Linga Purana· Liṅga Purāṇa
42
अध्याय 42 / 108

Book 1 - Adhyaya 42

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४२

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे इन्द्रवाक्यं नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः गते पुण्ये च वरदे सहस्राक्षे शिलाशनः आराधयन्महादेवं तपसातोषयद्भवम्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge indravākyaṃ nāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ gate puṇye ca varade sahasrākṣe śilāśanaḥ ārādhayanmahādevaṃ tapasātoṣayadbhavam

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण सञ्जातः शिखरे5श्वत्थः स महान् चैत्यपादप: । पश्चिममें महात्मा विपुल पर्वतकी चोटीपर र सुपार्श्वस्योत्तरस्यापि शृङ्गे जातो महाद्रुमः ॥ महान् वृक्ष उगा हुआ है, वह भी चैत्यपादप (पक्कि न्यग्रोधो विपुलस्कन्धोऽनेकयोजनमण्डलः। र) A i है। उत्तरमें सुपार्श्व पर्व तेषां चतुर्णा वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम्॥ ३३ Pe SA ह हुआ है, जे

English

Even as the brahmin ptursued the penance eagerly and perpetually, a thousand divine years surprisingly passed off like a moment.

अध्याय ४२

श्लोक 2

अथ तस्यैवमनिशं तत्परस्य द्विजस्य तु दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं क्षणमिवाद्भुतम्

atha tasyaivamaniśaṃ tatparasya dvijasya tu divyaṃ varṣasahasraṃ tu gataṃ kṣaṇamivādbhutam

हिन्दी अर्थ

अमानुष्याणि रम्याणि सर्वकालर्तुकानि च। ह न परिधिबाला मनोहराणि चत्वारि देवक्रीडनकानि च॥ ३४ अब मैं चारों महापर्वतोंके चार देवक्रोडा- वनानि वै Fe नामतस्तु निबोधत। स्थानौंका वर्णन करूँगा; जो मनुष्ये रहित, रम्य सभ 80. ए दक्षिणे रर्‍ःथमादनम्॥ ३५ काल तथा ऋतुओंमें रहनेवाले एवं मनोहर हैं। वहाँ चारो ही तिदतर सनितुतनम्। दिशाओंमें वन हैं। उनके नाम सुनिये। पूर्वमें चैत्ररथ मित्रेशवरं तु पूर्वे तु षष्ठेश्वरमतः परम्॥ ३६ नामक वन, दक्षिणमें गन्धमादन, पश्चिममें वैभ्राज और वर्येशवरं पश्चिमे तु उत्तरे चाम्रकेश्वरम्। उत्तरमें सविता (शिव)-के नन्दन नामक वनको महासरांसि च तथा चत्वारि मुनिपुङ्गवाः॥ ३७ जानना चाहिए। पूर्वमे मित्रेश्वर, उसके बाद दक्षिणमें

English

The sage was completely enveloped by an anthill. He became the victim of torture by groups of worms and blood-sucking insects with their mouths pointed like diamond needles.

अध्याय ४२

श्लोक 3

वल्मीकेनावृताङ्गश् च लक्ष्यः कीटगणैर्मुनिः वज्रसूचीमुखैश्चान्यै रक्तकीटैश् च सर्वतः

valmīkenāvṛtāṅgaś ca lakṣyaḥ kīṭagaṇairmuniḥ vajrasūcīmukhaiścānyai raktakīṭaiś ca sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र क्रीडन्ति मुनयः पर्वतेषु वनेषु च। षष्ठेश्वर, पश्चिममें वर्येश्वर और उत्तरमें आम्रकेशवर अरुणोदं सरः पूर्व दक्षिणं मानसं स्मृतम्॥ ३८ शिवक्षेत्र हैं॥ ३३--३६'५२॥ सितोदं पश्चिमसरो महाभद्रं तथोत्तरम्। है मुनिवरो! वहाँ चार बड़े सरोवर हैं, जहाँ पर्वतो शाखस्य दक्षिणे क्षेत्रं विशाखस्य च पश्चिमे ॥ ३९ तथा वनोंमें मुनिगण क्रीड़ा करते हैं पूर्वमें अरुणोदसर, उत्तरे नैगमेयस्य कुमारस्य च पूर्वतः। दक्षिणमें मानससर, पश्चिममें सितोदसर और उत्तरे अरुणोदस्य पूर्वेण शैलेन्द्रा नामतः स्मृताः॥ ४० महाभद्रसर बताया गया है। दक्षिणमें शाखका क्षेत्र,

English

With skin alone, devoid of flesh and blood he stood there like a wall unaffected. He was a mere skeleton then. The auspicious lord thought of him then.

