Linga Purana· Liṅga Purāṇa
65
अध्याय 65 / 108

Book 1 - Adhyaya 65

175 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ175 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६५

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर वक्तुमर्हसि चास्माकं संक्षेपाद् रोमहर्षण

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge vāsiṣṭhakathanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ādityavaṃśaṃ somasya vaṃśaṃ vaṃśavidāṃ vara vaktumarhasi cāsmākaṃ saṃkṣepād romaharṣaṇa

हिन्दी अर्थ

वध कर दिये जानेके बाद और बलरामके जन्म लेनेके बाद बुद्धिमान् वसुदेवने देवकीसे श्रीकृष्णको उत्पन्न किया। वे ही परमात्मा, देवदेव तथा जनार्दन हैं और रजत (चाँदी)- के समान कान्तिवाले हलायुध (बलराम) भगवान् अनन्त

English

O brahmins, Aditi bore to Kasyapa the son Aditya. Aditya had a chief wife and three others.

अध्याय ६५

श्लोक 2

अदितिः सुषुवे पुत्रम् आदित्यं कश्यपाद्द्विजाः तस्यादित्यस्य चैवासीद् भार्या त्रयम् अथापरम्

aditiḥ suṣuve putram ādityaṃ kaśyapāddvijāḥ tasyādityasya caivāsīd bhāryā trayam athāparam

हिन्दी अर्थ

(शेष) हैं। वे जनार्दन ( श्रीविष्णु) भृगुके शापके बहाने मानवशरीर धारण करना स्वीकार करते हुए उस देवकोसे वसुदेवके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए थे उसी समय देवदेव श्रीविष्णु -की आज्ञासे उमाके देहसे उत्पन्न योगनिद्रा भगवती कौशिकीने यशोदाको पुत्रीके रूपमें जन्म लिया था। वे ही सभी देवताओंसे नमस्कृत साक्षात् प्रकृति हैं और धर्म तथा मोक्षका फल

English

They were Qjueen Samjfta, Rajhi, Prabha and Chiya. I shall mention their sons to you. Queen Sarhjna the daughter

अध्याय ६५

श्लोक 3

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम्

saṃjñā rājñī prabhā chāyā putrāṃstāsāṃ vadāmi vaḥ saṃjñā tvāṣṭrī ca suṣuve sūryānmanumanuttamam

हिन्दी अर्थ

देनेवाले भगवान् कृष्ण पुरुष हैं

English

fa4-prakaram — d-axhiarGpam 'consisting of six parts*.

अध्याय ६५

श्लोक 4

यमं च यमुनां चैव राज्ञी रेवतमेव च प्रभा प्रभातम् आदित्याच् छायां संज्ञाप्यकल्पयत्

yamaṃ ca yamunāṃ caiva rājñī revatameva ca prabhā prabhātam ādityāc chāyāṃ saṃjñāpyakalpayat

हिन्दी अर्थ

हलायुधश्च भगवाननन्तो रजतप्रभः बभू तस्यां देवक्यां वासुदेवो जनार्दनः

English

caturtham. But according to the serial order (of. LiAga 39.

अध्याय ६५

श्लोक 5

छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद्द्विजाः ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम्

chāyā ca tasmātsuṣuve sāvarṇiṃ bhāskarāddvijāḥ tataḥ śaniṃ ca tapatīṃ viṣṭiṃ caiva yathākramam

हिन्दी अर्थ

उमादेहसमुद्भूता योगनिद्रा च कौशिकी। नियोगाहेबदेवस्य यशोदातनया ह्यभूत् ४९ सा चैव प्रकृतिः साक्षात्सर्वदेवनमस्कृता।

English

More than her own sons Ghaya loved Manu.® Yama could not brook this. He became exceedingly infuriated. Lifting up his right foot he kicked her furiously. Assaulted by Yama, Ghaya became very miserable.

अध्याय ६५

श्लोक 6

छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा पूर्वो मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्छितः

chāyā svaputrābhyadhikaṃ snehaṃ cakre manau tadā pūrvo manurna cakṣāma yamastu krodhamūrchitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषो भगवान् कृष्णो धर्ममोक्षफलप्रदः नन... 0 मय ठा पुनको कक क बुद्धिमान् वसुदेवने चार भुजाओंवाले, विशाल न्रा श्रीवत्सके चिह्नसे युक्त, शंख-चक्र-गदा-पद्म करनेवाले जनार्दनको यशोदाको देकर उस कन्याको ले

English

Due* to the curse of Ghaya one healthy foot of Yama became watery i.e. covered with eczematic eruptions and full of foetid blood and swarms of germs.

