा तृणॉंसे रहित भूमि कछुएके पीठके समान दिखलायी देती है। (किरणोंसे) व्याप्त समस्त जगत् अम्बरीष (भड्-भूजेकी कड़ाही)-के सदृश

English

After observing fast for a night in the auspicious month of Bhadrapada, one should perform the ablution rite and the worship of the bull-bannered deity Hara on the new moon day.

अध्याय ९४

श्लोक 2

मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् ।लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च

munaya ūcuḥ kathitā bhavatā dharmā mokṣajñānaṃ savistaram / lokānāṃ sargavistāraṃ vaṃśamanvantarāṇi ca

हिन्दी अर्थ

वर्णवाला दिखलायी देता है। उन ज्वालाओंके द्वारा सभी कुछ पूर्णरूपसे प्रज्वलित होने लगता है तदनन्तर पातालमें तथा महासमुद्रोंमें जो प्राणी रहते हैं, उनका लय होता है और वे सभी भूमिके रूपमें परिवर्तित हो जाते हैं। सात (सूर्यो)-के रूपमें प्रदीप्त हो रहे प्रभु पावक (अग्निदेव) उन सभी द्वोपों,

English

He shall then go to Rudra's city by means of golden aerial chariot decorated with clusters of tinkling bells. He shall then rejoice with Rudra.

अध्याय ९४

श्लोक 3

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव ।भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्

pratisargamidānīṃ no vaktumarhasī mādhava / bhūtānāṃ bhūtabhavyeśa yathā pūrvaṃ tvayoditam

हिन्दी अर्थ

पर्वतों, वर्षों तथा महासमुद्रोंको भस्मसात् कर देते हैं। समुद्रों, नदियों तथा पातालोंके सम्पूर्ण जलका शोषण करती हुई प्रदीप्त अग्नि (सूर्यको ज्वाला) पृथ्वीपर प्रज्वलित होने लगती है अर्थात् पृथ्वीको

English

He should perform the rite of ablution on any day at any place. After performing Tarpana rites for the Pitrs, he shall derive the benefit of horse sacrifice.

अध्याय ९४

श्लोक 4

सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् ।व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्

sūta uvāca śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavān kūrmarūpadhṛk / vyājahāra mahāyogī bhūtānāṃ pratisaṃcaram

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर महान् संवर्तक नामक अग्नि पर्वतोंका अतिक्रमण करते हुए रुद्रके तेजसे पुष्ट होनेके कारण दीप्त आत्मावाला होकर लोकोंको जलाने लगती है। (सम्पूर्ण) पृथ्वीको दग्धकर वे अग्निदेव रसातलको शोषित करते हैं। पृथ्वीके नीचेके भागको जलाकर ऊपरके द्युलोकको जलाने लगते हैं। उस संवर्तक अग्रिकी शिखाएँ सैकड़ों, हजारों तथा दस हजार योजन ऊपरतक उठने लगती हैं॥ २८--३०॥

English

Bhrgu Tirtha—Bhera-ghat 12 miles to the West of Jabalpur (De, ). It has now a temple of 64 Yoginis. Here Parasurama regained his energy taken away by Rama the son of Dasaratha.

अध्याय ९४

श्लोक 5

कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा ।चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

kūrma uvāca nityo naimittikaścaiva prākṛtātyantikau tathā / caturdhāyaṃ purāṇe 'smin procyate pratisaṃcaraḥ

हिन्दी अर्थ

तब कालरुद्रद्वारा प्रेरित होकर यह उद्दीप्त अग्नि गन्धर्वो, पिशाचों, यक्षों, नागों तथा राक्षसोंको जलाती है। कालाग्निस्वरूप विश्वात्मा स्वयं काल भूलोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक तथा महर्लोकको सम्पूर्णरूपसे जला

English

By visiting that lord, one is immediately freed from sins. This holy centre is very large and destructive of all sins.

अध्याय ९४

श्लोक 6

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह ।नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

yo 'yaṃ saṃdṛśyate nityaṃ loke bhūtakṣayastviha / nityaḥ saṃkīrtyate nāmnā munibhiḥ pratisaṃcaraḥ

हिन्दी अर्थ

देता है। इन लोकोंमें तिरछे तथा ऊँचे सब जगह अग्निके द्वारा व्याप्त कर दिये जानेपर यह सम्पूर्ण जगत् उस तेजसे धीरे-धीरे पूरित होकर (जलते हुए) एक अयःपिण्ड (लोहपिण्ड)-के समान प्रकाशित होने लगता है॥ ३१--३३॥

English

O leading king, he who abandons his life there in that holy centre, shall be blessed with four arms and three eyes. He shall be as mighty as Kara.

