Linga Purana· Liṅga Purāṇa
64
अध्याय 64 / 108

Book 1 - Adhyaya 64

123 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ123 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६४

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे देवादिसृष्टिकथनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः कथं हि रक्षसा शक्तिर् भक्षितः सो ऽनुजैः सह वासिष्ठो वदतां श्रेष्ठ सूत वक्तुमिहार्हसि

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge devādisṛṣṭikathanaṃ nāma triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ kathaṃ hi rakṣasā śaktir bhakṣitaḥ so 'nujaiḥ saha vāsiṣṭho vadatāṃ śreṣṭha sūta vaktumihārhasi

हिन्दी अर्थ

रुधिरकी गन्धवाले वे राजर्षि इधर-उधर भागने लगे। नगरवासियोंने उनका परित्याग कर दिया और उन्हें कहीं भी शान्ति नहीं मिल सकी। जब दुःखसे संतप्त उनको कहीं भी ज्ञान प्राप्त नहीं हो सका, तब वे व्यथित होकर शौनक ऋषिकी शरणमें गये। उदार बुद्धिवाले वे मुनि इन्द्रेति नामसे विख्यात थे। है श्रेष्ठ द्विजो! इन्द्रेतिने उन राजा जनमेजयको पवित्र करनेके लिये उनसे अशवमेधयज्ञका यजन कराया॥ ७०--७६ ॥

English

O Suta, O best sjieakcr, it behoves you to recount how Sakti the son of Vasistha was devoured by a demon along with

अध्याय ६४

श्लोक 2

राक्षसो रुधिरो नाम वसिष्ठस्य सुतं पुरा शक्तिं स भक्षयामास शक्तेः शापात्सहानुजैः

rākṣaso rudhiro nāma vasiṣṭhasya sutaṃ purā śaktiṃ sa bhakṣayāmāsa śakteḥ śāpātsahānujaiḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वे महायशस्वी जनमेजय रुधिरकी गन्धसे तथा ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो गये और उस यज्ञके अवभृथस्नानके समय वह दिव्य तथा उत्तम रथ लुप्त हो गया। तदनन्तर इन्द्रने प्रसन्न होकर उस वंशसे परिभ्रष्ट

English

The demon Rudhira devoured Sakti the son of Vasistha along with his younger brothers due to a curse by!§akti on king Kalmasapada. O leading brahmins, urged by Visvamitra, Rudhira haunted the king Kalmasapada for whom

अध्याय ६४

श्लोक 3

वसिष्ठयाज्यं विप्रेन्द्रास् तदादिश्यैव भूपतिम् कल्माषपादं रुधिरो विश्वामित्रेण चोदितः

vasiṣṭhayājyaṃ viprendrās tadādiśyaiva bhūpatim kalmāṣapādaṃ rudhiro viśvāmitreṇa coditaḥ

हिन्दी अर्थ

उस रथको चेदिदेशके राजा वसुको दे दिया। पुनः उनसे बृहद्रथने प्राप्त किया। उसके बाद कौरवनन्दन भीमने जरासंधको मारकर वह उत्तम रथ वासुदेवको प्रेमपूर्वक प्रदान कर दिया॥ ७७--७९ ॥ सूतजी बोले- है श्रेष्ठ ब्राह्मणो ! नहुषके पुत्र ययातिने अपने पुत्र पुरुको राज्यपर अभिषिक्त किया था; क्योंकि उस पुरुने उनका उपकार किया था। कनिष्ठ पुत्र पुरुका अभिषेक करनेकी इच्छावाले उन राजासे प्रमुख ब्राह्मणों

English

There arc different versions of this legend in the Ramayana, Mahabharata and Vinupurana. According to Mbh. Kalmapada, king of the solar race, was the son of Sudas and a descendant of Iksvaku. While he was out hunting in the forest he met §akti, the eldest son of Vasistha. Since Sakti refused to get out of his way, Kalmasapada was enraged. then struck Sakti with the whip. Thereupon, Sakti cursed him to become a raksasa. Thus, Kalmasapada was turned into a raksa Rudhira by name and he de- voured Sakti together with his brothers. But according to Lihga, the raksasa Rudhira entered the body of King Kalmasapada when the latter was engaged in sacrifice, under the leadership of Vasistha. Instigated by ViiSvamitra, who was a rival priest, Rudhira devoured Sakti as well as his ninety-nin** brothers.

अध्याय ६४

श्लोक 4

भक्षितः स इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तेन रक्षसा शक्तिः शक्तिमतां श्रेष्ठो भ्रातृभिः सह धर्मवित्

bhakṣitaḥ sa iti śrutvā vasiṣṭhastena rakṣasā śaktiḥ śaktimatāṃ śreṣṭho bhrātṛbhiḥ saha dharmavit

हिन्दी अर्थ

तथा अन्य नागरिकोने यह वचन कहा था-- है प्रभो! शुक्राचार्यके नाती तथा देवयानीके पुत्र ज्येष्ठ यदुका अतिक्रमण करके छोटा भाई पुरु राज्यका अधिकारी कैसे हो सकता है ? हम लोग आपको यह समझा रहे हैं कि आप

English

On hearing that the most powerful Sakti had been devoured b\ that demon along with his brothers, Vasistha repeatedly lamented "ha (my) son, ha (my) son'*. The wailing sage fell down on the ground along with Arundhati.

अध्याय ६४

श्लोक 5

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः अरुन्धत्या सह मुनिः पपात भुवि दुःखितः

hā putra putra putreti krandamāno muhurmuhuḥ arundhatyā saha muniḥ papāta bhuvi duḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मका पालन करें'॥ ८०--८३॥ कष्वाकुवंशवर्णत ' नामक छाछठवोँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Remembering his hundred sons, the eldest of whom was Sakti, and knowing that the family was extinct, the power- ful sage decided to die. Coming to this conclusion that he will not remain alive without his sons, he felt all the more miser- able. Vasistha the son of Brahma, theknower of everything, the self-possessed sage who had realized the Atman, climbed to the top of a mountain along with his wife. With tears welling up in the eyes he suddenly fell down on the ground. As he fell down on the ground, the earth (assuming the form of a lady) who had a wonderful necklace and the sportive gait of an elephant, caught him up with her lotus-like hands and as he cried she too bewailed with him. At that time, his daughter-in-law, the wife of Sakti, cried in great fright and spoke thus to Vasisjha, the great sage and the be:>t among the eloquent sages.

अध्याय ६४

श्लोक 6

नष्टं कुलमिति श्रुत्वा मर्तुं चक्रे मतिं तदा स्मरन्पुत्रशतं चैव शक्तिज्येष्ठं च शक्तिमान्

naṣṭaṃ kulamiti śrutvā martuṃ cakre matiṃ tadā smaranputraśataṃ caiva śaktijyeṣṭhaṃ ca śaktimān

हिन्दी अर्थ

राजर्षि ययातिका आख्यान तथा ययातिगाथा

English

"O lord, O excellent brahmin, O powerful sage, pre- serve this excellent body of yours to sec your grandson, that is my son,

अध्याय ६४

श्लोक 7

न तं विनाहं जीविष्ये इति निश्चित्य दुःखितः

na taṃ vināhaṃ jīviṣye iti niścitya duḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले-- श्रेष्ठ ब्राह्मण तथा सभी वर्णके लोग मेरा वचन सुनें--' मैं ज्येष्ठ पुत्रको कभी भी राज्य नहीं. दूँगा। ज्येष्ठ पुत्र यदुने मेरी आज्ञाका पालन नही किया है। जो पिताके प्रति विपरीत बुद्धिवाला हो, वह सजनोंके द्वारा पुत्र नहीं माना गया है। सज्जन लोग माता-पिताके वचनको माननेवाले पुत्रकी ही प्रशंसा करते हैं। वास्तवमें वही पुत्र है, जो माता-पिताके साथ पुत्रभावमें स्थित होकर व्यवहार करता है। यदुने

English

O leading brahmin, this splendid body should not be discarded by you, since the child that is born of Sakti and that is bound to be one who realises all objects, is wdthin my womb."

अध्याय ६४

श्लोक 8

आरुह्य मूर्धानम् अजात्मजो ऽसौ तयात्मवान् सर्वविद् आत्मविच्च धराधरस्यैव तदा धरायां पपात पत्न्या सह साश्रुदृष्टिः

āruhya mūrdhānam ajātmajo 'sau tayātmavān sarvavid ātmavicca dharādharasyaiva tadā dharāyāṃ papāta patnyā saha sāśrudṛṣṭiḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी अवज्ञा की है; उसी प्रकार तुर्वसु, द्रुह्य तथा अनुने भी मेरी बहुत अवहेलना की है। पुरुने मेरे वचनका पालन किया है और विशेषरूपसे मेरा सम्मान किया है। मेरा छोटा पुत्र पुरु ही मेरा उत्तराधिकारी है,

English

After saying thus, that lady who was conversant with Dharma and whose eyes resembled lotus flowers lifted up her father-in-law by her hands and wiped his eyes with water. Although she was herself miserable she requested the dejected Arundhati to save her father-in-law.

अध्याय ६४

श्लोक 9

धराधरात्तं पतितं धरा तदा दधार तत्रापि विचित्रकण्ठी करांबुजाभ्यां करिखेलगामिनी रुदन्तमादाय रुरोद सा च

dharādharāttaṃ patitaṃ dharā tadā dadhāra tatrāpi vicitrakaṇṭhī karāṃbujābhyāṃ karikhelagāminī rudantamādāya ruroda sā ca

हिन्दी अर्थ

जिसने मेरे बुढ़ापेको स्वीकार किया। शुक्राचार्यने देवयानीके लिये मुझे जरावस्था प्राप्त होनेकी आज्ञा दी थी। जब मैंने उनसे प्रार्थना की, तब उन्होंने पुनः बुढ़ापेको संचारिणी बना दिया। काव्य तथा उशना नामधारी आपके अनुकूल व्यवहार करे, वही आपके राज्यका अधिकारी होगा। अत: है ब्राह्मणो 1 अब आपलोग भी मुझे आज्ञा दें कि यह पुरु राज्यपर अभिषिक्त किया

English

On hearing the words of his daughter-in-law Vasistha got up from the ground after regaining consciousness. Arundhati embraced him in great distress and fell down. The leading sage touched Arundhati, in whose eyes tears had welled up and cried along with her.

अध्याय ६४

श्लोक 10

तदा तस्य स्नुषा प्राह पत्नी शक्तेर्महामुनिम् वसिष्ठं वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भयविह्वला

tadā tasya snuṣā prāha patnī śaktermahāmunim vasiṣṭhaṃ vadatāṃ śreṣṭhaṃ rudantī bhayavihvalā

हिन्दी अर्थ

हित करनेवाला तथा समस्त कल्याणके योग्य हो, वह छोटा होनेपर भी राज्यका उत्तराधिकारी होता है। अत: पुत्र पुरु ही राज्यके योग्य है, जिसने आपके वचनका पालन किया है; शुक्रके वरदानसे

English

Thereafter the son seated in the couch of the womb of his mother, like the four-faced lord Brahma in the umbilical lotus of Visriu repeated a sacred verse. The holy sage Vasistha listened enthusiastically to the sacred verse wondering, by whom could it have been repeated. He then meditated with great con- centration.

अध्याय ६४

श्लोक 11

भगवन्ब्राह्मणश्रेष्ठ तव देहम् इदं शुभम् पालयस्व विभो द्रष्टुं तव पौत्रं ममात्मजम्

bhagavanbrāhmaṇaśreṣṭha tava deham idaṃ śubham pālayasva vibho draṣṭuṃ tava pautraṃ mamātmajam

हिन्दी अर्थ

यहुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्येन चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा। प्रार्थितेन पुनस्तेन जरा सञ्चारिणी कृता

English

Thereupon Visnu whose eyes resemble the lotus petals, who had been stationed in the courtyard of the firmament, who is the soul of the universe and who is the storehouse of mercy spoke to Vasi$tha mercifully.