अध्याय ६५

श्लोक 7

संताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत्

saṃtāḍayāmāsa ruṣā pādamudyamya dakṣiṇam yamena tāḍitā sā tu chāyā vai duḥkhitābhavat

हिन्दी अर्थ

लिया। लोकोंके रक्षक तथा अपनी इच्छासे शरीर धारण करनेवाले इन विष्णुको देकर उन्होंने नन्दगोपसे कहा... “इसकी रक्षा कीजिये।' अमित तेजवाले देवदेव शिवकी कृपासे बलरामके साथ उन वरदायक, परमेश्वर,

English

He went to Gokarna travelling on a plank, and propitia- ted Mahadeva there for millions of years living only on air.

अध्याय ६५

श्लोक 8

छायाशापात् पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम्

chāyāśāpāt padaṃ caikaṃ yamasya klinnamuttamam pūyaśoṇitasampūrṇaṃ kṛmīṇāṃ nicayānvitam

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीका भार दूर करनेके लिये अवतीर्ण तथा गुरु श्रीकृष्ण-को प्रदान करके कहा था--' इससे यादवोंका सब प्रकारका कल्याण होगा। यह देवकीका वही पुत्र है, जो हम लोगोंके कष्टोंको दूर करेगा ॥ ५१--५५ /२॥

English

In course of time lord sun the husband of Chaya realised after a great effort that she was only a shadow. Assum- ing the form of a horse he indulged in sexual intercourse with Sarhjfia who had adopted the form of a mare.

अध्याय ६५

श्लोक 9

सो ऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम्

so 'pi gokarṇamāśritya phalakenānilāśanaḥ ārādhayanmahādevaṃ yāvadvarṣāyutāyutam

हिन्दी अर्थ

उसके बाद वसुदेवने उग्रसेनपुत्र कंससे सुन्दर लक्षणोंवाली उस उत्पन्न हुई कन्याके विषयमें बताया-- हे कंस! है सुव्रत! यह देवकीका आठवाँ गर्भ ही तुम्हारा मृत्युरूप होगा; इसमें सन्देह नहीं--यह पुरातन

English

Thus Sarhjfia the daughter of Tvastr who was in the guise of a mare bore to him the twin lords Alvins, the exce- llent physicians of Devas.

अध्याय ६५

श्लोक 10

भवप्रसादाद् आगत्य लोकपालत्वमुत्तमम् पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च

bhavaprasādād āgatya lokapālatvamuttamam pitṝṇāmādhipatyaṃ tu śāpamokṣaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

वाणी है। तब कंसने उसे मारना आरम्भ किया । किंतु उसके हाथसे छूटकर आकाशमें जाकर उस अष्टभुजा देवीने मेघके समान गम्भीर वाणीमें कहा--' है कंस! अब तुम अपने देहकी रक्षा करो। मायावी कंसके स्वरूपमें रहनेवाले इस देहकी रक्षा करते हुए तुम्हारी आ गयी है; अरे, मूर्ख! तुमने कैसा अपराध कर डाला, तुम्हारा अन्त करनेवाला तो उत्पन्न हो चुका है'॥ ५६--६० ॥

English

Pflrvo Manu: i.c, Vaivasvata. Construe: purvo Manu cak- fama, Manus tu na (Cakama).

अध्याय ६५

श्लोक 11

लब्धवान्देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः असहन्ती पुरा भानोस् तेजोमयम् अनिन्दिता

labdhavāndevadevasya prabhāvācchūlapāṇinaḥ asahantī purā bhānos tejomayam aninditā

हिन्दी अर्थ

उस कंसने भयसे देवकीके आठवें गर्भको मार डालनेका प्रयत्न किया था; क्योंकि उसने स्मरण कर रखा था कि जिससे उसकी मृत्यु निर्धारित है, वह देवकीका आठवां पुत्र है । है श्रेष्ठ मुनियो ! प्रतीकार करनेमें कंसका

English

For detail about the paring of glory of the sun, see Mdrka, Ch«

अध्याय ६५

श्लोक 12

रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता

rūpaṃ tvāṣṭrī svadehāttu chāyākhyāṃ sā tvakalpayat vaḍavārūpamāsthāya tapastepe tu suvratā

हिन्दी अर्थ

जो भी प्रयास था, वह व्यर्थ हो गया और भगवान् श्रीहरिके प्रभावसे उस वाणीके द्वारा वह कंस जड़ कर प्रदत्त्वा तु वसुदेवश्च बुद्धिमान्

English

It was at the time of the horse-sacrifice of Ikvaku that Ila became a Kimpurusa. During the state of Kimpurusa, also Ila is called Sudyumna.