अध्याय ९४

श्लोक 7

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति ।त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

brāhmo naimittiko nāma kalpānte yo bhaviṣyati / trailokyasyāsya kathitaḥ pratisargo manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर हाथियोंके समूहके समान नाद करनेवाले विद्युत्से अलंकृत संवर्तक नामक भयंकर मेघ आकाशमें प्रकट होते हैं

English

He shall reside in the Sivaloka for ten thousand Kalpas and more with exploits similar to that of Siva. After a long time, he is born on the Earth. He shall then be a sole Emperor over the world.

अध्याय ९४

श्लोक 8

महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् ।प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः

mahādādyāṃ viśeṣāntaṃ yadā saṃyāti saṃkṣayam / prākṛtaḥ pratisargo 'yaṃ procyate kālacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

केचिन्नीलोत्पलश्यामा: केचित् कुमुदसंनिभाः। धूप्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा। शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha called Hastatirtha (v.l. Harhsa-Tirtha). O king, a man who takes bath there, is honoured in the Brahmaloka.

अध्याय ९४

श्लोक 9

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि ।प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः

jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani / pralayaḥ pratisargo 'yaṃ kālacintāparairdvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा। इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

English

O leading king, thereafter, one should go to that holy centre where Janardana is settled. It is called Varaha tirtha. It yields the capacity to go to Visnuloka.

अध्याय ९४

श्लोक 10

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः ।नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः

ātyantikaśca kathitaḥ pralayo 'tra sasādhanaḥ / naimittikamidānīṃ vaḥ kathayiṣye samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमा: । कूटाङ्कारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः । बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः। सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत

English

In the month of Karttika, one shall worship the lord of Devas, the consort of Parvatl. Learned men assert that it is ten times more beneficial horse-sacrifice.

अध्याय ९४

श्लोक 11

चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

caturyugasahasrānte saṃprāpte pratisaṃcare / svātmasaṃsthāḥ prajāḥ kartuṃ pratipede prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सुघोरमशिवं सर्व नाशयन्ति च पावकम्

English

O ruler of men, he who enters water (and drowns himself) in that holy centre goes to the heavenly world by means of a vehicle to which swans are yoked.

अध्याय ९४

श्लोक 12

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी ।भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी

tato bhavatyanāvṛṣṭistīvrā sā śatavārṣikī / bhūtakṣayakarī ghorā sarvabhūtakṣayaṅkarī

हिन्दी अर्थ

उन मेघोंमेंसे कुछ नीलकमलके समान श्यामवर्णके, कुछ कुमुदके समान श्वेत वर्णके, कुछ धूम्रवर्णके, कुछ पीतवर्णके, कुछ रासभ (धूसर) वर्णके, कुछ लाक्षारसके समान, कुछ दूसरे शंख तथा कुन्द (पुष्प)-के समान रंगवाले, कुछ जाती पुष्प (चमेली)-के तथा अञ्जन (काजल)-के समान, कुछ मनःशिला (मैनसिल)-के समान रंगवाले और कुछ दूसरे कपोतके समान वर्णवाले, कुछ इन्द्रगोप (बीरबहूटी कीट)-के समान, कुछ

English

The Confluence of the rivers Erandi and Narmada is well-known in the world. That holy centre is also highly meritorious and destructive of all sins.

अध्याय ९४

श्लोक 13

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले ।तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

tato yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale / tāni cāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca

हिन्दी अर्थ

हरतालके समान और कुछ इन्द्रधनुषके समान वर्णवाले मेघ आकाशमें प्रकट होते हैं॥ ३५--३७॥

English

One who regularly observes fasts and performs holy rites devotedly, O king, is freed even from the sin of Brahmana-slaughter after taking bath there.