अध्याय ६४

श्लोक 12

न त्याज्यं तव विप्रेन्द्र देहमेतत्सुशोभनम् गर्भस्थो मम सर्वार्थसाधकः शक्तिजो यतः

na tyājyaṃ tava viprendra dehametatsuśobhanam garbhastho mama sarvārthasādhakaḥ śaktijo yataḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्। पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स ते राज्यधरस्त्विति

English

O dear one, O dear one, O Vasistha the leading brah- min, fond of his son, this sacred verse has emanated from the lotuslike face of your grandson.

अध्याय ६४

श्लोक 13

एवमुक्त्वाथ धर्मज्ञा कराभ्यां कमलेक्षणा उत्थाप्य श्वशुरं नत्वा नेत्रे संमृज्य वारिणा

evamuktvātha dharmajñā karābhyāṃ kamalekṣaṇā utthāpya śvaśuraṃ natvā netre saṃmṛjya vāriṇā

हिन्दी अर्थ

वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं कर्तुमन्यथा। एवं जानपदेस्तुष्टेरित्युक्तो नाहुषस्तदा॥ १० विपरीत कार्य नहीं किया जा सकता है

English

O sage, this grandson of yours, the powerful one born of Sakti is on a par with me. Hence, O most excellent sage and son of Brahma, discard your grief and rise up.

अध्याय ६४

श्लोक 14

दुःखितापि परित्रातुं श्वशुरं दुःखितं तदा अरुन्धतीं च कल्याणीं प्रार्थयामास दुःखिताम्

duḥkhitāpi paritrātuṃ śvaśuraṃ duḥkhitaṃ tadā arundhatīṃ ca kalyāṇīṃ prārthayāmāsa duḥkhitām

हिन्दी अर्थ

अभिषिच्य ततो राज्ये पूरुं स सुतमात्मनः। सूतजी बोले--इस प्रकार जब प्रसन्न हुए

English

The child in the womb is a devotee of Rudra. He is engaged in the worship of Rudra. Thanks to the power of Rudra he will redeem your family.

अध्याय ६४

श्लोक 15

स्नुषावाक्यं ततः श्रुत्वा वसिष्ठ उत्थाय भूतलात् संज्ञामवाप्य चालिङ्ग्य सा पपात सुदुःखिता

snuṣāvākyaṃ tataḥ śrutvā vasiṣṭha utthāya bhūtalāt saṃjñāmavāpya cāliṅgya sā papāta suduḥkhitā

हिन्दी अर्थ

नगरवासियोंने नहुषपुत्र ययाति-से कहा, तब उन्होंने अपने पुत्र पुरुको राज्यपर अभिषिक्त करके तुर्वसुको दक्षिण-पूर्व दिशामें रहनेकी आज्ञा प्रदान की। उसके बाद राजा ययाति-ने ज्येष्ठ पुत्र यदुको दक्षिण दिशामें

English

After saying thus to Vasi?tha, the leading Brahmin sage, the merciful lord vanished there itself.

अध्याय ६४

श्लोक 16

अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्यास्राकुलेक्षणाम् रुरोद मुनिशार्दूलो भार्यया सुतवत्सलः

arundhatī karābhyāṃ tāṃ saṃspṛśyāsrākulekṣaṇām ruroda muniśārdūlo bhāryayā sutavatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणायामथो राजा यदु ज्येष्ठं न्ययोजयत्। प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु द्रुह्यं चानुं च तावुभौ

English

Vasistha of great splendour bowed his head to the lotus- eyed lord and then stroked the belly of Adjyanti with great respect.

अध्याय ६४

श्लोक 17

अथ नाभ्यंबुजे विष्णोर् यथा तस्याश्चतुर्मुखः आसीनो गर्भशय्यायां कुमार ऋचमाह सः

atha nābhyaṃbuje viṣṇor yathā tasyāścaturmukhaḥ āsīno garbhaśayyāyāṃ kumāra ṛcamāha saḥ

हिन्दी अर्थ

sR कका काआकककफक काक फाम मीमी ममम सस £ जर्षि ययातिका आख्यान तथा ययातिगाथा

English

O brahmins, he cried out "ha my son, ha my son", and fell down extremely depressed. Glancing at Arundhati who was also crying and remembering his own son he cried out in misery — "O son, come again, come again. O iSakti, after the birth of your son who will sustain this family. I shall undou- btedly come near you along with your mother".

अध्याय ६४

श्लोक 18

ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठ ऋचमादरात् केनोक्तमिति संचिन्त्य तदातिष्ठत्समाहितः

tato niśamya bhagavān vasiṣṭha ṛcamādarāt kenoktamiti saṃcintya tadātiṣṭhatsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वी ससागराम्। कर दिया और उन दोनों द्रुह्य तथा अनुको द्यभजच्च त्रिधा राज्यं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा॥ १३ क्रमशः पश्चिम तथा उत्तर दिशामें नियुक्त कर दिया। नहुषपुत्र ययातिने सात ट्वीपोंवाली सागरोंसहित पृथ्वीको जीतकर पुत्रॉमें राज्यको तीन भागोंमें बाँट दिया। इस

English

The auspicious lady AdrSyanti who was distressed beat her belly — the abode of the child in womb. She cried oui in distress and fell down. Arundhati and Vasistha, both of them were extremely frightened. They lifted up the young woman their daugh''er-in-law and said thus: —

अध्याय ६४

श्लोक 19

व्योमाङ्गणस्थो ऽथ हरिः पुण्डरीकनिभेक्षणः वसिष्ठमाह विश्वात्मा घृणया स घृणानिधिः

vyomāṅgaṇastho 'tha hariḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ vasiṣṭhamāha viśvātmā ghṛṇayā sa ghṛṇānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार पुत्रोंमें राज्य संक्रमित करनेवाले तथा हर्षपूर्ण मनवाले राजा बन्धुओंपर उनका भार सौंपकर प्रसन्न हो महाराज ययातिके द्वारा इस विषयमें पहले ये गाथाएँ गायी गयी थीं, जिनके द्वारा मनुष्य जिस प्रकार कछुआ अपने सभी अंगोंको समेट लेता है, वैसे ही अपनी समस्त कामनाओंको समेट लेता है और उन्हींसे

English

After pulling up her daughter-in-law and the sage, Arundhati the wife of Vasistha stood up and said though highly distressed and agitated.

अध्याय ६४

श्लोक 20

भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र वसिष्ठ सुतवत्सल तव पौत्रमुखाम्भोजाद् ऋग् एषाद्य विनिःसृता

bho vatsa vatsa viprendra vasiṣṭha sutavatsala tava pautramukhāmbhojād ṛg eṣādya viniḥsṛtā

हिन्दी अर्थ

वह श्रीमान् हो जाता है, अन्यथा नहीं; चाहे वह करोड़ों कर्म करनेवाला ही क्यों न हो। कामनाओंके उपभोगसे इच्छा शान्त नहीं होती है; जैसे हविके द्वारा अग्नि बढ़ती है, उसी प्रकार यह निरन्तर बढ़ती ही जाती है । पृथ्वीपर

English

*'If the excellent sage has decided to preserve his life I shall somehow preserve my body pure or impure.

अध्याय ६४

श्लोक 21

मत्समस्तव पौत्रो ऽसौ शक्तिजः शक्तिमान्मुने तस्मादुत्तिष्ठ संत्यज्य शोकं ब्रह्मसुतोत्तम

matsamastava pautro 'sau śaktijaḥ śaktimānmune tasmāduttiṣṭha saṃtyajya śokaṃ brahmasutottama

हिन्दी अर्थ

जो भी व्रीहि, जौ, सोना, पशु तथा स्त्रियाँ हैं, वे सब वस्तुएँ किसी एकके लिये भी पर्याप्त नहीं हैं-यह मानकर मनुष्यको कामनामुक्त हो जाना चाहिए। जब मनुष्य सभी प्राणियोंके प्रति मन, वचन तथा कर्मसे पापमय भाव नहीं रखता है, तब वह ब्रह्मको प्राप्त होता है। जब वह दूसरेसे डरता नहीं, दूसरे लोग भी उससे नहीं डरते; जब वह दूसरेकी निन्दा नहीं करता तथा उससे द्वेष नहीं करता, तब वह ब्रह्मको प्राप्त होता है।

English

It is because of my sin that I have to bear the sorrow of separation from my husband. O sage, I am burnt with grief, even though I am your daughter-in-law, O sage. Alas, a miracle has been seen by me. O lord, I am the victim of grief. O brahmin, be my saviour from misery, O son of Brahma, O preceptor of the universe.

अध्याय ६४

श्लोक 22

रुद्रभक्तश् च गर्भस्थो रुद्रपूजापरायणः रुद्रदेवप्रभावेण कुलं ते संतरिष्यति

rudrabhaktaś ca garbhastho rudrapūjāparāyaṇaḥ rudradevaprabhāveṇa kulaṃ te saṃtariṣyati

हिन्दी अर्थ

जो तृष्णा दुष्ट बुद्धिवालोंके द्वारा बड़ी कठिनाईसे त्यागनेयोग्य है, जो मनुष्यके जीर्ण होनेपर भी स्वयं जीर्ण नहीं होती तथा जो प्राणका आन्त करनेवाला रोग है; उस तृष्णाका त्याग कर देनेवालेको

English

Still, a woman without a husband shall be miserable.

अध्याय ६४

श्लोक 23

एवमुक्त्वा घृणी विप्रं भगवान् पुरुषोत्तमः वसिष्ठं मुनिशार्दूलं तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā ghṛṇī vipraṃ bhagavān puruṣottamaḥ vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

सुख होता है। जीर्ण व्यक्तिके केश जीर्ण हो जाते हैं, जीर्ण व्यक्तिके दाँत जीर्ण हो जाते हैं और उसके नेत्र तथा कान भी जीर्ण हो जाते हैं; केवल तृष्णा ही सदा उपद्रवविहीन रहती है अर्थात् यह सदा तरुण बनी रहती है। सभी प्राणी स्वभावतः ही जीर्ण होते हैं, इसमें सन्देह नहीं है, किंतु मनुष्यके जीर्ण हो जानेपर भी जीवनकी आशा एवं धनकी आशा जीर्ण नहीं होती है। संसारमें जो कामसुख है तथा जो स्वर्गका महान् सुख

English

The father, mother, sons, grandsons, even the father-in- law, all are helpless to such a woman. None of them can be a real kinsman unto women. It is the husband alone who is her real kinsman, her greatest salvation.

अध्याय ६४

श्लोक 24

ततः प्रणम्य शिरसा वसिष्ठो वारिजेक्षणम् अदृश्यन्त्या महातेजाः पस्पर्शोदरमादरात्

tataḥ praṇamya śirasā vasiṣṭho vārijekṣaṇam adṛśyantyā mahātejāḥ pasparśodaramādarāt

हिन्दी अर्थ

प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु

English

What has been mentioned by the learned men! viz. the wife is half of the husband, has turned out to be not true in my case. Sakti has gone. But I still survive.

अध्याय ६४

श्लोक 25

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति पपात च सुदुःखितः ललापारुन्धती प्रेक्ष्य तदासौ रुदतीं द्विजाः

hā putra putra putreti papāta ca suduḥkhitaḥ lalāpārundhatī prekṣya tadāsau rudatīṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

याभिः प्रत्याहरेत्कामान् सर्वतोऽङ्गानि कूर्मवत् ताभिरेव नरः श्रीमान्नान्यथा कर्मकोटिकृत्। न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति

English

O Vasistha, just as a creeper climbing on the holy fig tree, survives even after being cut off from its roots, I too survive

अध्याय ६४

श्लोक 26

स्वपुत्रं च स्मरन् दुःखात् पुनरेह्येहि पुत्रक तव पुत्रमिमं दृष्ट्वा भो शक्ते कुलधारणम्

svaputraṃ ca smaran duḥkhāt punarehyehi putraka tava putramimaṃ dṛṣṭvā bho śakte kuladhāraṇam

हिन्दी अर्थ

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्

English

On hearing these words of his daughter-in-law, the intelligent Vasistha who observed the duties of his stage of life decided to go to his hermitage along with his wife.