अध्याय ६५

श्लोक 13

कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः वडवामगमत्संज्ञाम् अश्वरूपेण भास्करः

kālātprayatnato jñātvā chāyāṃ chāyāpatiḥ prabhuḥ vaḍavāmagamatsaṃjñām aśvarūpeṇa bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षकं जगतां विष्णुं स्वेच्छया धृतविग्रहम्

English

Then it chanced she was a woman for one month and a man for another. Ila resorted to the house of Budha, the son of Soma. Finding an opportunity she was made to indulge in sexual intercourse by Budha. Pururavas was born as the son of Ila and Budha.

अध्याय ६५

श्लोक 14

वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ

vaḍavā ca tadā tvāṣṭrī saṃjñā tasmāddivākarāt suṣuve cāśvinau devau devānāṃ tu bhiṣagvarau

हिन्दी अर्थ

प्रसादाच्चैव देवस्य शिवस्यामिततेजसः। रामेण सार्ध तं दत्त्वा वरदं परमेश्वरम् अयं स गर्भो देवक्या यो नः क्लेश्यान् हरिष्यति। उग्रसेनात्मजायाथ कंसायानकदुन्दुभिः

English

He was intelligent and the first-born in the line of Soma. He was a devotee of Siva and very valorous. O ascetics, I shall dilate later on the extent of expansion of Iksvaku race.

अध्याय ६५

श्लोक 15

लिखितो भास्करः पश्चात् संज्ञापित्रा महात्मना विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु

likhito bhāskaraḥ paścāt saṃjñāpitrā mahātmanā viṣṇoścakraṃ tu yadghoraṃ maṇḍalādbhāskarasya tu

हिन्दी अर्थ

निवेदयामास तदा जातां कन्यां सुलक्षणाम्। अस्यास्तवाष्टमो गर्भो देवक्याः कंस सुव्रत

English

O excellent brahmins, Sudyumna had three sons viz.: — Utkala, Gaya and VinataSva.

अध्याय ६५

श्लोक 16

निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम्

nirmame bhagavāṃstvaṣṭā pradhānaṃ divyamāyudham rudraprasādācca śubhaṃ sudarśanamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

उवाचाष्टभुजा देवी मेघगम्भीरया गिरा। रक्षस्व तत्स्वकं देहमायातो मृत्युरेव ते देवक्याः स भयात्कंसो जघानैवाष्टमं त्विति। स्मरन्ति विहितो मृत्युदेवक्यास्तनयोऽष्टमः

English

The land of Utkala was assigned to Utkala, the western land was given to Vinataiva. Gaya is said to be the excellent city of Gaya.

अध्याय ६५

श्लोक 17

लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु तत्समाः

labdhavān bhagavāṃścakraṃ kṛṣṇaḥ kālāgnisannibham manostu prathamasyāsan nava putrāstu tatsamāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तत्प्रतिकृतौ यत्नो भोजस्यासीद् वृथा हरेः। दिया गया था। अन्तमें अक्लिष्ट कर्म करनेवाले उन कंसो चैव जडीकृतः ॥ ६२ श्रीकृष्णने कंसको भी मार डाला और देवताओं तथा ऽपि निहतस्तेन ब्राह्मणोंका वध करनेवाले अन्य बहुत-से दुष्टोंको भी मार

English

In Gaya Devas and the Pitrs are stationed always.

अध्याय ६५

श्लोक 18

इक्ष्वाकुर् नभगश् चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च नरिष्यन्तश् च वै धीमान् नाभागो ऽरिष्ट एव च

ikṣvākur nabhagaś caiva dhṛṣṇuḥ śaryātireva ca nariṣyantaś ca vai dhīmān nābhāgo 'riṣṭa eva ca

हिन्दी अर्थ

निहता बहवश्चान्ये देवब्राह्मणघातिनः ॥ ६३ डाला अध्याय ६९ चन्द्रवंश-वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा”“कृष्णचरितका वर्णन ३०३

English

In view of his feminine nature Sudyumna did not get his share but at the instance of Vasitha, Sudyumna was installed in Pratisthana, as its glorious and righteous king. After attaining kingdom, the highly blessed son of Manu equipped with the characteristics of both man and woman, the king of great renown gave that kingdom to Pururavas.