अध्याय ९४

श्लोक 14

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः ।असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः

saptaraśmiratho bhūtvā samuttiṣṭhan divākaraḥ / asahyaraśmirbhavati pibannambho gabhastibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ मेघ पर्वतके तुल्य, कुछ हाथियोंके समूहके समान, कुछ कूटाङ्गारके समान और कुछ मछलियोंके समूहके आकारके होते हैं। वे मेघ अनेक रूप धारण करनेवाले, भयंकर आकारवाले तथा घोर गर्जना-जैसी ध्वनि करनेवाले होते हैं। उस समय वे सभी बादल आकाशको व्याप्त कर लेते हैं, तदनन्तर भास्करसे उत्पन्न गर्जना करनेवाले वे सात प्रकारके भयंकर बादल एकत्रित होकर उस अग्निको शान्त करते हैं

English

O leading king, thereafter one should go to the con¬ fluence of Narmada and the ocean. It is famous as Jamadagni and there Janardana is present.

अध्याय ९४

श्लोक 15

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे ।तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambu mahārṇave / tenāhāreṇa tā dīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta

हिन्दी अर्थ

तदुपरान्त वे मेघ महान् बाढ़के समान जलको वर्षा करते हैं और अत्यन्त भयंकर, अकल्याणकारी उस सम्पूर्ण अग्निको नष्ट कर देते हैं। अतिशय वृष्टि होनेके कारण जगत् जलसे परिपूर्ण हो जाता है। जलके

English

O king, a man who takes bath in the meeting point of Narmada and the ocean obtains three times the benefit of a horse-sacrifice.

अध्याय ९४

श्लोक 16

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् ।चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा

tataste raśmayaḥ sapta sūryā bhūtvā caturdiśam / caturlokamidaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastathā

हिन्दी अर्थ

द्वारा तेज (अग्नि)-के अभिभूत होनेके कारण उस समय वह अग्नि जलमें प्रविष्ट हो जाता है इस तरह अग्निके शान्त हो जानेपर स्वयम्भू ब्रह्माके द्वारा प्रेरित मेघ अत्यधिक जलके प्रवाहोंसे समस्त भुवनको आप्लावित करते हुए वैसे ही अपनी जलधाराओंसे इस भुवनको परिपूर्ण कर देते हैं, जैसे

English

O leading king, thereafter one should go to the excellent Pihgalesvara. O king, a man who takes his bath there, is honoured in the Brahmaloka.

अध्याय ९४

श्लोक 17

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः ।दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

vyāpnuvantaśca te viprāstūrdhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ / dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्र अत्यधिक जलोंके प्रवाहोंसे अपने तटांको आप्लावित कर देता है। ये मेघ इतने जलसे भरपूर हैं कि इनका क्षय दिव्य सैकड़ों वर्षामें कदाचित् सम्भव है

English

He who visits Vimalesvara after observing fast there, dispels sins committed in seven births and goes to Siva's abode.

अध्याय ९४

श्लोक 18

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः ।खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

te sūryā vāriṇā dīptā bahusāhastraraśmayaḥ / khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām

हिन्दी अर्थ

धीरे-धीरे पर्वतों तथा द्वीपोंवाली पृथ्वी जलसे ढक जाती है और सूर्यकी रश्मियोंद्रारा गृहीत वह जल बादलोंमें स्थित रहता है पुनः वह जल पृथ्वीपर गिरता है और उससे समुद्र इतने आपूरित हो जाते हैं कि सर्वत्र अपने तटोंका अतिक्रमण कर वे जलमय हो जाते हैं, पर्वत जलमें विलीन हो जाते हैं और पृथ्वी भी जलमें डूब जाती है

English

The location of Japyesvara or Japyesvara is doubtful. According to De, , Japyesvara of the LP I.ch. 43 & Siva P. is the same as Jalpisa of the Kalika P. (ch. 77) and is situated to the west of the river Tista in the Jalapaiguri dist. of Bengal. Kalika Purana locates it to the northwest of Kama-rupa and the five rivers forming Panca-nada are Jatodaka, Trisrota, Vrsadvani, Svarnodaka and Jambunadi. But KP. hints (v. 29) that it is near the sea. In that case Panca-nada must be taken as the land of five- rivers (Punjab) where the five rivers meet. But the Tirtha must be near the sea where Sindhu falls in the sea as Nandin went near the sea (v. 29) for his Japa.