अध्याय ६४

श्लोक 27

तवान्तिकं गमिष्यामि तव मात्रा न संशयः एवमुक्त्वा रुदन्विप्र आलिङ्ग्यारुन्धतीं तदा

tavāntikaṃ gamiṣyāmi tava mātrā na saṃśayaḥ evamuktvā rudanvipra āliṅgyārundhatīṃ tadā

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा। यदा परान्न बिभेति परे चास्मान्न बिभ्यति यदा न निन्देन्न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा। या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः

English

The mcritorious-souled holy lord Vasistha though suffering badly, entered his hermitage quickly, accompanied by his wife and Adrsyantl, and began to ponder.

अध्याय ६४

श्लोक 28

पपात ताडयन्तीव स्वस्य कुक्षी करेण वै अदृश्यन्ती जघानाथ शक्तिजस्यालयं शुभा

papāta tāḍayantīva svasya kukṣī kareṇa vai adṛśyantī jaghānātha śaktijasyālayaṃ śubhā

हिन्दी अर्थ

योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्। जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः

English

O leading sages, that chaste wife of Sakti preserved the child in the \\omb with great difficulty for the continuity of the family line.

अध्याय ६४

श्लोक 29

स्वोदरं दुःखिता भूमौ ललाप च पपात च अरुन्धति तदा भीता वसिष्ठश् च महामतिः

svodaraṃ duḥkhitā bhūmau lalāpa ca papāta ca arundhati tadā bhītā vasiṣṭhaś ca mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा। जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावादेव नान्यथा यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्

English

In the tenth month the wife of Sakti gave birth to a lustrous son in the same manner as Arundhati had prcvic'usly given birth to Sakti.

अध्याय ६४

श्लोक 30

समुत्थाप्य स्नुषां बालाम् ऊचतुर्भयविह्वलौ

samutthāpya snuṣāṃ bālām ūcaturbhayavihvalau

हिन्दी अर्थ

श्रीलिडुमहापुराण

English

Sakti's wife gave birth to Parasara like Aditi wlio gave birth to Visnu, like Svaha who gave birth to Guha and like Arani who gave birth to Agni.

अध्याय ६४

श्लोक 31

विचारमुग्धे तव गर्भमण्डलं करांबुजाभ्यां विनिहत्य दुर्लभम् कुलं वसिष्ठस्य समस्तमप्यहो निहन्तुमार्ये कथमुद्यता वद

vicāramugdhe tava garbhamaṇḍalaṃ karāṃbujābhyāṃ vinihatya durlabham kulaṃ vasiṣṭhasya samastamapyaho nihantumārye kathamudyatā vada

हिन्दी अर्थ

पफ फफफफफफफफफ फफफफफफाफफफफफ फफफ फफ काम फ फ फफफ फ कक फ फ फक फ क फक ककी क फ फ की ऊ फी फ फे फ फ फ फ क फ फ फ फ़ ७ ड जाफजततच55" लक की फ़

English

When the son of Sakti incarnated on the earth, Sakti, abandoned his sorrow and attained equality with the Pitrs.

अध्याय ६४

श्लोक 32

तवात्मजं शक्तिसुतं च दृष्ट्वा चास्वाद्य वक्त्रामृतम् आर्यसूनोः त्रातुं यतो देहमिमं मुनीन्द्रः सुनिश्चितः पाहि ततः शरीरम्

tavātmajaṃ śaktisutaṃ ca dṛṣṭvā cāsvādya vaktrāmṛtam āryasūnoḥ trātuṃ yato dehamimaṃ munīndraḥ suniścitaḥ pāhi tataḥ śarīram

हिन्दी अर्थ

तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः । यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव मरीचिभि:

English

O leading sages, that meritorious son of Vasistha, stationed in the world of the Pitrs along with his brother: shone like the sun along with the Adityas.

अध्याय ६४

श्लोक 33

एवं स्नुषामुपालभ्य मुनिं चारुन्धती स्थिता अरुन्धती वसिष्ठस्य प्राह चार्तेति विह्वला

evaṃ snuṣāmupālabhya muniṃ cārundhatī sthitā arundhatī vasiṣṭhasya prāha cārteti vihvalā

हिन्दी अर्थ

धनी प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः। ययातिचरितं पुण्यं पठञ्छुण्वंश्च बुद्धिमान् है, वह तृष्णाके नाशके सुखको सोलहवीं कलाके थे... बराबर नहीं है॥ १५-२३/२॥

English

O leading brahmins, when Parasara incarnated, the departed father sang, the grand-fathers and grcat-grand-lathers danced.

अध्याय ६४

श्लोक 34

त्वय्येव जीवितं चास्य मुनेर् यत् सुव्रते मम जीवितं रक्ष देहस्य धात्री च कुरु यद्धितम्

tvayyeva jīvitaṃ cāsya muner yat suvrate mama jīvitaṃ rakṣa dehasya dhātrī ca kuru yaddhitam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वे राजर्षि ययाति पत्नीके साथ वनमें चले गये। उन महायशस्वीने वहीं भूगुतुंग शिखरपर निराहार रहकर महान् तपस्या करके स्वर्गको प्राप्त किया। उनके ये पवित्र तथा देवषियोद्वरा

English

The Pitrs who previously expounded the Brahman on the earth and the deities in heaven danced. Puskara and (Others moved about in the firmament showering flowers.

अध्याय ६४

श्लोक 35

मया यदि मुनिश्रेष्ठस् त्रातुं वै निश्चितं स्वकम् ममाशुभं शुभं देहं कथंचित् पालयाम्यहम्

mayā yadi muniśreṣṭhas trātuṃ vai niścitaṃ svakam mamāśubhaṃ śubhaṃ dehaṃ kathaṃcit pālayāmyaham

हिन्दी अर्थ

सत्कृत पाँच वंश हैं, जिनके द्वारा सम्पूर्ण पृथ्वी उस प्रकार व्याप्त है, जैसे वह सूर्यकी रश्मियोंसे व्याप्त है। ययातिके पुण्यप्रद चरित्रको पढ़ने तथा सुननेवाला मनुष्य धनी, सन्तानयुक्त, आयुष्मान्, कीर्तिशाली एवं बुद्धिमान् हो जाता है और सभी पापोंसे मुक्त होकर शिवलोकमे

English

O brahmins, in the cities of the Raksasas there were odd and painful shouts. The sages in their hermitage applauded continuously with delightful experiences.

अध्याय ६४

श्लोक 36

प्रियदुःखमहं प्राप्ता ह्य् असती नात्र संशयः मुने दुःखादहं दग्धा यतः पुत्री मुने तव

priyaduḥkhamahaṃ prāptā hy asatī nātra saṃśayaḥ mune duḥkhādahaṃ dagdhā yataḥ putrī mune tava

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते॥ २८ प्रतिष्ठा प्राप्त करता है

English

Just as the four-faced lord incarnated from the Cosmic Egg, just as the sun emerges from the clusters of clouds, so ako Parasara was born of Adrsyanti.

अध्याय ६४

श्लोक 37

अहो ऽद्भुतं मया दृष्टं दुःखपात्री ह्यहं विभो दुःखत्राता भव ब्रह्मन् ब्रह्मसूनो जगद्गुरो

aho 'dbhutaṃ mayā dṛṣṭaṃ duḥkhapātrī hyahaṃ vibho duḥkhatrātā bhava brahman brahmasūno jagadguro

हिन्दी अर्थ

ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः। सहस्रजित्सुतो ज्येष्ठो क्रोष्टुर्नीलोऽजको लघुः

English

On seeing the son and remembering her husband, O brahmins, even Adrsyanti felt both joy and grief. So was the case with Arundhati and sage Vasistha.

अध्याय ६४

श्लोक 38

तथापि भर्तृरहिता दीना नारी भवेदिह पाहि मां तत आर्येन्द्र परिभूता भविष्यति

tathāpi bhartṛrahitā dīnā nārī bhavediha pāhi māṃ tata āryendra paribhūtā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

सुताः शतजितः ख्यातास्त्रयः परमकीर्तयः

English

On seeing her son, the highly refulgent Parara, the agitated lady lamented. With her throat choked she fell down.

अध्याय ६४

श्लोक 39

पिता माता च पुत्राश्च पौत्राः श्वशुर एव च एते न बान्धवाः स्त्रीणां भर्ता बन्धुः परा गतिः

pitā mātā ca putrāśca pautrāḥ śvaśura eva ca ete na bāndhavāḥ strīṇāṃ bhartā bandhuḥ parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः। हैहयस्य तु दायादो धर्म इत्यभिविश्रुतः तस्य पुत्रोऽभवद्रिप्रा धर्मनेत्र इति श्रुतः। धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु सञ्जयस्तस्य चात्मजः

English

Even as her sinless son adored by the groups of Devas and Danavas, was born the mother realized that he was highly intelligent. With tears in her eyes she lamented.

अध्याय ६४

श्लोक 40

आत्मनो यद्धि कथितम् अप्यर्धमिति पण्डितैः तदप्यत्र मृषा ह्यासीद् गतः शक्तिरहं स्थिता

ātmano yaddhi kathitam apyardhamiti paṇḍitaiḥ tadapyatra mṛṣā hyāsīd gataḥ śaktirahaṃ sthitā

हिन्दी अर्थ

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम विश्रुतः

English

"Ha, son ofVasistha, you have gone somewhere after abandoning me whose wretchedness is visible in the face. You have left me in the middle of the forest as one desirous of see- ing her son. O lord, you too, see your bosom-born, sinless son.

अध्याय ६४

श्लोक 41

अहो ममात्र काठिन्यं मनसो मुनिपुङ्गव पतिं प्राणसमं त्यक्त्वा स्थिता यत्र क्षणं यतः

aho mamātra kāṭhinyaṃ manaso munipuṅgava patiṃ prāṇasamaṃ tyaktvā sthitā yatra kṣaṇaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः। कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च कृतौजाश्च चतु्थोऽभूत्कार्तवीर्यस्ततोऽर्जुनः। जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्‍वरोत्तम:

English

O l§akti, with his delight evident in his face Maheivara saw his six-faced son along with his Gana.. Similarly, you too see your son in the company of your brothers".

अध्याय ६४

श्लोक 42

वसिष्ठाश्वत्थमाश्रित्य ह्य् अमृता तु यथा लता निर्मूलाप्यमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिताप्यहम्

vasiṣṭhāśvatthamāśritya hy amṛtā tu yathā latā nirmūlāpyamṛtā bhartrā tyaktā dīnā sthitāpyaham

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले है ऋषियो ! अब मैं ययातिके उत्तम तेजवाले ज्येष्ठ पुत्र यदुके वंशका क्रमानुसार संक्षेपमें वर्णन करूँगा; मुझ कहनेवालेसे आपलोग सुनें यदुके देवपुत्रतुल्य पाँच पुत्र हुए; उनमें सहस्रजित् ज्येष्ठ पुत्र था

English

At the behest of Vasistha, that noble lady eschewed her sorrow. 'I'hat lady with roving eyes like the fawn nursed and nurtured her son.