अध्याय ६५

श्लोक 19

करूषश् च पृषध्रश् च नवैते मानवाः स्मृताः इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा

karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite mānavāḥ smṛtāḥ ilā jyeṣṭhā variṣṭhā ca puṃstvaṃ prāpa ca yā purā

हिन्दी अर्थ

की भी सन पर्स जज रप्र फा फ फा फा फ फा फ फ फ फ फा फ क फ फ फ़ फ फ फ़ फ फ़ क फ़ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ़ फ़ फा फ फा फ़ फ फ फा फ फ फ़ फ फा मा फी की मी

English

Saravaa: a Hizn&layan forest where Kttikeya, the ddest ton of &va, was bom. Lord Siva bad pronounced a curse that a man entering this forest would turn into a woman.

अध्याय ६५

श्लोक 20

सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः

sudyumna iti vikhyātā puṃstvaṃ prāptā tvilā purā mitrāvaruṇayostvatra prasādānmunipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

तया द्वादशवर्षाणि कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा उन श्रीकृष्णके प्रद्युम्न आदि बहुत-से पुत्र बताये गये ; वे सब युद्धमें प्रवीण थे । कृष्णके पुत्र कृष्णके ही समान थे। श्रीकृष्णके इन सभी पुत्रोमें चारुदेष्ण आदि पुत्र विशिष्ट तथा बलवान् थे; वे रुक्मिणीके पुत्र शत्रुओंका विनाश करनेवाले

English

O excellent sages, thereafter were born Prthu, Visvaka and Parthiva. ViSvaka's son was Ardraka; YuvanStva was his son.

अध्याय ६५

श्लोक 21

पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये

punaḥ śaravaṇaṃ prāpya strītvaṃ prāpto bhavājñayā sudyumno mānavaḥ śrīmān somavaṃśapravṛddhaye

हिन्दी अर्थ

थे। कृष्णकी सोलह हजार एक सौ भार्याएँ थीं; उन सबमें रुक्मिणी उनकी ज्येष्ठ पत्नी थी । अक्लिष्ट कर्म करनेवाले श्रीकृष्णने उस रुक्मिणी -के साथ बारह वर्षोतक उपवास करते हुए केवल वायुभक्षणसे पुत्रहेतु भगवान्

English

Vaihsa's son was Brhadasva. Kuvalahva was his son. By killing Dhundhu of great strength he acquired the name of Dhundhumara.

अध्याय ६५

श्लोक 22

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरुषो ऽभवत् इला किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते

ikṣvākoraśvamedhena ilā kiṃpuruṣo 'bhavat ilā kiṃpuruṣatve ca sudyumna iti cocyate

हिन्दी अर्थ

शिवका पूजन किया था। परिणामस्वरूप श्रीकृष्णने शूलपाणि (शिव) -की कृपासे चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेष, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयश, प्रद्युम्न तथा साम्ब--इन पुत्रोंको प्राप्त किया था रुक्मिणीके उन वीर पुत्रोंको तथा रुक्मिणीको देखकर बुद्धिमान् कृष्णकी पत्नी जाम्बवतीने कृष्णसे कहा--'हे कमलनयन! आप प्रसन्न होकर मुझे विशिष्ट, महान् गुणी तथा शिवजीको प्रिय पुत्र प्रदान कीजिये।

English

Dhundhumara had three sons well known in the three worlds. They were Drdhasva, Candava and Kapilava.