अध्याय ९४

श्लोक 19

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा ।साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत

tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā / sādrinadyarṇavadvīpā nisnehā samapadyata

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । योगनिद्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

English

For the story of Silada cf. L.P. I. chs. 41-44. But according to L.P. I. 42. 11-15, it was god Siva who was born as Nandin.

अध्याय ९४

श्लोक 20

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः ।अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्

dīptābhiḥ saṃtatābhiśca raśmibhirvai samantataḥ / adhaścordhvaṃ ca lagnābhistiryak caiva samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः। कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः सात्तिचकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरे: । तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः

English

Here Naimisa h etymologically connected with nemi 'rim' of a wheel. Bd. P. and other Puranas mentioned above endorse the same.

अध्याय ९४

श्लोक 21

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् ।एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत

sūryāgninā pramṛṣṭānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam / ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta

हिन्दी अर्थ

योऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्तिचको मत: । अन्ये च सात्त्विका: कल्पा मम तेषु परिग्रहः

English

(Defective verse) O lord, obeisance to you. Please recount, by what means can we see the only lord I Sana, the god with matted hair.

अध्याय ९४

श्लोक 22

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली ।चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा

sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvā sukuṇḍalī / caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyātmatejasā

हिन्दी अर्थ

एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां ब्रजामि तु मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः । जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा

English

"Perform a Satra (a sacrificial session) of the duration of one thousand years with your speech and mind free from defects. I shall tell you the place where you will perform the same."

अध्याय ९४

श्लोक 23

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा ।निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

tataḥ pralīne sarvasmiñ jaṅgame sthāvare tathā / nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhā prakāśate

हिन्दी अर्थ

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः। सहस्त्रचरण: श्रीमान् सहस्त्रांशुः सहर्त्रदृक्

English

He touched the mind-wheel and let it go. Thereafter, he told them "This wheel has been discharged by me. Follow it. Do not delay.

अध्याय ९४

श्लोक 24

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् ।सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

ambarīṣamivābhāti sarvamāpūritaṃ jagat / sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोक्षणी च स्त्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम् संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः। वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्

English

Where the rim of this wheel gets shattered is the auspicious place for the purpose of penance."® Thereafter he let the wheel go and they followed it.

अध्याय ९४

श्लोक 25

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च ।ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

pātāle yāni sattvāni mahodadhigatāni ca / tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca

हिन्दी अर्थ

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः।

English

As it rolled on, its rim got shattered at a place which came to be remembered by the name Naimisa. It is very holy and is honoured everywhere.

अध्याय ९४

श्लोक 26

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् ।तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः

dvīpāṃśca parvatāṃścaiva varṣāṇyatha mahodadhīn / tān sarvān bhasmasāt kṛtvā saptātmā pāvakaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञ: प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम्। माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते उस भयंकर एकार्णव (महासमुद्र) -में स्थावर- जंगम सभीके लीन हो जानेपर योगनिद्राका आश्रय ग्रहणकर देव प्रजापति शयन करते हैं

English

It is full of Siddhas and Caranas. It is resorted to by Yaksas and Gandharvas. This excellent holy centre Naimisa is the abode of lord Sambhu.

अध्याय ९४

श्लोक 27

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः ।पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ / pibannapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan

हिन्दी अर्थ

महर्षियोंने एक हजार चतुर्युगीका एक कल्प कहा है। अभी जिसका विस्तार बतलाया गया है, वह वाराह कल्प इस समय चल रहा है। ब्रह्मा, विष्णु तथा शिवात्मक असंख्य कल्प हैं। पुराणोंमें काल-

English

Formerly, Devas, alongwith Gandharvas, Yaksas,. serpents and the Raksasas performed their penance here and attained excellent boons.

अध्याय ९४

श्लोक 28

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा ।लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः

tataḥ saṃvartakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā / lokān dahati dīptātmā rudratejovijṝmbhitaḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तक मुनियोंने उनका वर्णन किया है। सात्त्विक (सत्त्वप्रधान) कल्योंमें हरिका अधिक माहात्म्य होता है। तामस (तमः:प्रधान) कल्पोंमें शंकरका और राजस (रज:-प्रधान) कल्योंमें प्रजापति ब्रह्माका अधिक माहात्म्य होता है। इस समय प्रवर्तमान वाराह कल्प सात्त्विक कल्प है। अन्य भी सात्त्विक कल्प हैँ, उनमें मुझे कूर्मभगवानूका आश्रय ग्रहण करना चाहिए ॥ ४७--५०॥

English

Resorting to this place, the Satkullyas (the Brahmanas of the six families) propitiated the lord of Devas with great concentration, by means of Satra and perceived Mahesvara.