अध्याय ६४

श्लोक 43

स्नुषावाक्यं निशम्यैव वसिष्ठो भार्यया सह तदा चक्रे मतिं धीमान् यातुं स्वाश्रममाश्रमी

snuṣāvākyaṃ niśamyaiva vasiṣṭho bhāryayā saha tadā cakre matiṃ dhīmān yātuṃ svāśramamāśramī

हिन्दी अर्थ

और क्रोष्टु, नील, अजक तथा लघु अन्य पुत्र थे सहस्रजितका पुत्र उन्हींके समान था। बह शतजित् नामक राजा हुआ। शतजितूके महाकीर्तिशाली तीन पुत्र कहे गये हैं; वे हैहय, हय तथा राजा वेणुहय नामवाले थे । हैहयका जो पुत्र हुआ, वह धर्म नामसे प्रसिद्ध है। है विप्रो! उसका धर्मनेत्र नामक पुत्र हुआ--ऐसा सुना गया है । धर्मनेत्रका पुरे कीर्ति था और उस कीर्ति -का पुत्र संजय था। संजयकां महिष्मान् नामक धार्मिक पुत्र था और महिष्मान्का पुत्र

English

On seeing his chaste mother as a weak lady, devoid of ornaments, sitting down dejectedly, with tears agitating the eyes, the boy said to her.

अध्याय ६४

श्लोक 44

कृच्छ्रात्सभार्यो भगवान् वसिष्ठः स्वाश्रमं क्षणात् अदृश्यन्त्या च पुण्यात्मा संविवेश स चिन्तयन्

kṛcchrātsabhāryo bhagavān vasiṣṭhaḥ svāśramaṃ kṣaṇāt adṛśyantyā ca puṇyātmā saṃviveśa sa cintayan

हिन्दी अर्थ

भद्रश्रेण्य था; वह प्रतापशाली था। भद्रश्रेण्यका पुत्र दुर्दम नामक राजा था। दुर्दमका बुद्धिमान् पुत्र धनक

English

"O mother, O sinless one, your..lender body does not appear to be splendid without ornaments. It is like the night bereft of the disc of the moon.

अध्याय ६४

श्लोक 45

सा गर्भं पालयामास कथंचिन्मुनिपुङ्गवाः कुलसंधारणार्थाय शक्तिपत्नी पतिव्रता

sā garbhaṃ pālayāmāsa kathaṃcinmunipuṅgavāḥ kulasaṃdhāraṇārthāya śaktipatnī pativratā

हिन्दी अर्थ

धनकके कृतवीर्य, कृताग्नि, कृतवर्मा तथा कृतौजा ये चार लोकमान्य पुत्र उत्पन्न हुए। उन कृतवीर्य कातंवीर्यर्जुन (सहस्रार्जुन) उत्पन्न हुआ; वह अपनी

English

O my mother, O my mother, O splendid lady, it behoves you to recount to me why you are sitting here setting aside your auspicious marks as a woman without her husband."

अध्याय ६४

श्लोक 46

ततः सासूत तनयं दशमे मासि सुप्रभम् शक्तिपत्नी यथा शक्तिं शक्तिमन्तमरुन्धती

tataḥ sāsūta tanayaṃ daśame māsi suprabham śaktipatnī yathā śaktiṃ śaktimantamarundhatī

हिन्दी अर्थ

ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन

English

On hearing the words of her son, Adrsyanti did not tell her son anything, good or bad.

अध्याय ६४

श्लोक 47

असूत सा दितिर्विष्णुं यथा स्वाहा गुहं सुतम् अग्निं यथारणिः पत्नी शक्तेः साक्षात्पराशरम्

asūta sā ditirviṣṇuṃ yathā svāhā guhaṃ sutam agniṃ yathāraṇiḥ patnī śakteḥ sākṣātparāśaram

हिन्दी अर्थ

फफफफफपीफीफीफीफीफकीफाफकीफाफापाफफफफ कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो मनस्विनः । शूरश्च शूरसेनश्च धृष्टः कृष्णस्तथैव च

English

The son of Sakti said to Adrsyanti again, "O mother where is my holy father of great refulgence? Tell me, tell me."

अध्याय ६४

श्लोक 48

यदा तदा शक्तिसूनुर् अवतीर्णो महीतले शक्तिस्त्यक्त्वा तदा दुःखं पितॄणां समतां ययौ

yadā tadā śaktisūnur avatīrṇo mahītale śaktistyaktvā tadā duḥkhaṃ pitṝṇāṃ samatāṃ yayau

हिन्दी अर्थ

जयध्वजश्च राजासीदावन्तीनां विशां पतिः। जयध्वजस्य पुत्रोऽभूत्तालजङ्को महाबलः

English

On hearing the words of her son, she became extremely agitated and wept. Saying "your father was devoured by a Raksasa" she fell down unconscious.

अध्याय ६४

श्लोक 49

भ्रातृभिः सह पुण्यात्मा आदित्यैर् इव भास्करः रराज पितृलोकस्थो वासिष्ठो मुनिपुङ्गवाः

bhrātṛbhiḥ saha puṇyātmā ādityair iva bhāskaraḥ rarāja pitṛlokastho vāsiṣṭho munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

शतं पुत्रास्तु तस्येह तालजङ्काः प्रकीर्तिताः। तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रोऽभवन्नृपः वृषप्रभूतयश्चान्ये तत्सुताः पुण्यकर्मणः। वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रोऽभवन्मधुः

English

On hearing the words of his grandson, the kind-hearted

अध्याय ६४

श्लोक 50

जगुस्तदा च पितरो ननृतुश् च पितामहाः प्रपितामहाश् च विप्रेन्द्रा ह्य् अवतीर्णे पराशरे

jagustadā ca pitaro nanṛtuś ca pitāmahāḥ prapitāmahāś ca viprendrā hy avatīrṇe parāśare

हिन्दी अर्थ

यादवा यदुवंशेन निरुच्यन्ते तु हैहयाः॥

English

On hearing directly from his mother — "Your father was devoured by a demon", the intelligent Paraara spoke thus with his eyes dimmed and darkened by tears.

अध्याय ६४

श्लोक 51

ये ब्रह्मवादिनो भूमौ ननृतुर् दिवि देवताः पुष्कराद्याश् च ससृजुः पुष्पवर्षं च खेचराः

ye brahmavādino bhūmau nanṛtur divi devatāḥ puṣkarādyāś ca sasṛjuḥ puṣpavarṣaṃ ca khecarāḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां पञ्चगणा होते हैहयानां महात्मनाम् शूरसेनास्तु विख्यातास्तालजङ्घास्तथैव च

English

O mother, I think I will be able to show my father in a moment by worshipping the lord of the chiefs of Devas and of the three worlds including the mobile and immobile beings.*

अध्याय ६४

श्लोक 52

पुरेषु राक्षसानां च प्रणादं विषमं द्विजाः आश्रमस्थाश् च मुनयः समूहुर्हर्षसंततिम्

pureṣu rākṣasānāṃ ca praṇādaṃ viṣamaṃ dvijāḥ āśramasthāś ca munayaḥ samūhurharṣasaṃtatim

हिन्दी अर्थ

शूरश्च शूरसेनश्च वृषः कृष्णस्तथैव च। जयध्वजः पञ्चमस्तु विख्याता हैहयोत्तमाः

English

On hearing these splendid words she was surprised. Smilingly she looked at him and said: — "O son, this is true. Worship the lord."

अध्याय ६४

श्लोक 53

अवतीर्णो यथा ह्यण्डाद् भानुः सो ऽपि पराशरः अदृश्यन्त्याश्चतुर्वक्त्रो मेघजालाद्दिवाकरः

avatīrṇo yathā hyaṇḍād bhānuḥ so 'pi parāśaraḥ adṛśyantyāścaturvaktro meghajālāddivākaraḥ

हिन्दी अर्थ

शूरश्च शूरवीरश्च शूरसेनस्य चानधाः। शूरसेना इति ख्याता देशास्तेषां महात्मनाम् हजार भुजाओंके द्वारा सातो द्वीपोंका श्रेष्ठ स्वामी हो

English

On understanding the proposal and decision of the son of Sakti, Vasistha the holy lord, the intelligent leading sage, and the storehouse of mercy, spoke to his grandson as follows: —

अध्याय ६४

श्लोक 54

सुखं च दुःखमभवद् अदृश्यन्त्यास्तथा द्विजाः दृष्ट्वा पुत्रं पतिं स्मृत्वा अरुन्धत्या मुनेस्तथा

sukhaṃ ca duḥkhamabhavad adṛśyantyāstathā dvijāḥ dṛṣṭvā putraṃ patiṃ smṛtvā arundhatyā munestathā

हिन्दी अर्थ

उसकी मृत्युका कारण बने। उसके सौ पुत्र थे; उनमेंसे पाँच पुत्र महारथी, अस्त्रोंके ज्ञाता, बलशाली वीर, धर्मात्मा तथा मनस्वी थे। वे शूर, शूरसेन, धृष्ट, कृष्ण तथा जयध्वज नामवाले थे। राजा जयध्वज

English

"O my grandson, O excellent sage of good holy rites, your proposal is proper and suitable. Still, listen, it does not behove you to destroy the world. You can worship the lord for. exterminating Raksasas. But, O son of Sakti, what is the harm done to you by the world that you need destroy it?"

अध्याय ६४

श्लोक 55

दृष्ट्वा च तनयं बाला पराशरमतिद्युतिम् ललाप विह्वला बाला सन्नकण्ठी पपात च

dṛṣṭvā ca tanayaṃ bālā parāśaramatidyutim lalāpa vihvalā bālā sannakaṇṭhī papāta ca

हिन्दी अर्थ

अवन्तीयोंका स्वामी था। जयध्वजको तालजंघ नामक महाबली पुत्र हुआ। उस तालजंघ-के सौ पुत्र हुए, जो इस लोकमें “तालजंघ' नामसे प्रसिद्ध हुए। उनमें ज्येष्ठ पुत्र वीतिहोत्र महापराक्रमी राजा हुआ। वृष आदि उसके जो अन्य पुत्र थे, वे पुण्यकर्मवाले थे। उनमें वृष ही वंशको चलानेवाला हुआ। उसका पुत्र मधु हुआ। मधुके सौ पुत्र थे। उस मधु-का पुत्र वृष्णि ही वंशप्रवर्तक हुआ। वृष्णिके सभी

English

Parasara bowed down to Adrsyanti, Vasistha and Arundhati. In the presence of the sage he made a single Lihga, in a trice, out of dust. Repeating the following Mantras from the Vedas he worshipped it. The mantras were Sivasukta, Tryambakasukta, Tvaritarudra, Siva Sahkalpa, Nilarudra, Rudra, Vamiya, Pavamana, Pahea Brahman, Hotrsukta, Lihga- sukta and Atharvas'iras. After worshipping duly he offered the eightfold Arghya to Rudra.

अध्याय ६४

श्लोक 56

सा पराशरमहो महामतिं देवदानवगणैश् च पूजितम् जातमात्रम् अनघं शुचिस्मिता बुध्य साश्रुनयना ललाप च

sā parāśaramaho mahāmatiṃ devadānavagaṇaiś ca pūjitam jātamātram anaghaṃ śucismitā budhya sāśrunayanā lalāpa ca

हिन्दी अर्थ

वंशज “वृष्णि' तथा मधुके वंशज माधव कहे गये हैं। यदुबंशसे सम्बन्धित यादव हैहय कहे जाते हैं

English

trailokyarh sacaracaram: Change the accusative case into the genitive case and supply 'isam' to obtain the required meaning. The ex- pression 'trailokyasya sacaracarasya isam* would mean 'lord of the three worlds including the mobile and immobile beings*. ST. is not in favour of this change. It supplies 'dagdhva* which it construes with 'trailokyam sacara- caraem; i.c. 'having burnt the three worlds including the mobile and immobile beings'.

अध्याय ६४

श्लोक 57

हा वसिष्ठसुत कुत्रचिद्गतः पश्य पुत्रमनघं तवात्मजम् त्यज्य दीनवदनां वनान्तरे पुत्रदर्शनपरामिमां प्रभो

hā vasiṣṭhasuta kutracidgataḥ paśya putramanaghaṃ tavātmajam tyajya dīnavadanāṃ vanāntare putradarśanaparāmimāṃ prabho

हिन्दी अर्थ

उन महात्मा हैहयोंके ये पाँच वंश हैं-वीतिहोत्र, ह्यात, भोज, अवन्ति तथा शूरसेन; ये तालजंघ भी कहे गये हैं शूर, शूरसेन, वृष, कृष्ण एवं पाँचवाँ जयध्वज-- ये उत्तम हैहय कहे गये हैं। शूरसेनके वंशज शूर तथा शूरवीर नामवाले थे; है अनघ ऋषियो ! उन महात्माओंके

English

"O lord Rudra, O iSankara, my father of great refulgence was swallowed by the demon Rudbira along with his brothers.