अध्याय ४२

श्लोक 4

निर्मांसरुधिरत्वग् वै निर्लेपः कुड्यवत् स्थितः अस्थिशेषो ऽभवत्पश्चात् तममन्यत शङ्करः

nirmāṃsarudhiratvag vai nirlepaḥ kuḍyavat sthitaḥ asthiśeṣo 'bhavatpaścāt tamamanyata śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

तांस्तु सङ्क्षेपतो वक्ष्ये न शक्यं विस्तरेण तु। पश्चिममें विशाखका क्षेत्र, उत्तरमें नैगमेयका क्षेत्र और सितान्तश्च कुरण्डश्च कुररश्चाचलोत्तमः ॥ ४१ पूर्वमें कुमारका क्षेत्र है ॥ ३७-३९/२॥ विकरो मणिशैलश्च वृक्षवांश्चाचलोत्तमः। अरुणोदसरके पूर्वमें महापर्वत बताये गये हैं। मै महानीलोऽथ रुचकः सबिन्दुर्ददुरस्तथा॥ ४२ संक्षेपमें नामोंसे उनका वर्णन करूँगा; विस्तारपूर्वक वेणुमांश्च समेघश्च निषधो देवपर्वतः । उनका वर्णन नहीं किया जा सकता। सितान्त, कुरण्ड, इत्येते पर्वतवरा ह्यान्ये च वस्ता ॥ ४३ पर्वतश्रेष्ठ कुरर, विकर, मणिशैल, पर्वतश्रेष्ठ वृक्षवान्,

English

When the sage was touched with hand by the lord, the enemy of the Cupid, the leading Brahmin sage eschewed all his fatigue and strain.

अध्याय ४२

श्लोक 5

यदा स्पृष्टो मुनिस्तेन करेण च स्मरारिणा तदैव मुनिशार्दूलश् चोत्ससर्ज क्लमं द्विजः

yadā spṛṣṭo munistena kareṇa ca smarāriṇā tadaiva muniśārdūlaś cotsasarja klamaṃ dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

के सिद्धावासा उदाहता:। देवपर्वत--ये महापर्वत हैं; इसी प्रकार अन्य भी पर्वत हु तश पर्ष गुहासु च वनेषु च।। रक पूर्वमें ये पर्वत सिद्धोके निवासस्थान कहें रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोर्नारायणस्य च। गये हैं। उन-उन पर्वतोंपर, गुफाओंमें तथा वनोंमें रह सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ४५ एवं नारायण विष्णुके दिव्य क्षेत्र हैं ॥ ४०--४४/२॥ ये कोर्त्यमानास्तान् सर्वान् सङ्क्षिप्य प्रवदाम्यहम्। यहाँ मानससरके दक्षिणमें जो महान् पर्वत कहें शैलश्च विशिराश्चैव शिखरश्चाचलोत्तमः ॥ ४६ जाते हैं, अब मैं संक्षेपमें उन सबका वर्णन करता हँ।

English

Lord Siva was delighted at the penance of the sage. (Approaching him) along mth his Ga and Uma he said to him, "I am delighted with your penance**.

अध्याय ४२

श्लोक 6

तपतस्तस्य तपसा प्रभुस्तुष्टाथ शङ्करः तुष्टस्तवेत्यथोवाच सगणश्चोमया सह

tapatastasya tapasā prabhustuṣṭātha śaṅkaraḥ tuṣṭastavetyathovāca sagaṇaścomayā saha

हिन्दी अर्थ

7 सन शैल, विशिर, पर्वतोंमें उत्तम शिखर, एकश्रृंग, मही अध्याय ४९ जम्बूद्वीपका विस्तृत वर्णन “वहा रहनेवाले लोगोंका वर्णन २१५

English

highly intelligent one, what with this penance? I shall give you an omniscient son who has mastered all the Scriptural topics**.