अध्याय ९४

श्लोक 29

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् ।अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति

sa dagdhvā pṛthivīṃ devo rasātalamaśoṣayat / adhastāt pṛthivīṃ dagdhvā divamūrdhvaṃ dahiṣyati

हिन्दी अर्थ

उन कल्पोंमें योगीजन ध्यान, तप तथा ज्ञान प्राप्तकर उनके द्वारा शंकरकी तथा मेरी आराधना करके परमपदको प्राप्त करते हें । जगत्के एकार्णव हो जानेपर मायाका अधिष्ठाता मैं सत्त्वका आश्रय ग्रहणकर मायामय योगनिद्रामें

English

Each of the following holy rites here shall destroy the sin committed in the course of seven births viz. = the Dana rite, the penance performed, the Sraddha offered and the Yajna. performed.

अध्याय ९४

श्लोक 30

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च ।उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

yojanānāṃ śatānīha sahasrāṇyayutāni ca / uttiṣṭhanti śikhāstasya vahneḥ saṃvartakasya tu

हिन्दी अर्थ

स्थित हो जाता हूँ। उस समय जनलोकमें विद्यमान महात्मा, महर्षिगण तपस्या तथा योगरूपी नेत्रोंके द्वारा निद्रालीन कालस्वरूप मेरा दर्शन करते हैं॥ ५१--५३॥ मैं पुराणपुरुष, भूर्भुवः, प्रभव तथा विभु हूँ, मैं कुश एवं समिधा हूँ और प्रोक्षणी, स्रुव (यज्ञीय पात्र)

English

Formerly, it was here that the lord, (Brahma) recounted the Brahmanda Purana purified (sanctified) by the (description of the) Brahman, to the sages who were performing the Satra.

अध्याय ९४

श्लोक 31

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् ।तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः

gandharvāṃśca piśācāṃśca sayakṣoragarākṣasān / tadā dahatyasau dīptaḥ kālarudrapracoditaḥ

हिन्दी अर्थ

(जिसे जाना जाता है), प्रभु, गोप्ता (रक्षक), गोपति (इन्द्रियों एवं वाणीके स्वामी) और ब्रह्माका मुख

English

Even till this day, lord Mahadeva of universal vision sports about alongwith his spouse Rudrani, while the Pramathas surround him as attendants.

अध्याय ९४

श्लोक 32

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः ।दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

bhūrlokaṃ ca bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca tathā mahaḥ / dahedaśeṣaṃ kālāgniḥ kālo viśvatanuḥ svayam

हिन्दी अर्थ

योगी, गति, गतिशीलोंमें श्रेष्ठ, हंस, प्राण, कपिल, विश्वमूर्ति, सनातन, क्षेत्रज्ञ, प्रकृति, काल, जगद्वीज और अमृतस्वरूप हूँ। मैं ही माता, पिता तथा महादेव हूँ, मुझसे अतिरिक्त कुछ भी नहीं है नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः।

English

Giving up their lives here by means of obser¬ vances, the twice-born will go to the Brahmaloka, after which they are not born again.

अध्याय ९४

श्लोक 33

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना ।तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः ।अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते

vyāpteṣveteṣu lokeṣu tiryagūrdhvamathāgninā / tat tejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ / ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā caikaṃ prakāśate

हिन्दी अर्थ

मैं आदित्यके समान वर्णवाला, भुवनोंका रक्षक, नारायण पुरुष तथा योगमूर्ति हूँ। योगपरायण यतिजन मेरा दर्शन करते हैं और अपनी आत्माका ज्ञान प्राप्तकर

English

Another excellent holy centre is what is well-known

अध्याय ९४

श्लोक 34

ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः ।उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

tato gajakulonnādāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ / uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ

हिन्दी अर्थ

व्रजन्ति॥ ५९ ॥ अमृतत्व (मोक्ष)-को प्राप्त करते हैं इति श्रीकूर्मपुराणे पट्साहरत्रशं संहितायामुपारिविभागे त्रिचत्वारिँशोऽध्यायः

English

Mahadeva, the Pinaka-bearing lord, became pleased with him alongwith the goddess. He granted him similarity with himself and ability to defy death.