अध्याय ६४

श्लोक 58

शक्ते स्वं च सुतं पश्य भ्रातृभिः सह षण्मुखम् यथा महेश्वरो ऽपश्यत् सगणो हृषिताननः

śakte svaṃ ca sutaṃ paśya bhrātṛbhiḥ saha ṣaṇmukham yathā maheśvaro 'paśyat sagaṇo hṛṣitānanaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्जयः कृष्णपुत्रस्तु बभूवामित्रकर्षण:

English

O lord, I wish to see my father along with his brothers."

अध्याय ६४

श्लोक 59

अथ तस्यास्तदालापं वसिष्ठो मुनिसत्तमः श्रुत्वा स्नुषामुवाचेदं मा रोदीर् इति दुःखितः

atha tasyāstadālāpaṃ vasiṣṭho munisattamaḥ śrutvā snuṣāmuvācedaṃ mā rodīr iti duḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्यान्वये तु सम्भूतो विष्णुर्वीष्णिकुलोद्वहः क्रोष्टोरेकोऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान् महायशा: । तस्य पुत्रोभवत्स्वाती कुशंकुस्तत्सुतो५भवत्

English

"O highly blessed lady, see this ooy whose eyes are dimmed and darkened with tears. He is engaged in propitiating

अध्याय ६४

श्लोक 60

आज्ञया तस्य सा शोकं वसिष्ठस्य कुलाङ्गना त्यक्त्वा ह्यपालयद्बालं बाला बालमृगेक्षणा

ājñayā tasya sā śokaṃ vasiṣṭhasya kulāṅganā tyaktvā hyapālayadbālaṃ bālā bālamṛgekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः। अथ चित्ररथो वीरो यज्चा विपुलदक्षिणः

English

The spotless great goddess saw Parasara, his eyes dimmed and his body drenched by tears due to misery. He was interested only in the act of worshipping the Lihga. He repeated the names ''Hara'', ''Rudra*' etc. Uma then spoke to 5iva her husband and the lord of the worlds.

अध्याय ६४

श्लोक 61

दृष्ट्वा तामबलां प्राह मङ्गलाभरणैर् विना आसीनामाकुलां साध्वीं बाष्पपर्याकुलेक्षणाम्

dṛṣṭvā tāmabalāṃ prāha maṅgalābharaṇair vinā āsīnāmākulāṃ sādhvīṃ bāṣpaparyākulekṣaṇām

हिन्दी अर्थ

देश भी “शूरसेन'-इस नामवाले कहे गये हैं। बोतिहोञका पुत्र अनर्त नामसे प्रसिद्ध हुआ। कृष्णका दुर्जय नामक पुत्र हुआ, वह शत्रुओंका दमन करनेवाला था अब राजर्षि क्रोष्टुके उत्तम पौरुषवाले वंशका श्रवण कीजिये जिसके कुलमें वृष्णिवंशको चलानेवाले विष्णु (कृष्ण) उत्पन्न हुए। क्रोष्ट्का एक ही वृजिनीवान् नामक महायशस्वी पुत्र हुआ। उसका पुत्र स्वाती हुआ और उस स्वाती-का पुत्र कुशंकु हुआ। उसके बाद संतानकी

English

O supreme lord, be pleased, grant him all his desires. On hearing her words, Sankara Paramevara, the swallower of halahala poison, spoke to his noble consort Uma — " I shall save this brahmin boy whose eyes resemble full blown blue lotus.

अध्याय ६४

श्लोक 62

अम्ब मङ्गलविभूषणैर् विना देहयष्टिरनघे न शोभते वक्तुमर्हसि तवाद्य कारणं चन्द्रबिंबरहितेव शर्वरी

amba maṅgalavibhūṣaṇair vinā dehayaṣṭiranaghe na śobhate vaktumarhasi tavādya kāraṇaṃ candrabiṃbarahiteva śarvarī

हिन्दी अर्थ

इच्छा रखते हुए उन महाबली कुशंकुने अनेक प्रकारके पर्याप्त दक्षिणावाले महायज्ञोंके द्वारा यजन किया। इसके परिणामस्वरूप उसका चित्ररथ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो शुभ कर्मोसे युक्त था। चित्ररथका

English

I shall give him divine vision.uid enable him to see my form." After saying this, lord Nllalohita, Paramesvara, surrounded by the divine Ganas — Brahma, Indra, Vi§nu, Rudra, and others granted vision to that intelligent son of the sage.

अध्याय ६४

श्लोक 63

मातर्मातः कथं त्यक्त्वा मङ्गलाभरणानि वै आसीना भर्तृहीनेव वक्तुमर्हसि शोभने

mātarmātaḥ kathaṃ tyaktvā maṅgalābharaṇāni vai āsīnā bhartṛhīneva vaktumarhasi śobhane

हिन्दी अर्थ

देकर यज्ञ करके उत्तम तथा पवित्र व्रत आदि किया। इस प्रकार वह महाज्ञानी, महापराक्रमी तथा बहुत प्रजाओंवाला चक्रवर्ती राजा हो गया॥ १६--२५॥ शशबिन्दुके हजार पुत्र उपन्न हुए; लोग उनके पुत्रोंमें अनन्तकको सबसे उत्तम कहते हैं। अनन्तकसे यज्ञ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। यज्ञका पुत्र धृति हुआ। उस धृति-का पुत्र उशना हुआ; उस परम धार्मिकने

English

On seeing Mahadeva, his eyes became dimmed with tears of delight. Delighted in his heart he fell at his feet with great respect.

अध्याय ६४

श्लोक 64

अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा न किंचिद् अब्रवीत् पुत्रं शुभं वा यदि वेतरत्

adṛśyantī tadā vākyaṃ śrutvā tasya sutasya sā na kiṃcid abravīt putraṃ śubhaṃ vā yadi vetarat

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीको प्राप्त करके एक सौ अश्वमेध यज्ञ किया। उशनाका पुत्र सितेषु नामक राजा कहा गया है। उसका पुत्र मरुत था; वह वंशको बढ़ानेवाला राजर्षि हुआ। पराक्रमी कम्बलबर्हि उस मरुतका पुत्र बताया गया

English

Thereafter he grasped the feet of Uma and the noble Nandin and then spoke to Brahma, and others — "My life is fruitful today.

अध्याय ६४

श्लोक 65

अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान्मम मातः कुत्र महातेजाः पिता वद वदेति ताम्

adṛśyantīṃ punaḥ prāha śākteyo bhagavānmama mātaḥ kutra mahātejāḥ pitā vada vadeti tām

हिन्दी अर्थ

है। कम्बलबर्हिका पुत्र रुक्मकवच हुआ; वह विद्वान् करनेवाले वीरोंको अपने तीक्ष्ण बाणोंसे मारकर उत्तम श्री प्राप्त कर ली थी। उस धर्मात्माने अश्वमेध- यज्ञमें यज्ञ करानेवाले ऋत्विजोंको पृथ्वीका दान

English

Today the crescent moon-bedecked diety has come for my protection. Who else can compare with me in this world, whether a Deva or a Danava?"

अध्याय ६४

श्लोक 66

श्रुत्वा रुरोद सा वाक्यं पुत्रस्यातीव विह्वला भक्षितो रक्षसा तातस् तवेति निपपात च

śrutvā ruroda sā vākyaṃ putrasyātīva vihvalā bhakṣito rakṣasā tātas taveti nipapāta ca

हिन्दी अर्थ

रुक्मकवचसे शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला परावृत् उत्पन्न हुआ। उस परावृत्से पाँच महाशक्तिशाली पुत्र उत्पन्न हुए-रुक्मेषु, पृथुरुक्म, ज्यामघ, परिघ और हरि। पिताने परिघ तथा हरिको विदेहदेशोमें स्थापित

English

Thereafter in a moment, Parasara the son of Sakti saw his father standing in heaven along with his brothers.

अध्याय ६४

श्लोक 67

श्रुत्वा वसिष्ठो ऽपि पपात भूमौ पौत्रस्य वाक्यं स रुदन्दयालुः अरुन्धती चाश्रमवासिनस्तदा मुनेर्वसिष्ठस्य मुनीश्वराश् च

śrutvā vasiṣṭho 'pi papāta bhūmau pautrasya vākyaṃ sa rudandayāluḥ arundhatī cāśramavāsinastadā munervasiṣṭhasya munīśvarāś ca

हिन्दी अर्थ

किया। रुवमेषु राजा हुआ और पृथुरुक्म उसके आश्रये शशबिन्दुस्तु वै राजा अन्वयाद् व्रतमुत्तमम्। चक्रवर्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजः

English

On seeing him accompanied by his brothers in an

अध्याय ६४

श्लोक 68

भक्षितो रक्षसा मातुः पिता तव मुखादिति श्रुत्वा पराशरो धीमान् प्राह चास्राविलेक्षणः

bhakṣito rakṣasā mātuḥ pitā tava mukhāditi śrutvā parāśaro dhīmān prāha cāsrāvilekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तकात्सुतो यज्ञो यज्ञस्य तनयो धृतिः। उशनास्तस्य तनयः सम्प्राप्य तु महीमिमाम्

English

Then the bull-bannered lord who was accompanied by his wife and the leading Ganas spoke thus to Sakti, the son of Vasistha who was eager to see his son.

अध्याय ६४

श्लोक 69

अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं सचराचरम् क्षणेन मातः पितरं दर्शयामीति मे मतिः

abhyarcya devadeveśaṃ trailokyaṃ sacarācaram kṣaṇena mātaḥ pitaraṃ darśayāmīti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधे तु धर्मात्मा ऋत्विग्भ्यः पृथिवीं ददौ अध्याय ६८ ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन २९७ रूक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयात्। तैस्तु प्रत्राजितो राजा ज्यामघोऽवसदाश्रमे

English

O Sakti, see your son, the boy whose eyes are dimmed with tears of delight. O leading brahmin, see AdHyanti, Vasistha your father, Arundhati your mother, the highly blessed auspicious lady comparable to goddess. O highly intelligent one, make obeisance to both your father and your mother.

अध्याय ६४

श्लोक 70

सा निशम्य वचनं तदा शुभं सस्मिता तनयमाह विस्मिता तथ्यम् एतदिति तं निरीक्ष्य सा पुत्र पुत्र भवमर्चयेति च

sā niśamya vacanaṃ tadā śubhaṃ sasmitā tanayamāha vismitā tathyam etaditi taṃ nirīkṣya sā putra putra bhavamarcayeti ca

हिन्दी अर्थ

नर्मदातीरमेकाको केवलं भार्यया युतः। ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा त्यक्तमन्यैरुवास सः

English

At the behest of Sankara, Sakti immediately, at first, bowed down to the lord of Devas and to Uma. lie then bowed to the excellent Vasistha and to Arundhati his highly blessed mother, the auspicious lady who considered her husband her god. At the behest of the lord of the Universe the power- (ul Sakti said: —

अध्याय ६४

श्लोक 71

ज्ञात्वा शक्तिसुतस्यास्य संकल्पं मुनिपुङ्गवः वसिष्ठो भगवान्प्राह पौत्रं धीमान् घृणानिधिः

jñātvā śaktisutasyāsya saṃkalpaṃ munipuṅgavaḥ vasiṣṭho bhagavānprāha pautraṃ dhīmān ghṛṇānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

लगा। उन सबके द्वारा राज्यसे हटा दिया गया राजा ज्यामघ आश्रममें निवास करने लगा। ब्राह्मणोंने शान्त होकर वनमें निवास करनेवाले उस ज्यामघको ज्ञान प्रदान किया और ध्वजा तथा रथ धारण करनेवाला वह अपना धनुष लेकर दूसरे देशमें चला गया। अन्य लोगांद्वारा त्यक्त वह ऋक्षवान्-पर्वतपर जाकर अपनी भार्याके साथ नर्मदा नदीके तटपर अकेला निवास करने लगा

English

p dear son, O leading brahmin, Parara of great refulgence, I have been saved by you who had been in the womb when I died and who are a noble soul.