अध्याय ४२

श्लोक 7

तपसानेन किं कार्यं भवतस्ते महामते ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थपारगम्

tapasānena kiṃ kāryaṃ bhavataste mahāmate dadāmi putraṃ sarvajñaṃ sarvaśāstrārthapāragam

हिन्दी अर्थ

5 कपका प क कका फ फ फ फ फ फफ फ कक कफ फ फफ फक क कक फ फफक इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः। तेषु तेषु च सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च

English

Thereafter bowing down to the lord of Devas and eulogising him Silada spoke to the moon-bedecked lord, accom- panied by Uml, widi words choked with great pleasure.

अध्याय ४२

श्लोक 8

ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वोवाच शिलाशनः हर्षगद्गदया वाचा सोमं सोमविभूषणम्

tataḥ praṇamya deveśaṃ stutvovāca śilāśanaḥ harṣagadgadayā vācā somaṃ somavibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुरोत्तमैः । दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ताः पश्चिमे च वदामि व: इत्येते देवचरिता उत्कटा: पर्वतोत्तमाः । सर्वे पश्चिमदिग्भागे रुद्रक्षेत्रसमन्विता:

English

lord, O Sankara the most excellent among the good»

अध्याय ४२

श्लोक 9

भगवन्देवदेवेश त्रिपुरार्दन शङ्कर अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सत्तम

bhagavandevadeveśa tripurārdana śaṅkara ayonijaṃ mṛtyuhīnaṃ putramicchāmi sattama

हिन्दी अर्थ

ये स्थिताः कीर्त्यमानांस्तान् सङ्क्षिप्येह निबोधत पुष्पकोशः प्रशैलश्च विरजश्चाचलोत्तमः

English

Rudra, Paramevara who had already been propitiated by his penance by Brahma spoke thus again to Silada with very great pleasure.

अध्याय ४२

श्लोक 10

पूर्वमाराधितः प्राह तपसा परमेश्वरः शिलादं ब्रह्मणा रुद्रः प्रीत्या परमया पुनः

pūrvamārādhitaḥ prāha tapasā parameśvaraḥ śilādaṃ brahmaṇā rudraḥ prītyā paramayā punaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः। असंख्यातानि दिव्यानि विमानानि सहस्त्रशः वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश्च शिवभाविताः। कृतवासाः सपत्नीकाः प्रसादात्परमेष्ठिनः

English

O brahmin, O ascetic, formerly I had been propitiated by Brahma, sages and Devas by penance, for the sake of my incarnation.

अध्याय ४२

श्लोक 11

पूर्वमाराधितो विप्र ब्रह्मणाहं तपोधन तपसा चावतारार्थं मुनिभिश् च सुरोत्तमैः

pūrvamārādhito vipra brahmaṇāhaṃ tapodhana tapasā cāvatārārthaṃ munibhiś ca surottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

उदुम्बरे कर्दमस्य तथान्येषां महात्मनाम्। विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये त्वाम्रवने शुभे सूर्यस्य किंशुकवने तथा रुद्रगणस्य च

English

I shall become your son, not born of a womb, by the name Nandin. O sage, I am the father of worlds and you will become my father.

अध्याय ४२

श्लोक 12

तव पुत्रो भविष्यामि नन्दिनाम्ना त्वयोनिजः पिता भविष्यसि मम पितुर्वै जगतां मुने

tava putro bhaviṣyāmi nandināmnā tvayonijaḥ pitā bhaviṣyasi mama piturvai jagatāṃ mune

हिन्दी अर्थ

बीजपूरवने पुण्ये देवाचायो व्यवस्थितः । कौमुदे तु वने विष्णुप्रमुखानां महात्मनाम् ये सब देवताओंके द्वारा सेवित, उत्कट तथा उत्तम पर्वत हैं। उन-उन सभी पर्वतोंपर और वनोंमें श्रेष्ठ

English

After saying thus to the sage who was standing there after bowing to him and looking up to him, the delighted merciful lord who was accompanied by Uma and who was comparable to the Moon vanished there itself.

अध्याय ४२

श्लोक 13

एवमुक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितं घृणी सोमः सोमोपमः प्रीतस् तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā muniṃ prekṣya praṇipatya sthitaṃ ghṛṇī somaḥ somopamaḥ prītas tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार दक्षिण दिशामें स्थित पर्वतोंको बता दिया गया, अब मैं आपलोगोंको पश्चिममें विद्यमान पर्वतोंको सितोदके पश्चिममें सुरप, महाबल, कुमुद, मधुमान्,

English

O great sage, having obtained the assurance of a son from Rudra, my father was delighted. He was the most excellent among the knowers of sacrifice. For the purpose of sacrifice he came to the courtyard of a great sacrificial cham- ber. Formerly I was born in that courtyard as his son, at the behest of lord Siva. I had the lustre of fire at the closing of a yuga.