अध्याय ९४

श्लोक 35

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः ।धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ / dhūmravarṇāstathā kecit kecit pītāḥ payodharāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपरिंविभागमें तैंतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ

English

There was a virtuous pious-souled sage named 6ilada. In order to acquire His blessing, he worshipped the the bull-bannered Mahadeva.

अध्याय ९४

श्लोक 36

केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा ।शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

kecid rāsabhavarṇāstu lākṣārasanibhāstathā / śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāḥ pare

हिन्दी अर्थ

प्राकृत प्रलयका वर्णन, शिवके विविध रूपों और विविध शक्तियोंका वर्णन, शिवकी आराधनाकी विधि, मुनियोंद्वारा कूर्मरूपधारी विष्णुकी स्तुति, कूर्मपुराणकी वक्तु-श्रोतृपरम्पराका प्रतिपादन, महर्षि व्यास तथा नारायणकी वन्दनाके साथ पुराणकी पूर्णताका कथन

English

At the end of a thousand years since (Silada) he began his austere penance. Sarva, the sustainer of the universe, came to him accompanied by Uma and surrounded by the Ganas and spoke—"I am the granter of boons."

अध्याय ९४

श्लोक 37

मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे ।इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा ।इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

manaḥ śilābhāstvanye ca kapotasadṛśāḥ pare / indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā / indracāpanibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi

हिन्दी अर्थ

प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम

English

Of I Sana, the foremost deity, the consort of the daughter of the mountain, he begged as follows;—'I request for a son like you who is not born from a womb and who is deathless (immortal).

अध्याय ९४

श्लोक 38

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः ।कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः ।बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः

kecit parvatasaṃkāśāḥ kecid gajakulopamāḥ / kūṭāṅgāranibhāścānye kecinmīnakulodvahāḥ / bahūrūpā ghorūpā ghorasvaraninādinaḥ

हिन्दी अर्थ

गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः । कालाग्निर्भस्मसात् कर्तु करोति निखिलं मतिम् स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः । दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम्

English

Lord Mahesvara accompanied by the goddess said— 'So be it'. Even as the Brahminical sage was looking on, Hara vanished from the scene.

अध्याय ९४

श्लोक 39

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् ।ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः ।सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत

tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhaḥ sthalam / tataste jaladā ghorā rāviṇo bhāskarātmajāḥ / saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta

हिन्दी अर्थ

तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः । करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः

English

On seeing that son born, Silada embraced him. He showed him to the sages who resided in the hermitages there.

अध्याय ९४

श्लोक 40

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् ।सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्

tataste jaladā varṣaṃ muñcantīha mahaughavat / sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam

हिन्दी अर्थ

निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक् स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत्।

English

He performed the post-natal and all other rites for him. After investing him with a sacred thread in accordance with the Sastras, he taught his son the Vedas himself.

अध्याय ९४

श्लोक 41

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् ।अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः

pravṛṣṭe ca tadātyarthamambhasā pūryate jagat / adbhistejobhibhūtatvāt tadāgniḥ praviśatyapaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा। एका सा साक्षिणी शम्भोस्तिष्ठत वैदिकी श्रुति॥७॥ पास स्थित रहती हैंएऐेसी बदक न साक्षिणी शम्भोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुति:

English

Holy lord Nandin, after the study of the Vedas came to an excellent decision. "After seeing lord Mahesvara, I will conquer Mrtyu (death)."