अध्याय ६४

श्लोक 72

स्थाने पौत्र मुनिश्रेष्ठ संकल्पस्तव सुव्रत तथापि शृणु लोकस्य क्षयं कर्तुं न चार्हसि

sthāne pautra muniśreṣṭha saṃkalpastava suvrata tathāpi śṛṇu lokasya kṣayaṃ kartuṃ na cārhasi

हिन्दी अर्थ

ज्यामघकी पत्नी शैब्या शीलसम्मन्न तथा पतिव्रता

English

O dear son, Paraiara the attributes and the prosperities Anima"*'* etc. have been attained by me, on seeing your face today. O dear one, of great intellect, at my behest®' protect Adfsyanti the highly blessed lady and Arundhati, as also my father Vasistha.

अध्याय ६४

श्लोक 73

राक्षसानामभावाय कुरु सर्वेश्वरार्चनम् त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव

rākṣasānāmabhāvāya kuru sarveśvarārcanam trailokyaṃ śṛṇu śākteya aparādhyati kiṃ tava

हिन्दी अर्थ

तपस्याके द्वारा अपनी वृद्धावस्थामें विदर्भ नामक पुत्रको जन्म दिया। राजकुमारीके गर्भसे राजा विदर्भके क्रथ तथा कैशिक नामक दो पुत्र उत्पन्न हुए; वे विद्वान्, पराक्रमी एवं युद्धमें प्रवीण थे। उसका तीसरा पुत्र रोमपाद भी था; उसका पुत्र बभ्रु कहा गया है। उस बश्रु-का पुत्र सुधृति था; वह विद्वान् तथा परम धार्मिक था। उस विदर्भसे जो कैशिक नामक पुत्र था, उसीसे चैद्यवंश कहा गया है। विदर्भका जो पुत्र

English

O dear son, our entire family has been redeemed by you. This has always®'* been said by the learned that one conquers the worlds through one's son.

अध्याय ६४

श्लोक 74

ततस्तस्य वसिष्ठस्य नियोगाच्छक्तिनन्दनः राक्षसानामभावाय मतिं चक्रे महामतिः

tatastasya vasiṣṭhasya niyogācchaktinandanaḥ rākṣasānāmabhāvāya matiṃ cakre mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

क्रथ था, उसका पुत्र कुन्ति हुआ। कुन्तिसे वृत उत्पन्न हुआ और उस वृत-से प्रतापी रणधृष्ट उत्पन्न हुआ

English

Choose the desired®'* boon from the lord who is source of origin of the worlds. After bowing down to the lord 1 shall go along with my brothers.

अध्याय ६४

श्लोक 75

अदृश्यन्तीं वसिष्ठं च प्रणम्यारुन्धतीं ततः कृत्वैकलिङ्गं क्षणिकं पांसुना मुनिसन्निधौ

adṛśyantīṃ vasiṣṭhaṃ ca praṇamyārundhatīṃ tataḥ kṛtvaikaliṅgaṃ kṣaṇikaṃ pāṃsunā munisannidhau

हिन्दी अर्थ

रणधृष्टका पुत्र निधृति था; वह शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला था। निधृतिका दशार्ह नामक पुत्र था, जो बड़े-बड़े शत्रुओंका वध करनेवाला था। दशार्हका पुत्र व्याप्त था और उसका पुत्र जीमूत था। जीमूतका पुत्र विकृति था और उस विकृति-का पुत्र भीमरथ था। उसके बाद भीमरथके नवरथ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ; वह सदा दान तथा धर्ममें लगा रहता था और सत्य तथा सदाचारके प्रति परायण था। उसका पुत्र

English

See P 134 note 241

अध्याय ६४

श्लोक 76

सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्र्यंबकेन शुभेन च जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसंकल्पमेव च

sampūjya śivasūktena tryaṃbakena śubhena ca japtvā tvaritarudraṃ ca śivasaṃkalpameva ca

हिन्दी अर्थ

दृढ़रथ था और उस दृढ्रथ-का पुत्र शकुनि था। उस शकुनिसे करम्भ उत्पन्न हुआ और उस करम्भ-से देवरात उत्पन्न हुआ

English

ipsitam varay esanam: take recourse to Siva for obtaining your desire, viz, the destruction of Raksasas.

अध्याय ६४

श्लोक 77

नीलरुद्रं च शाक्तेयस् तथा रुद्रं च शोभनम् वामीयं पवमानं च पञ्चब्रह्म तथैव च

nīlarudraṃ ca śākteyas tathā rudraṃ ca śobhanam vāmīyaṃ pavamānaṃ ca pañcabrahma tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

देवरातसे देवराति उत्पन्न हुआ; वह महायशस्वी राजा था। उससे देवपुत्रतुल्य देवक्षत्र नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। देवक्षत्रको मधु नामक पुत्र हुआ; जो ऐश्वर्यशाली, दानधर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः

English

Thus taking lca\c ol his son after bowing down to Mahcvara and a!t*r seeing his wife in the assembly, the sage perfect control t)vcr the senses went away to his fathtr- land. (Jn seeing his father gone after worsliipping the lord, the son of J5akti eulogise d him with pleasing words. I'hcreafter the (lelighied Mahadeva, the supptessor of the Cupid andof Andha- ka, blessed the son of Sakti and vanished there itself.

अध्याय ६४

श्लोक 78

होतारं लिङ्गसूक्तं च अथर्वशिर एव च अष्टाङ्गमर्घ्यं रुद्राय दत्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि

hotāraṃ liṅgasūktaṃ ca atharvaśira eva ca aṣṭāṅgamarghyaṃ rudrāya dattvābhyarcya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

तस्मात्करम्भः सम्भूतो देवरातोऽभवत्ततः ४५ देवरातादभूद्राजा देवरातिर्महायशाः। देवगर्भोपमो जज्ञे यो देवक्षत्रनामकः

English

After MaheSvara had gonr away accompanied by Uiiia, the I'on ol Sakti, ilic knowei of char ms, burned the race of Raksasas by means of Mantras.

अध्याय ६४

श्लोक 79

भगवन्रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै पिता मम महातेजा भ्रातृभिः सह शङ्कर

bhagavanrakṣasā rudra bhakṣito rudhireṇa vai pitā mama mahātejā bhrātṛbhiḥ saha śaṅkara

हिन्दी अर्थ

देवक्षत्रसुतः श्रीमान् मधुर्नाम महायशाः। मधूनां वंशकृद्राजा मधोस्तु कुरुवंशकः फापापापापापाफापापापापाफाफाफप

English

Then Vasistlia die knower of Dharma, surrounded by the sages, said to liis grandson, dear son, stop this excess ol luiy. Eschew your anger.

अध्याय ६४

श्लोक 80

द्रष्टुमिच्छामि भगवन् पितरं भ्रातृभिः सह एवं विज्ञापयांल्लिङ्गं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

draṣṭumicchāmi bhagavan pitaraṃ bhrātṛbhiḥ saha evaṃ vijñāpayāṃlliṅgaṃ praṇipatya muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

महायशस्वी तथा मधुवंशकी वृद्धि करनेबाला

English

The Raksasas are not guilty. It liad br'cn so ordain- ed*** in your father's case. Anger provokes only dic fools and not the inteliigent people.

अध्याय ६४

श्लोक 81

हा रुद्र रुद्र रुद्रेति रुरोद निपपात च तं दृष्ट्वा भगवान्रुद्रो देवीमाह च शङ्करः

hā rudra rudra rudreti ruroda nipapāta ca taṃ dṛṣṭvā bhagavānrudro devīmāha ca śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ। मधुसे कुरुवंश नामक पुत्र हुआ । कुरुवंशसे अनु हुआ और उस अनु-से पुरुषश्रेष्ठ पुरुत्वान् उत्पन हुआ। पुरुत्वानूसे वैदर्भी भद्रवतीके गर्भसे अंशुने जम लिया। अंशुने ऐक्ष्वाकीसे विवाह किया; उस अंशु- ऐक्ष्वाकीमवहच्चांशुः सत्त्वस्तस्मादजायत। से सत्त्व उत्पन्न हुआ । सत्त्वसे सात्त्वत उत्पन्न हुआ; बह

English

O dear son, who is killed by whom? Man is but the partaker of fruits of his own activities.

अध्याय ६४

श्लोक 82

पश्य बालं महाभागे बाष्पपर्याकुलेक्षणम् ममानुस्मरणे युक्तं मदाराधनतत्परम्

paśya bālaṃ mahābhāge bāṣpaparyākulekṣaṇam mamānusmaraṇe yuktaṃ madārādhanatatparam

हिन्दी अर्थ

सत्त्वात्सर्वगुणोपेतः सात्त्वतः कुलवर्धनः ॥ ४९ समस्त गुणोंसे सम्पन्न तथा कुलकी वृद्धि का

English

Let your sacrilice cease. Ind».ed, good men have forbearance as their strong point." Thus at the instance of X'asistha, the leading sage, the son of Sakti wound up his sacrifice immediately after giving due deference to his words. Thcrefoi e holy lord Vasistha, the excellent.sage was delight- ed.

अध्याय ६४

श्लोक 83

सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरमनिन्दिता दुःखात् संक्लिन्नसर्वाङ्गम् अस्राकुलविलोचनम्

sā ca dṛṣṭvā mahādevī parāśaramaninditā duḥkhāt saṃklinnasarvāṅgam asrākulavilocanam

हिन्दी अर्थ

हे ऋषियो! मैंने आपलोगोंसे ज्यामघकी ज्यामघस्य मया प्रोक्ता सृष्टिवै विस्तरेण व: । सृष्टिका विस्तारपूर्वक वर्णन कर दिया। जो व्यक्ति

English

Pulastya the son of Brahma had attended the Sail a. Vasistha duly offered him worship and the sage Pulastya was duly honoured. He then spoke to ParaSara who was standing by after due obeisance.