अध्याय ४२

श्लोक 14

लब्धपुत्रः पिता रुद्रात् प्रीतो मम महामुने यज्ञाङ्गणं महत्प्राप्य यज्ञार्थं यज्ञवित्तमः

labdhaputraḥ pitā rudrāt prīto mama mahāmune yajñāṅgaṇaṃ mahatprāpya yajñārthaṃ yajñavittamaḥ

हिन्दी अर्थ

पारिजात और पर्वतोंमें उत्तम श्रीश्ृंग हें ॥ ये सभी उत्कट तथा उत्तम पर्वत पश्चिम दिशामें हैं, जो देवताओंके द्वारा सेवित हैं और रुद्रक्षेत्रोंसे युक्त हें ॥ ५०--५२॥ महाभद्रसरके उत्तरमें जो शक्तिशाली पर्वत स्थित हैं, मैं उनका संक्षेपमें वर्णन करता हूँ, आपलोग सुनिये।

English

When I was born as the son of Silada, the clouds Puara, Avartaka and others showered rain. The heaven- walkers — Kinnaras, Sadhyas and Siddhas sang songs. Viu showered fragrant flowers.

अध्याय ४२

श्लोक 15

तदङ्गणादहं शंभोस् तनुजस्तस्य चाज्ञया संजातः पूर्वमेवाहं युगान्ताग्निसमप्रभः

tadaṅgaṇādahaṃ śaṃbhos tanujastasya cājñayā saṃjātaḥ pūrvamevāhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्पकोश, प्रशैल, पर्वतश्रेष्ठ विरज, वराहपर्वत, पर्वतश्रेष्ठ मयूर तथा शैलराज जारुधि--ये सब उत्तरमें स्थित हैं । उन दिव्य पर्वतोंपर देवदेव शिवके असंख्य दिव्य विमान हैं इन प्रमुख पर्वतोंके भीतर झरने, सरोवर तथा उपवन यथाक्रम स्थित हैं। यहाँ परमेष्ठी शिवकी कृपासे देवता, मुनि एवं सिद्ध शिवभक्तिसे युक्त होकर अपने निवासस्थान बनाकर पत्नियोंके साथ रहते हैं।

English

I had then the lustre of Kalasurya (sun at the time of pralaya or dissolution). I was having matted hair and coronet. In the form of an infant I had three eyes, four arms holding the trident, axe, iron club and thunderbolt. My curved fangs were adamantine. I was the infant adored by the thunder- bolt-wielding Indra. I was terrible in appearance with diamond ear-rin. My voice was comparable to the thundering sound of

अध्याय ४२

श्लोक 16

ववर्षुस्तदा पुष्करावर्तकाद्या जगुः खेचराः किन्नराः सिद्धसाध्याः शिलादात्मजत्वं गते मय्युपेन्द्रः ससर्जाथ वृष्टिं सुपुष्पौघमिश्राम्

vavarṣustadā puṣkarāvartakādyā jaguḥ khecarāḥ kinnarāḥ siddhasādhyāḥ śilādātmajatvaṃ gate mayyupendraḥ sasarjātha vṛṣṭiṃ supuṣpaughamiśrām

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मी आदिका निवास बिल्ववनमें है। कश्यप आदि ककुभ वनमें रहते हैं। इन्द्र, उपेन्द्र तथा श्रेष्ठ सर्पोका निवास तालवनमें कहा गया है। कर्दम और अन्य महात्माओंका निवास उदुम्बरवनमें, विद्याधरौं तथा सिद्धोंका निवास पवित्र एवं सुन्दर आम्रवनमें और नागों तथा सिद्धगणोंका निवास निम्बवनमें है। सूर्य तथा रुद्रगणोंका निवास किंशुकवनमें है। देवताओंके आचार्य पुण्यमय बीजपूरवन (बिजौरा नीबूका वन)-में निवास करते

English

O leading sage, with mantras pertaining to MaheiSvara as well as those taken from 5, Yajus and San, the over- joyed sages eulogised and bowed down to me.