अध्याय ९४

श्लोक 42

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः ।प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः

naṣṭe cāgnau varṣaśataiḥ payodāḥ kṣayasaṃbhavāḥ / plāvayanto 'tha bhuvanaṃ mahājalaparistravaiḥ

हिन्दी अर्थ

( भगवान्) कूर्मने कहा--इसके अनन्तर अब मैं उत्तम प्राकृत प्रलयका संक्षेपमें वर्णन करूँगा। उसे आप सब श्रवण करें द्वितीय" परार्ध (अर्थात् ब्रह्माजीकी परमायु-दिव्य १०० वर्षका समय)-के बीत जानेपर समस्त लोकोंका लय करनेवाला कालरूप कालाग्नि सम्पूर्ण जगत्को भस्मसात् करनेका निश्चय करता है। महेश्वर देव अपनी

English

Endowed with faith and concentration of the mind, he went to the holy ocean and continuously performed the Japa of Rudra with his mind attached to Mahesa.

अध्याय ९४

श्लोक 43

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा ।अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः

dhārābhiḥ pūrayantīdaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā / atyantasalilaughaiśca velā iva mahodadhiḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मामें आत्मा (जीवात्मा)-को आविष्टकर देवताओं, असुरों तथा मनुष्योंसे युक्त सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको दग्ध करते हैं। भगवान् नीललोहित महादेव भीषण रूप धारणकर उस अग्निमें प्रविष्ट होकर अर्थात् महाकालरूप

English

When he had completed a crore of Japas, Sankara, favourably disposed to his devotees, came there accompanied by all his Ganas and said—"I am the granter of boons."

अध्याय ९४

श्लोक 44

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः ।आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति ।पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः

sādridvīpā tathā pṛthvī jalaiḥ saṃcchādyate śanaiḥ / ādityaraśmibhiḥ pītaṃ jalamabhreṣu tiṣṭhati / punaḥ patati tad bhūmau pūryante tena cārṇavāḥ

हिन्दी अर्थ

होकर लोकका संहार करते हैं। सौर-मण्डलमें प्रविष्ट होकर उसे पुनः अनेक रूपवाला बनाकर सात-सात किरणोंबाले सूर्यरूपधारी वे महेश्वर सम्पूर्ण लोकोंको दग्ध करते हैं समस्त सत्त्व (पदार्थो)-को दग्ध करके वे महेश्वर

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 45

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः ।पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति

tataḥ samudrāḥ svāṃ velāmatikrāntāstu kṛtsnaśaḥ / parvatāśca vilīyante mahī cāpsu nimajjati

हिन्दी अर्थ

नामक महान् अस्त्रको छोड़ते हैं। सम्पूर्ण देवताओंके दग्ध हो जानेपर श्रेष्ठ पर्वत (हिमवान्)-की पुत्री देवी पार्वती अकेली ही साक्षीके रूपमें उन (शिव) -के पास स्थित रहती हैं--ऐसी वैदिकी श्रुति है

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 46

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame / yoganindrāṃ samāsthāya śete devaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अ० ५) शब्दकल्पद्रुममें उद्धृत। शिरःकपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः । आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन् व्योममण्डलम्

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 47

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः ।वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः

caturyugasahasrāntaṃ kalpamāhurmaharṣayaḥ / vārāho vartate kalpo yasya vistāra īritaḥ

हिन्दी अर्थ

सहरस्त्रनयनो देवः सहस्त्राकृतिरीश्वरः। सहस्त्रहस्तचरणः सहस्त्राचिर्महाभुजः

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 48

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः ।कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः

asaṃkhyātāstathā kalpā brahmaviṣṇuśivātmakāḥ / kathitā hi purāṇeṣu munibhiḥ kālacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः। करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 49

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः ।तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः

sāttvikeṣvatha kalpeṣu māhātmyamadhikaṃ hareḥ / tāmaseṣu harasyoktaṃ rājaseṣu prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला। योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 50

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः ।अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः

yo 'yaṃ pravartate kalpo vārāhaḥ sāttviko mataḥ / anye ca sāttvikāḥ kalpā mama teṣu parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्योतिः स्वभावं भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम् संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु। गुणैरशेषैः पृथिवी विलयं याति वारिषु

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 51

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः ।आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्

dhyānaṃ tapastathā jñānaṃ labdhvā teṣveva yoginaḥ / ārādhya giriśaṃ māṃ ca yānti tat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत्। भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम्

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 52

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् ।एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु

so 'haṃ sattvaṃ samāsthāya māyī māyāmayīṃ svayam / ekārṇave jagatyasmin yoganidrāṃ vrajāmi tu