अध्याय ६४

श्लोक 84

लिङ्गार्चनविधौ सक्तं हर रुद्रेति वादिनम् प्राह भर्तारमीशानं शङ्करं जगतामुमा

liṅgārcanavidhau saktaṃ hara rudreti vādinam prāha bhartāramīśānaṃ śaṅkaraṃ jagatāmumā

हिन्दी अर्थ

यः पठेच्छणुयाद्वापि निसृष्टिं ज्यामघस्य तु॥ ५० ज्यामघकी सृष्टिको पढ़ता अथवा सुनता है; वह दीर्घकालतक जीवित रहता है, राज्य तथा सुख प्राप्त करता है और अन्तमें स्वर्गकी प्राप्ति करता प्रजीवत्येति वै स्वर्ग राज्यं सौख्यं च विन्दति॥ ५१ है

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 85

ईप्सितं यच्छ सकलं प्रसीद परमेश्वर निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः

īpsitaṃ yaccha sakalaṃ prasīda parameśvara niśamya vacanaṃ tasyāḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

चन््रवंश-वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा तथा संक्षेपमें कृष्णचरितका वर्णन र सूतजी बोले है ऋषियो ! सत्यसम्पन्न सात्त्वतने छा सत्यसम्पन: प्रजज्ञे a शुतान्। तेजस्वी भजन, दिव्य राजा देवावृध, महाभाग्यशाली ER च ह उनि जा यक त्या यदुनन्दन वृष्णि-इन चार पुत्रोंको ठ हा च्य आ उत्पन्न किया। अब उनके चारों बंशोंको विस्तारपूर्वक

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 86

भार्यामार्यामुमां प्राह ततो हालाहलाशनः रक्षाम्येनं द्विजं बालं फुल्लेन्दीवरलोचनम्

bhāryāmāryāmumāṃ prāha tato hālāhalāśanaḥ rakṣāmyenaṃ dvijaṃ bālaṃ phullendīvaralocanam

हिन्दी अर्थ

तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः।

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 87

ददामि दृष्टिं मद्रूपदर्शनक्षम एष वै एवमुक्त्वा गणैर् दिव्यैर् भगवान्नीललोहितः

dadāmi dṛṣṭiṃ madrūpadarśanakṣama eṣa vai evamuktvā gaṇair divyair bhagavānnīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी भजनके द्वारा सुंजयीसे अयुतायु, शतायु तथा बलवान् हर्षकृत् उत्पन्न हुए बताये गये हैं सात्त्वतके उन पुत्रोंमें राजा देवावृधने 'मेरे

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 88

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैः संवृतः परमेश्वरः ददौ च दर्शनं तस्मै मुनिपुत्राय धीमते

brahmendraviṣṇurudrādyaiḥ saṃvṛtaḥ parameśvaraḥ dadau ca darśanaṃ tasmai muniputrāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

सर्वगुणसम्पन्न पुत्र उत्पन्न हो '--ऐसा स्मरण करते हुए तस्य बभ्रुरिति ख्यातः पुण्यश्लोको कक हायला दय घोर तपस्या की। तब उसे बभ्रु नामक पुत्र उत्पन्न हुआ,

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 89

सो ऽपि दृष्ट्वा महादेवम् आनन्दास्राविलेक्षणः निपपात च हृष्टात्मा पादयोस्तस्य सादरम्

so 'pi dṛṣṭvā mahādevam ānandāsrāvilekṣaṇaḥ nipapāta ca hṛṣṭātmā pādayostasya sādaram

हिन्दी अर्थ

ती गायन्तीति परिश्रुतम्॥ ५ जो पवित्र यशवाला उत्तम राजा था। वंशपरम्पराके गुणान् दवावृधस्याथ कीर्तयन्तो महात्मन: । प्राचीन ज्ञाता महान् आत्मावाले देवावृधके गुणोंकी यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात्॥ ६ प्रशंसा करते हुए यह गाथा गाते हैं--बश्लुके विषयमे बशुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैदेवावृधः समः । हमलोग जैसा दूरसे सुनते हैं, वैसा ही समीपसे देखते पुरुषाः पञ्चषष्टिस्तु षट् सहस्त्राणि चाष्ट च॥ ७ हैं। देवताओंके समान देवाबृधकी तरह बश्रु मनुष्य

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 90

पुनर्भवान्याः पादौ च नन्दिनश् च महात्मनः सफलं जीवितं मे ऽद्य ब्रह्माद्यांस्तांस्तदाह सः

punarbhavānyāḥ pādau ca nandinaś ca mahātmanaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me 'dya brahmādyāṃstāṃstadāha saḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ६९ चन्द्रवंश-वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा““कृष्णचरितका वर्णन २९९

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 91

रक्षार्थमागतस्त्वद्य मम बालेन्दुभूषणः को ऽन्यः समो मया लोके देवो वा दानवो ऽपि वा

rakṣārthamāgatastvadya mama bālendubhūṣaṇaḥ ko 'nyaḥ samo mayā loke devo vā dānavo 'pi vā

हिन्दी अर्थ

जा मीक ककन कलक काक क कअओ क जाआ कठी ममक औ त येऽमृतत्वमनृप्राप्ता बशरोर्देवावृधादपि। है। चौदह हजार पैंसठ ऐसे पुरुष थे, जिन्होंने यज्वा दानमतिर्वीरो ब्रह्मण्यस्तु दृढव्रतः॥ ८ देवावृधके पुत्र बभुसे अमृतत्व प्राप्त किया था। वह यज्ञ कीर्तिमांश्च करनेवाला ब्राह्मणोंको कीर्तिमांश्च महातेजाः सात्त्वतानां महारथः। A 20 8 बची कल कर , एढ़ब्रतर्स युक्त, शाली, महातेजस्वी तथा तस्यान्ववाये सम्भूता भोजा वै हैवतोपमाः॥ ९ CE

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 92

अथ तस्मिन्क्षणादेव ददर्श दिवि संस्थितम् पितरं भ्रातृभिः सार्धं शाक्तेयस्तु पराशरः

atha tasminkṣaṇādeva dadarśa divi saṃsthitam pitaraṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ śākteyastu parāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

सात्त्वतोंमें महारथी था। उसके वंशमें देवतुल्य भोजलोग

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 93

सूर्यमण्डलसंकाशे विमाने विश्वतोमुखे भ्रातृभिः सहितं दृष्ट्वा ननाम च जहर्ष च

sūryamaṇḍalasaṃkāśe vimāne viśvatomukhe bhrātṛbhiḥ sahitaṃ dṛṣṭvā nanāma ca jaharṣa ca

हिन्दी अर्थ

गान्धारी चैव माद्री च वृष्णिभार्ये बभूवतुः । उत्पन्न हुए गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम्॥ ९० गान्धारी तथा माद्री-ये वृष्णिकी भार्याएँ थीं। गान्धारीने सुमित्र तथा मित्रनन्दनको जन्म दिया। माद्रीने देवमीढुष नामक पुत्रको उत्पन्न किया, उसके बाद उसने अनमित्र तथा शिनि नामक पुत्रोंको उत्पन्न किया; वे

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 94

तदा वृषध्वजो देवः सभार्यः सगणेश्वरः वसिष्ठपुत्रं प्राहेदं पुत्रदर्शनतत्परम्

tadā vṛṣadhvajo devaḥ sabhāryaḥ sagaṇeśvaraḥ vasiṣṭhaputraṃ prāhedaṃ putradarśanatatparam

हिन्दी अर्थ

अनमित्रका पुत्र निघ्न हुआ। निघ्नके दो पुत्र हुए-प्रसेन तथा महाभाग्यशाली सत्राजित्। सूर्य उस सत्राजित्का प्राणतुल्य मित्र था। सूर्यने उसे स्यमन्तक नामक मणि दी थी। वह मणि पृथ्वीपर सभी रत्नोंमें

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 95

शक्ते पश्य सुतं बालम् आनन्दास्राविलेक्षणम् अदृश्यन्तीं च विप्रेन्द्र वसिष्ठं पितरं तव

śakte paśya sutaṃ bālam ānandāsrāvilekṣaṇam adṛśyantīṃ ca viprendra vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tava

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ थी। किसी समय वह प्रसेन मणिसे युक्त होकर आखेटके लिये गया हुआ था; एक महाभयंकर सिंहने उसका वध कर दिया, उस समय वह असहाय वृष्णिके कनिष्ठ पुत्र शिनिसे सत्यक नामक सत्यवादी तथा सत्यनिष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ। उसका पुत्र युयुधान था; जो सात्यकि नामसे प्रसिद्ध था। बह शिनिका प्रतापशाली नप्ता (नाती) था। युयुधानका पुत्र

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 96

अरुन्धतीं महाभागां कल्याणीं देवतोपमाम् मातरं पितरं चोभौ नमस्कुरु महामते

arundhatīṃ mahābhāgāṃ kalyāṇīṃ devatopamām mātaraṃ pitaraṃ cobhau namaskuru mahāmate

हिन्दी अर्थ

असंग तथा उस असंग-का पुत्र कुणि हुआ। कुणिका पुत्र युगन्धर हुआ। ये शिनिके वंशज कहे गये हैं॥ १५--१७॥

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 97

तदा हरं प्रणम्याशु देवदेवमुमां तथा वसिष्ठं च तदा श्रेष्ठं शक्तिर् वै शङ्कराज्ञया

tadā haraṃ praṇamyāśu devadevamumāṃ tathā vasiṣṭhaṃ ca tadā śreṣṭhaṃ śaktir vai śaṅkarājñayā

हिन्दी अर्थ

माद्री तथा वृष्णिसे पुत्र युधाजित् उत्पन्न हुआ; वह श्वफल्क नामसे विख्यात हुआ। वह तीनों लोकोंका हित करनेवाला था। धर्मात्मा महाराज श्वफल्क जहाँ रहते थे, वहाँ न व्याधिभय रहता था और न अनावृष्टिभय रहता था। उन श्वफल्कने काशिराजको पुत्रीको भार्याके रूपमें प्राप्त किया था। काशिराजने अपनी गान्दिनी नामक कन्याको उन्हें प्रदान किया था

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 98

मातरं च महाभागां कल्याणीं पतिदेवताम् अरुन्धतीं जगन्नाथनियोगात्प्राह शक्तिमान्

mātaraṃ ca mahābhāgāṃ kalyāṇīṃ patidevatām arundhatīṃ jagannāthaniyogātprāha śaktimān

हिन्दी अर्थ

वह अपनी माताके गर्भमें बहुत वर्षोतक स्थित रही और जब वहाँ निवास करती हुई उसने जन्म नहीं लिया,

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 99

भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र पराशर महाद्युते रक्षितो ऽहं त्वया तात गर्भस्थेन महात्मना

bho vatsa vatsa viprendra parāśara mahādyute rakṣito 'haṃ tvayā tāta garbhasthena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

माद्री लेभे च तं पुत्रं ततः सा देवमीढुषम्। अनमित्रं शिनिं चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ प्रसेनश्च महाभागः सत्राजिच्च सुतावुभौ

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 100

अणिमादिगुणैश्वर्यं मया वत्स पराशर लब्धमद्याननं दृष्टं तव बाल ममाज्ञया

aṇimādiguṇaiśvaryaṃ mayā vatsa parāśara labdhamadyānanaṃ dṛṣṭaṃ tava bāla mamājñayā

हिन्दी अर्थ

स्यमन्तको नाम मणिर्दत्तस्तस्मै विवस्वता

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 101

अदृश्यन्तीं महाभागां रक्ष वत्स महामते अरुन्धतीं च पितरं वसिष्ठं मम सर्वदा

adṛśyantīṃ mahābhāgāṃ rakṣa vatsa mahāmate arundhatīṃ ca pitaraṃ vasiṣṭhaṃ mama sarvadā

हिन्दी अर्थ

पृथिव्यां सर्वरत्नानामसौ राजाभवन्मणिः। कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनेन सहैव सः वधं प्राप्तोऽसहायश्च सिंहादेव सुदारुणात्। अथ पुत्रः शिनेर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात्

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 102

अन्वयः सकलो वत्स मम संतारितस्त्वया पुत्रेण लोकाञ्जयतीत्य् उक्तं सद्भिः सदैव हि

anvayaḥ sakalo vatsa mama saṃtāritastvayā putreṇa lokāñjayatīty uktaṃ sadbhiḥ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

कुणेर्युगन्धरः पुत्रः शैनेया इति कीर्तिताः

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 103

ईप्सितं वरयेशानं जगतां प्रभवं प्रभुम् गमिष्याम्यभिवन्द्येशं भ्रातृभिः सह शङ्करम्

īpsitaṃ varayeśānaṃ jagatāṃ prabhavaṃ prabhum gamiṣyāmyabhivandyeśaṃ bhrātṛbhiḥ saha śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

श्वफल्क इति विख्यातस्त्रैलोक्यहितकारकः श्वफल्कश्च महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते। नास्ति व्याधिभयं तत्र नावृष्टिभयमप्युत

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 104

एवं पुत्रमुपामन्त्र्य प्रणम्य च महेश्वरम् निरीक्ष्य भार्यां सदसि जगाम पितरं वशी

evaṃ putramupāmantrya praṇamya ca maheśvaram nirīkṣya bhāryāṃ sadasi jagāma pitaraṃ vaśī

हिन्दी अर्थ

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामवाप सः। गान्दिनीं नाम काश्यो हि ददौ तस्मै स्वकन्यकाम्