अध्याय ४२

श्लोक 17

मां दृष्ट्वा कालसूर्याभं जटामुकुटधारिणम् त्र्यक्षं चतुर्भुजं बालं शूलटङ्कगदाधरम्

māṃ dṛṣṭvā kālasūryābhaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam tryakṣaṃ caturbhujaṃ bālaṃ śūlaṭaṅkagadādharam

हिन्दी अर्थ

हैं। विष्णु आदि महात्माओंका वास कौमुद वनमें है ॥ ५८--६३ ॥ सर्पगण स्थलपद्मवनके अन्दर स्थित न्यग्नोधवनमें रहते हैं और जो सम्पूर्ण जगतूके पति गर्वित शेषनाग हैं, अमानुष्याणि रम्याणि सर्वकालतुंकानि च। मनोहराणि चत्वारि देवक्रीडनकानि च

English

The following stood all around me: — Brahma, Vi§nu, Rudra, Indra, Siva, Ambika herself, Jupiter, the moon, the sun of great splendour, wind god, fire god, Isana, Nirrti, Yaksa, Yama, Varuna, Visve Devas, Rudras, Vasus of great strength, Lak$nu herself, Saci, Jye9tha, goddess Sarasvati, Aditi, Diti, Sraddha, Lajja, Dhrti, Nanda, Bhadra, Surabhi, SuiSila, Sumanas, the lord of bulls, Dharma of great splendour and the sons of Dharma. They surrounded me, embraced me and eulogised me. O excellent sage, even Silada my father, the sage, on seeing me like that bowed to me with love. The meritorious soul eulogised his son who gave him what he liked.

अध्याय ४२

श्लोक 18

वज्रिणं वज्रदंष्ट्रं च वज्रिणाराधितं शिशुम् वज्रकुण्डलिनं घोरं नीरदोपमनिःस्वनम्

vajriṇaṃ vajradaṃṣṭraṃ ca vajriṇārādhitaṃ śiśum vajrakuṇḍalinaṃ ghoraṃ nīradopamaniḥsvanam

हिन्दी अर्थ

वर्येश्वरं पश्चिमे तु उत्तरे चाम्रकेश्वरम्। महासरांसि च तथा चत्वारि मुनिपुङ्गवाः विकरो मणिशैलश्च वृक्षवांश्चाचलोत्तमः। महानीलोऽथ रुचकः सबिन्दुर्दर्दुरस्तथा

English

O lord, O lord of the chief of Devas, O thrcc-eycd one, O unchanging one, you arc my son since you are my protector and the protector of worlds from misery. Since you arc the protector of worlds, O son, you arc my father. You are omnipresent. O son, not bom of a womb, obeisance to you, O source of origin of the universe, O grand father, O father, O son, O MaheiSana, O preceptor of the universe, O dear one, O highly blessed one, O Paramevara protect me. O lord of Devas, since I am delighted by you, you are to be known by the name Nandin. Hence O Nandin, delight me. I bow down to you, the lord of the universe, O lord, delight my parents who have gone to Rudra's world. O lord, my grandfather too has gone to the world of Rudra. O Nandin, when Maheivara has incarnated my birth in the world is fruitful. O lord, the birth of the worlds too is fruitful.

अध्याय ४२

श्लोक 19

ब्रह्माद्यास्तुष्टुवुः सर्वे सुरेन्द्रश् च मुनीश्वराः नेदुः समन्ततः सर्वे ननृतुश्चाप्सरोगणाः

brahmādyāstuṣṭuvuḥ sarve surendraś ca munīśvarāḥ neduḥ samantataḥ sarve nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

वेणुमांश्च समेघश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवरा ह्यन्ये च गिरयस्तथा रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोर्नारायणस्य च । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचला:

English

When you have incarnated as my son for my protection O IiSvara, O Nandin, O lord of Devas, obeisance to you. O NandHvara, obeisance to you.

अध्याय ४२

श्लोक 20

ऋषयो मुनिशार्दूल ऋग्यजुःसामसंभवैः मन्त्रैर्माहेश्वरैः स्तुत्वा सम्प्रणेमुर्मुदान्विताः

ṛṣayo muniśārdūla ṛgyajuḥsāmasaṃbhavaiḥ mantrairmāheśvaraiḥ stutvā sampraṇemurmudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

ये कीर्त्यमानास्तान् सर्वान् सङ्क्षिप्य प्रवदाम्यहम्। शैलश्च विशिराश्चैव : महान् वृक्ष उगा हुआ है, वह भी चैत्यपादप वृक्ष)-के रूपमें प्रतिष्ठित है । उत्तरमें सुपार्श्व शिखरपर विशाल बरगदका वृक्ष उगा हुआ है, जो