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम्। वैकारिके देवगणाः प्रलयं यान्ति सत्तमाः वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः। त्रिविधोऽयमहंकारो महति प्रलयं व्रजेत्

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 53

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः ।जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा

māṃ paśyanti mahātmānaḥ suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ / janaloke vartamānāstapasā yogacakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम्। अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम्

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 54

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः ।सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्

ahaṃ purāṇapuruṣo bhūrbhuvaḥ prabhavo vibhuḥ / sahasracaraṇaḥ śrīmān sahasrāṃśuḥ sahasradṛk

हिन्दी अर्थ

आभूषणरूपमें धारण करनेवाले, हजारों नेत्रवाले, हजारों भीषण दंष्ट्रा (दाढ)-के कारण भयंकर मुखोंबाले, प्रदीप्त अग्निके समान नेत्रोंवाले, त्रिशूली चर्माम्बरधारी वे देव महेश्वर अनन्त सूर्य एवं चन्द्रके समूहोंसे समस्त आकाशमण्डलको व्याप्तकर ऐश्वरयोगमें स्थित हो

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 55

मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् ।प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्

mantro 'gnirbrāhmiṇā gāvaḥ kuśāśca samidho hyaham / prokṣaṇī ca śruvaścaiva somo ghṛtamathāsmyaham

हिन्दी अर्थ

जाते हें और भगवती पार्वतीको देखते हुए परमानन्दमय अमृतका पानकर स्वयं ताण्डव नृत्य करते हैं

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 56

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः ।वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्

saṃvartako mahānātmā pavitraṃ paramaṃ yaśaḥ / vedo vedyaṃ prabhurgoptā gopatirbrahmaṇo mukham

हिन्दी अर्थ

पतिके नृत्यरूपी अमृतका पानकर परम कल्याणरूपिणी देवी (पार्वती) योगका आश्रय लेते हुए त्रिशूली शिवके शरीरमें प्रविष्ट हो जाती हैं। ब्रह्माण्डमण्डलको दग्ध करनेके अनन्तर पिनाक धारण करनेवाले भगवान् (शिव) अपनी इच्छासे ही ताण्डव (-के आनन्द)- रसका परित्यागकर ज्योति:स्वरूप अपने भावमें स्थित हो जाते हैं। ब्रह्मा, विष्णु तथा पिनाकी शिवके इस प्रकार स्थित हो जानेपर अपने सम्पूर्ण गुणोंके साथ

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 57

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः ।हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः

anantastārako yogī gatirgatimatāṃ varaḥ / haṃsaḥ prāṇo 'tha kapilo viśvamūrtiḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी जलमें विलीन हो जाती है। अपने गुणोंसहित उस जल-तत्त्वको हव्यवाहन अग्नि ग्रहण कर लेता है और अपने गुणोंसहित वह तेज (अग्नि) वायुमें विलीन हो जाता है

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 58

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् ।माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

kṣetrajñaḥ prakṛtiḥ kālo jagadbījamathāmṛtam / mātā pitā mahādevo matto hyanyanna vidyate

हिन्दी अर्थ

विश्वका भरण-पोषण करनेवाला वायु अपने गुणोंके साथ आकाश (तत्त्व)-में लीन हो जाता है और अपने गुणसहित वह आकाश भूतादि अर्थात् तामस अहंकारमें लीन हो जाता है। सत्तमो! सभी इन्द्रियाँ तैजस अर्थात् राजस अहंकारमें विलीन हो जाती हैं और (इन्द्रियोंके अधिष्ठाता) देवगण वैकारिक अर्थात् सात्त्विक अहंकारमें प्रलीन हो जाते हैं। श्रेष्ठो! वैकारिक, तैजस तथा भूतादि (तामस) नामक तीन प्रकारका अहंकार महत्तत्त्वमें

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

अध्याय ९४

श्लोक 59

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः ।मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति

ādityavarṇo bhuvanasya goptā nārāyaṇaḥ puruṣo yogamūrtiḥ / māṃ paśyanti yatayo yoganiṣṭhā jñātvātmānamamṛtatvaṃ vrajanti

हिन्दी अर्थ

लीन हो जाता है॥ १६--१८॥

English

He requested lord Mahadeva the supreme God. Please grant me the boon. I shall perform again a crore of this Japa, which will completely consume worldly existence.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 94
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.