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 105

गतं दृष्ट्वाथ पितरं तदाभ्यर्च्यैव शङ्करम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः शाक्तेयः शशिभूषणम्

gataṃ dṛṣṭvātha pitaraṃ tadābhyarcyaiva śaṅkaram tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ śākteyaḥ śaśibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण तब पिताने उच विताने गर्भमें विद्यमान उस कन्या -से द + विद्यमान उस कन्या-से आहा “तुम शीघ्र जन्म ग्रहण करो, तुम्हारा कल्याण हो, तुम गर्भमें ही क्यों रुकी हुई हो ?' तब गर्भमें स्थित कन्या गान्दिनीने उनसे कहा--'हे पितः ! यदि आप तीन

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 106

ततस्तुष्टो महादेवो मन्मथान्धकमर्दनः अनुगृह्याथ शाक्तेयं तत्रैवान्तरधीयत

tatastuṣṭo mahādevo manmathāndhakamardanaḥ anugṛhyātha śākteyaṃ tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक प्रतिदिन एक गाय ब्राह्मणको दानमें दें, तब मै गर्भसे बाहर निकलूँगी।' इसपर पिताने कहा--'वेसा ही होगा।' इसके बाद पिताने उसकी कामना पूर्ण की। उसी कन्यासे श्वफल्कके द्वारा अक्रूर उत्पन्न कहा गया है, जो

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 107

गते महेश्वरे सांबे प्रणम्य च महेश्वरम् ददाह राक्षसानां तु कुलं मन्त्रेण मन्त्रवित्

gate maheśvare sāṃbe praṇamya ca maheśvaram dadāha rākṣasānāṃ tu kulaṃ mantreṇa mantravit

हिन्दी अर्थ

दानी, पराक्रमी, यज्ञ करनेवाला, विद्वान्, अतिथिप्रिय तथा विपुल दक्षिणा देनेवाला था। शैवकी रत्ना नामक कन्या थी, उसीको अक्रूरने भार्यारूपमें प्राप्त किया था। हे ऋषियो! उसने इस कन्या-से जिन पुत्रोंको उत्पन्न गिरिरक्ष, उपेक्ष, शत्रुघ्न, अरिमर्दन, धर्मभृत्, दृष्टधर्मा,

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 108

तदाह पौत्रं धर्मज्ञो वसिष्ठो मुनिभिर् वृतः अलम् अत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि

tadāha pautraṃ dharmajño vasiṣṭho munibhir vṛtaḥ alam atyantakopena tāta manyumimaṃ jahi

हिन्दी अर्थ

अक्रूरको उग्रसेनकी कन्यासे देववान् तथा उपदेव नामक दो पुत्र उत्पन्न हुए; वे कुलको आनन्द प्रदान करनेवाले एवं देवतुल्य थे॥ २१--२८ /३॥

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 109

राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस् ते विहितं तथा मूढानामेव भवति क्रोधो बुद्धिमतां न हि

rākṣasā nāparādhyanti pitus te vihitaṃ tathā mūḍhānāmeva bhavati krodho buddhimatāṃ na hi

हिन्दी अर्थ

सुमित्रको चित्रक नामक महायशस्वी पुत्र उत्पन्न । चित्रकके विपृथु, पृथु, अश्वग्रीव, सुबाहु, सुधासूक, गवेक्षण, अरिष्टनेमि, अश्व, धर्म, धर्मभूत्, सुभूमि, बहुभूमि नामक पुत्र उत्पन्न हुए और श्रविष्ठ तथा श्रवणा नामक दो कन्याएँ उत्पन्न हुईं। काशिराजकी पुत्रीने अन्धकसे कुकुर, भजमान, शुचि तथा कम्बलबर्हि नामक चार पुत्रोंको उत्पन्न किया कुकुरका पुत्र वृष्णि हुआ और उस वृष्णिसे शूर नामक पुत्र उत्पन्न हुआ।

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 110

हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान् संचितस्यातिमहता वत्स क्लेशेन मानवैः

hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhukpumān saṃcitasyātimahatā vatsa kleśena mānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसका पुत्र कपोतरोमा हुआ; वह महाबलवान् था। उस कपोतरोमा-का पुत्र विलोमक हुआ। उसका पुत्र नल हुआ; वह तुम्बुरु (गन्धर्व)-का मित्र और विद्वान् था। वह चन्दनानकदुन्दुभि नामसे प्रसिद्ध हुआ॥ २९--३४॥

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 111

यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः स्मृतः अलं हि राक्षसैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः

yaśasastapasaścaiva krodho nāśakaraḥ smṛtaḥ alaṃ hi rākṣasair dagdhair dīnair anaparādhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उससे अभिजितू नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। उस अभिजित्-का पुत्र पुनर्वसु हुआ। उस श्रेष्ठ राजाने पुत्रके लिये अश्वमेधयज्ञ किया था। उस यज्ञमें जब वर्षत्रयं प्रतिदिनं गामेकां ब्राह्मणाय तु। यदि दद्यास्ततः कुक्षेर्निर्गमिष्याम्यहं पितः

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 112

सत्रं ते विरमत्वेतत् क्षमासारा हि साधवः एवं वसिष्ठवाक्येन शाक्तेयो मुनिपुङ्गवः

satraṃ te viramatvetat kṣamāsārā hi sādhavaḥ evaṃ vasiṣṭhavākyena śākteyo munipuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

तथेत्युवाच तस्या वै पिता काममपूरयत्। दाता शूरश्च यज्चा च श्रुतवानतिथिप्रियः

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 113

उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात् ततः प्रीतश् च भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः

upasaṃhṛtavān satraṃ sadyastadvākyagauravāt tataḥ prītaś ca bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्याः पुत्रः स्मृतोऽक्रूरः श्वफल्काद्भूरिदक्षिणः । रत्ना कन्या च शैवस्य ह्यक्रूरस्तामवाप्तवान् धर्मभृद् दृष्टधर्मा च गोधनोऽथ वरस्तथा

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 114

सम्प्राप्तश् च तदा सत्रं पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठेन तु दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः

samprāptaś ca tadā satraṃ pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ vasiṣṭhena tu dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्कूरस्योग्रसेन्यां तु पुत्रौ द्वौ कुलनन्दनौ

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 115

पराशरमुवाचेदं प्रणिपत्य स्थितं मुनिः वैरे महति यद्वाक्याद् गुरोर् अद्याश्रिता क्षमा

parāśaramuvācedaṃ praṇipatya sthitaṃ muniḥ vaire mahati yadvākyād guror adyāśritā kṣamā

हिन्दी अर्थ

देववानृपदेवश्च जज्ञाते देवसम्मतौ। सुमित्रस्य सुतो जज्ञे चित्रकश्च महायशाः अरिष्टनेमिरश्वश्च धमो धर्मभृदेव च। सुभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 116

त्वया तस्मात्समस्तानि भवाञ्छास्त्राणि वेत्स्यति संततेर्मम न छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः

tvayā tasmātsamastāni bhavāñchāstrāṇi vetsyati saṃtatermama na chedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकात्काश्यदुहिता लेभे च चतुरः सुतान्। कुकुरं भजमानं च शुचिं कम्बलबर्हिषम्

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 117

त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम् पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति

tvayā tasmānmahābhāga dadāmyanyaṃ mahāvaram purāṇasaṃhitākartā bhavānvatsa bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

नम 1०००००००००००० वससत सल त जा के छ? ४ ह SE श्रीकृष्णके अवतारकी कथा""कृष्णचरितका वर्णन ३०१ प चैव जात मम 1३७ जन्म लिया था। वह विद्वान्, सर्वज्ञ, दानी आहुकात्काश्यदुहितुद्ठी पुत्रौ सम्बभूवतुः । यज्ञ करनेवाला हुआ। उस अभिजितूके जुड़वा पुत्र देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभो ॥ ३८ उत्पन्न हुए; कीर्तिमानोंमें श्रेष्ठ वे दोनों आहुक देवकस्य सुता राज्ञो जज्ञिरे त्रिदशोपमाः। तथा आहुकि नामवाले कहे गये हैं। आहुकसे काश्यको

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 118

देवतापरमार्थं च यथावद्वेत्स्यते भवान् प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कर्मणस् ते ऽमला मतिः

devatāparamārthaṃ ca yathāvadvetsyate bhavān pravṛttau vā nivṛttau vā karmaṇas te 'malā matiḥ

हिन्दी अर्थ

सुदेवो देवरक्षितः॥ ३९ पुत्रीको देवक एवं उग्रसेन नामक दो पुत्र उत्पन्न

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 119

मत्प्रसादादसंदिग्धा तव वत्स भविष्यति ततश् च प्राह भगवान् वसिष्ठो वदतां वरः

matprasādādasaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati tataś ca prāha bhagavān vasiṣṭho vadatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ। हुए; वे दोनों देवताओंके पुत्रोंके समान थे। राजा च तथान्या देवरक्षिता॥ ४० देवकके देववान्, उपदेव, सुदेव तथा देवरक्षित-ये श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा तथापरा। देवतुल्य पुत्र उत्पन्न हुए। उनकी सात बहनें थीं । राजाने ला न म ॥ ४१ उन्हें वसुदेवको दे दिया। वे वृषदेवा, उपदेवा, देव-

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 120

पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति अथ तस्य पुलस्त्यस्य वसिष्ठस्य च धीमतः

pulastyena yaduktaṃ te sarvametadbhaviṣyati atha tasya pulastyasya vasiṣṭhasya ca dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

देवकस्य सुता पत्नी वसुदेवस्य धीमतः। नामना थीं । उनमें देवकी वरिष्ठ एवं परम सुन्दरी

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 121

प्रसादाद्वैष्णवं चक्रे पुराणं वै पराशरः षट्प्रकारं समस्तार्थसाधकं ज्ञानसंचयम्

prasādādvaiṣṇavaṃ cakre purāṇaṃ vai parāśaraḥ ṣaṭprakāraṃ samastārthasādhakaṃ jñānasaṃcayam

हिन्दी अर्थ

बभूव वन्द्या पूज्या च देवैरपि पतित्रता रोहिणी च महाभागा पत्नी चानकदुन्दुभेः । उग्रसेनके नौ पुत्र थे; कंस उनमें ज्येष्ठ था। उन

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 122

षट्साहस्रमितं सर्वं वेदार्थेन च संयुतम् चतुर्थं हि पुराणानां संहितासु सुशोभनम्

ṣaṭsāhasramitaṃ sarvaṃ vedārthena ca saṃyutam caturthaṃ hi purāṇānāṃ saṃhitāsu suśobhanam

हिन्दी अर्थ

पौरवी बाह्लिकसुता सम्पूज्यासीत्सुरैरपि॥ ४४ सबके सैकड़ों-हजारों पुत्र तथा पौत्र थे। देवककी पुत्री असूत रोहिणी रामं बल श्रेष्ठं हलायुधम्। देवकी बुद्धिमान् वसुदेवकी भार्या हुई; वह देवताओंको

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

अध्याय ६४

श्लोक 123

एष वः कथितः सर्वो वासिष्ठानां समासतः प्रभवः शक्तिसूनोश् च प्रभावो मुनिपुङ्गवाः

eṣa vaḥ kathitaḥ sarvo vāsiṣṭhānāṃ samāsataḥ prabhavaḥ śaktisūnoś ca prabhāvo munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

(बसुदेव)-की पत्नी थी; वह देवताओंके द्वारा भी पूजाके योग्य थी कंसके भयसे स्वयं देवकीके गर्भसे निकलकर रोहिणीके गर्भका आश्रय लेनेवाले, बलशालियोंमें श्रेष्ठ, हलका आयुध धारण करनेवाले तथा शान्त तेजवाले बलरामको रोहिणीने उत्पन्न किया; परम सुन्दर छः गर्भोके कंसद्वारा

English

It extends to six thousand verses, and contains Vedic topics. It is the fourth®® among the Purana collections and a splendid one. Thus O leading sages, the origin oi the descendants of Vasistha and the prowess of the son of Sakti has been succinctly recounted to you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 64
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.