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 21

ब्रह्मा हरिश् च रुद्रश् च शक्रः साक्षाच्छिवांबिका जीवश्चेन्दुर्महातेजा भास्करः पवनो ऽनलः

brahmā hariś ca rudraś ca śakraḥ sākṣācchivāṃbikā jīvaścendurmahātejā bhāskaraḥ pavano 'nalaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चिममें महात्मा विपुल पर्वतकी चोटीपर पीपलका अब मैं चारों महापर्वतोंके चार देवक्रीडा-

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 22

ईशानो निरृतिर्यक्षो यमो वरुण एव च विश्वेदेवास् तथा रुद्रा वसवश् च महाबलाः

īśāno nirṛtiryakṣo yamo varuṇa eva ca viśvedevās tathā rudrā vasavaś ca mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानोंका वर्णन करूँगा; जो मनुष्योंसे रहित, रम्य, सभी काल तथा ऋतुओंमें रहनेवाले एवं मनोहर हैं। वहाँ चारों दिशाओंमें वन हैं। उनके नाम सुनिये। पूर्वमें चैत्ररथ नामक वन, दक्षिणमें गन्धमादन, पश्चिममें वैभ्राज और उत्तरमें सविता (शिव)-के नन्दन नामक वनको जानना चाहिए । पूर्वमें मित्रेश्‍वर, उसके बाद दक्षिणमे षष्ठेश्‍्वर, पश्चिममें वर्येश्वर और उत्तरमें आम्रकेश्वर शिवक्षेत्र हैं॥ ३३-३६१. ॥

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 23

लक्ष्मीः साक्षाच्छची ज्येष्ठा देवी चैव सरस्वती अदितिश् च दितिश्चैव श्रद्धा लज्जा धृतिस् तथा

lakṣmīḥ sākṣācchacī jyeṣṭhā devī caiva sarasvatī aditiś ca ditiścaiva śraddhā lajjā dhṛtis tathā

हिन्दी अर्थ

हे मुनिवरो! वहाँ चार बड़े सरोवर हैं जहाँ पर्वतों तथा वनोंमें मुनिगण क्रीड़ा करते हैं। पूर्वमे अरुणोदसर, दक्षिणमें मानससर, पश्चिममें सितोदसर और उत्तरमें महाभद्रसर बताया गया है। दक्षिणमें शाखका क्षेत्र पश्चिममें विशाखका क्षेत्र, उत्तरमें नैगमेयका क्षेत्र और

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 24

नन्दा भद्रा च सुरभी सुशीला सुमनास् तथा वृषेन्द्रश् च महातेजा धर्मो धर्मात्मजस् तथा

nandā bhadrā ca surabhī suśīlā sumanās tathā vṛṣendraś ca mahātejā dharmo dharmātmajas tathā

हिन्दी अर्थ

पूर्वमें कुमारका क्षेत्र है॥ ३७--३९ /२ ॥ अरुणोदसरके पूर्वमें महापर्वत बताये गये हैं। मैं संक्षेपमें नामोंसे उनका वर्णन करूँगा; विस्तारपूर्वक उनका वर्णन नहीं किया जा सकता। सितान्त, कुरण्ड, पर्वतश्रेष्ठ कुरर, विकर, मणिशैल, पर्वतश्रेष्ठ वृक्षवान्,

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 25

आवृत्य मां तथालिङ्ग्य तुष्टुवुर्मुनिसत्तम शिलादो ऽपि मुनिर्दृष्ट्वा पिता मे तादृशं तदा

āvṛtya māṃ tathāliṅgya tuṣṭuvurmunisattama śilādo 'pi munirdṛṣṭvā pitā me tādṛśaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

देवपर्वत--ये महापर्वत हैं; इसी प्रकार अन्य भी पर्वत हैं। मन्दरे पूर्वमे ये पर्वत सिद्धोंके निवासस्थान कहे गे हैं। उन-उन पर्वतोपर, गुफाओंमें तथा बनोंमें रुद्र एवे नारायण विष्णुके दिव्य क्षेत्र हैं॥ ४०-४४ /२॥ यहाँ मानससरके दक्षिणमें जो महान् पर्वत कहे जाते हैं, अब मैं संक्षेपमें उन सबका वर्णन करता हूँ।

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 26

प्रीत्या प्रणम्य पुण्यात्मा तुष्टावेष्टप्रदं सुतम् भगवन्देवदेवेश त्रियंबक ममाव्यय

prītyā praṇamya puṇyātmā tuṣṭāveṣṭapradaṃ sutam bhagavandevadeveśa triyaṃbaka mamāvyaya

हिन्दी अर्थ

जम्बूद्वीपका विस्तृत वर्णन”“वहाँ रहनेवाले लोगोंका वर्णन अक ककाममअभम अमे भमकभमभमभभझभकमझरमझझ्कभकझकअभकझ्कभककमझ अक अझ अक भक अक झा झअकफ 5 क झक 9 9 भ 5 फफफफफफफफफफफफफफफफफ

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 27

पुत्रो ऽसि जगतां यस्मात् त्राता दुःखाद्धि किं पुनः रक्षको जगतां यस्मात् पिता मे पुत्र सर्वग

putro 'si jagatāṃ yasmāt trātā duḥkhāddhi kiṃ punaḥ rakṣako jagatāṃ yasmāt pitā me putra sarvaga

हिन्दी अर्थ

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः। रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुरोत्तमैः ।

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 28

अयोनिज नमस्तुभ्यं जगद्योने पितामह पिता पुत्र महेशान जगतां च जगद्गुरो

ayonija namastubhyaṃ jagadyone pitāmaha pitā putra maheśāna jagatāṃ ca jagadguro

हिन्दी अर्थ

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः । सर्वे पश्चिमदिग्भागे रुद्रक्षेत्रसमन्विताः ये स्थिताः कीर्त्यमानांस्तान् सङ्क्षिप्येह निबोधत

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 29

वत्स वत्स महाभाग पाहि मां परमेश्वर त्वयाहं नन्दितो यस्मान् नन्दी नाम्ना सुरेश्वर

vatsa vatsa mahābhāga pāhi māṃ parameśvara tvayāhaṃ nandito yasmān nandī nāmnā sureśvara

हिन्दी अर्थ

पुष्पकोशः प्रशैलश्च विरजश्चाचलोत्तमः तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः।

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 30

तस्मान्नन्दय मां नन्दिन् नमामि जगदीश्वरम् प्रसीद पितरौ मे ऽद्य रुद्रलोकं गतौ विभो

tasmānnandaya māṃ nandin namāmi jagadīśvaram prasīda pitarau me 'dya rudralokaṃ gatau vibho

हिन्दी अर्थ

वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश्च शिवभाविताः। कृतवासाः सपत्नीकाः प्रसादात्परमेष्ठिनः उदुम्बरे कर्दमस्य तथान्येषां महात्मनाम्। विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये त्वाम्रवने शुभे

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 31

पितामहश् च भो नन्दिन् नवतीर्णे महेश्वरे ममैव सफलं लोके जन्म वै जगतां प्रभो

pitāmahaś ca bho nandin navatīrṇe maheśvare mamaiva saphalaṃ loke janma vai jagatāṃ prabho

हिन्दी अर्थ

नागानां सिद्धसङ्कानां तथा निम्बवने स्थितिः। सूर्यस्य किंशुकवने तथा रुद्रगणस्य च बीजपूरवने पुण्ये देवाचायों व्यवस्थितः। कौमुदे तु वने विष्णुप्रमुखानां महात्मनाम्

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 32

अवतीर्णे सुते नन्दिन् रक्षार्थं मह्यमीश्वर तुभ्यं नमः सुरेशान नन्दीश्वर नमो ऽस्तु ते

avatīrṇe sute nandin rakṣārthaṃ mahyamīśvara tubhyaṃ namaḥ sureśāna nandīśvara namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

ये सब देवताओंके द्वारा सेवित, उत्कट तथा उत्तम पर्वत हैं। उन-उन सभी पर्वतोंपर और वनोंमें श्रेष्ठ इस प्रकार दक्षिण दिशामें स्थित पर्वतोंको बता दिया गया, अब मैं आपलोगोंको पश्चिममें विद्यमान पर्वतोंको

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 33

पुत्र पाहि महाबाहो देवदेव जगद्गुरो पुत्रत्वमेव नन्दीश मत्वा यत्कीर्तितं मया

putra pāhi mahābāho devadeva jagadguro putratvameva nandīśa matvā yatkīrtitaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

सितोदके पश्‍्चिममें सुरप, महाबल, कुमुद, मधुमान्, पारिजात और पर्वतोंमें उत्तम श्रीशृंग हैं। ये सभी उत्कट तथा उत्तम पर्वत पश्चिम दिशामें हैं, जो देवताओंके द्वारा सेवित हैं और रुद्रक्षेत्रोंसे युक्त हैं॥ ५०--५२॥

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 34

त्वया तत्क्षम्यतां वत्स स्तवस्तव्य सुरासुरैः यः पठेच्छृणुयाद्वापि मम पुत्रप्रभाषितम्

tvayā tatkṣamyatāṃ vatsa stavastavya surāsuraiḥ yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi mama putraprabhāṣitam

हिन्दी अर्थ

महाभद्रसरके उत्तरमें जो शक्तिशाली पर्वत स्थित हैं, मैं उनका संक्षेपमें वर्णन करता हूँ, आपलोग सुनिये। पुष्पकोश, प्रशैल, पर्वतश्रेष्ठ विरज, वराहपर्वत, पर्वतश्रेष्ठ मयूर तथा शैलराज जारुधि-ये सब उत्तरमें स्थित हैं । उन दिव्य पर्वतोंपर देवदेव शिवके असंख्य दिव्य विमान हैं ॥ ५३--५७॥

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 35

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या मया सार्धं स मोदते एवं स्तुत्वा सुतं बालं प्रणम्य बहुमानतः

śrāvayedvā dvijān bhaktyā mayā sārdhaṃ sa modate evaṃ stutvā sutaṃ bālaṃ praṇamya bahumānataḥ

हिन्दी अर्थ

इन प्रमुख पर्वतोंके भीतर झरने, सरोवर तथा उपवन यथाक्रम स्थित हैं। यहाँ परमेष्ठी शिवको कृपासे देवता, मुनि एवं सिद्ध शिवभक्तिसे युक्त होकर अपने निवासस्थान बनाकर पत्तियोंके साथ रहते हैं। लक्ष्मी आदिका निवास बिल्ववनमें है। कश्यप आदि ककुभ वनमें रहते हैं। इन्द्र, उपेन्द्र तथा श्रेष्ठ सर्पका निवास तालवनमें कहा गया है। कर्दम और अन्य महात्माओंका निवास उदुम्बरवनमें, विद्याधरों तथा सिद्धोंका

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 36

मुनीश्वरांश् च सम्प्रेक्ष्य शिलाद उवाच सुव्रतः पश्यध्वं मुनयः सर्वे महाभाग्यं ममाव्ययः

munīśvarāṃś ca samprekṣya śilāda uvāca suvrataḥ paśyadhvaṃ munayaḥ sarve mahābhāgyaṃ mamāvyayaḥ

हिन्दी अर्थ

निवास पवित्र एवं सुन्दर आम्रबनमें और नागों तथा सिद्धगणोंका निवास निम्बवनमें है । सूर्य तथा रुद्र्गणोंका निवास किंशुकवनमें है। देवताओंके आचार्य पुण्यमय बीजपूरवन (बिजौरा नीबूका वन)-में निवास करते हैं। विष्णु आदि महात्माओंका वास कौमुद वनमें है

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 37

नन्दी यज्ञाङ्गणे देवश् चावतीर्णो यतः प्रभुः मत्समः कः पुमांल्लोके देवो वा दानवो ऽपि वा

nandī yajñāṅgaṇe devaś cāvatīrṇo yataḥ prabhuḥ matsamaḥ kaḥ pumāṃlloke devo vā dānavo 'pi vā

हिन्दी अर्थ

सर्पगण स्थलपद्मवनके अन्दर स्थित न्यग्रोधवनमें रहते हैं और जो सम्पूर्ण जगत्के पति गर्वित शेषनाग हैं, श्रीलिड्रमहापुराण

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

अध्याय ४२

श्लोक 38

एष नन्दी यतो जातो यज्ञभूमौ हिताय मे

eṣa nandī yato jāto yajñabhūmau hitāya me

हिन्दी अर्थ

स एव जगतां कालः पाताले च व्यवस्थित: । विष्णोरविश्वगुरोरमू्तिर्दिव्यः साक्षाद्धलायुधः शयनं देवदेवस्य स हरेः कङ्कणं विभोः। वने पनसवृक्षाणां सशुक्रा दानवादयः

English

O son of mighty arms, protect me. O lord of Devas,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 42
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.