अध्याय ६५

श्लोक 23

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता

māsamekaṃ pumānvīraḥ strītvaṃ māsamabhūtpunaḥ ilā budhasya bhavanaṃ somaputrasya cāśritā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जाम्बबतीका वचन सुनकर अनिन्द्य एवं तपोनिधि जगन्नाथ श्रीहरिने तप करना प्रारम्भ

English

Pramoda was the son of Drdhasva. Haryasva was his son. Nikumbha was the son of Haryaiva. Samhatasva

अध्याय ६५

श्लोक 24

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता सोमपुत्राद्बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः

budhenāntaramāsādya maithunāya pravartitā somaputrādbudhāccāpi ailo jajñe purūravāḥ

हिन्दी अर्थ

शंख, चक्र तथा गदा धारण करनेवाले उन जनार्दन नारायण श्रीकृष्णने मुनि व्याप्रपादके श्रेष्ठ आश्रममें जाकर उन अंगिरागोत्रिय ऋषिको देखकर उन्हें प्रणाम करके उनकी आज्ञासे दिव्य पाशुपतयोग प्राप्त दाढ़ी तथा सिरको मुण्डित कराकर, शरीरको घृतसे अनुलिप्तकर तथा मूँजकी मेखला धारण करके ब्रतमें दीक्षित होकर परंतप भगवान् श्रीकृष्ण तपस्या करने लगे। उन श्रीकृष्णने हाथोंको ऊपर उठाकर,

English

Mandhata had three sons well known in the three worlds. They were Purukutsa, Anibarisa and Mucukunda.

अध्याय ६५

श्लोक 25

सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः

somavaṃśāgrajo dhīmān bhavabhaktaḥ pratāpavān ikṣvākorvaṃśavistāraṃ paścādvakṣye tapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रयरहित होकर तथा पैरके अँगूठेके अग्रभागपर स्थित होकर क्रमशः फल, जल एबं वायुका आहार ग्रहण करते हुए तीन ऋतुओंतक तपस्या को

English

Yuvana,<va the second is said to be the heir to Ambarisa. Harita was the son of Yuvana;§va and from him began the line of Haritas. These were brahmins in the line of Afigiras, but Ksatriyas in temperament.

अध्याय ६५

श्लोक 26

पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः उत्कलश् च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च

putratrayamabhūttasya sudyumnasya dvijottamāḥ utkalaś ca gayaścaiva vinatāśvastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

उनकी तपस्यासे सन्तुष्ट होकर भगवान् रुद्रने महात्मा कृष्णको अनेक वर प्रदान किया तथा जाम्बवतीसे साम्ब नामक पुत्र प्राप्त होनेका वर प्रदान किया। तब श्रीकृष्णकी भार्या जाम्बवती पुत्र साम्बको प्राप्त करके मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तरम्। सुरेशसम्मितं पुत्रं प्रसन्नो दातुमहसि

English

These also resorted to the line of Ahgiras and were equipped with the characteristics of Ksatriyas. Sambhuti procreated another son named Anaranya.

अध्याय ६५

श्लोक 27

उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना

utkalasyotkalaṃ rāṣṭraṃ vinatāśvasya paścimam gayā gayasya cākhyātā purī paramaśobhanā

हिन्दी अर्थ

ऋषिं दृष्ट्वा त्वङ्गिरसं प्रणिपत्य जनार्दनः। दिव्यं पाशुपतं योगं लब्धवांस्तस्य चाज्ञया

English

O brahmins, in the course of his conquest of the three worlds, Anaranya was killed by Ravana. Brhadasva was the son of Anaranya and Haryasva was his son.

अध्याय ६५

श्लोक 28

सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान्

surāṇāṃ saṃsthitiryasyāṃ pitṝṇāṃ ca sadā sthitiḥ ikṣvākujyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān

हिन्दी अर्थ

प्रलुप्तश्मश्रुकेशश्च घृताक्तो मुञ्जमेखली । दीक्षितो भगवान् कृष्णस्तताप च परंतपः तपसा तस्य सन्तुष्टो ददौ रुद्रौ बहून् वरान्। साम्बं जाम्बवतीपुत्रं कृष्णाय च महात्मने

English

King Vasumanas was born of Drsadvati and Haryasva. His son was the king Tridhanvan a great devotee of Siva.

अध्याय ६५

श्लोक 29

कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः

kanyābhāvācca sudyumno naiva bhāgamavāptavān vasiṣṭhavacanāt tvāsīt pratiṣṭhāne mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

फ फ फ़ फ़ फ़ फ फ फ़ क फ़ फ़ फ़ फ़ फक फ़ फ़ फ क फा फा फक कमा फी मी फी मी ममी फफफ फा फण कक कीफ जी कफीफाफाफाफफाफफफफ कक

English

In fact, the text records less than one thousand names, unless we include *matah* (repeated thrice, cf, verses 61, 75, 87) etc. as proper names. It may also be observed that some names are identical in form: Nilab (105, 116), Aninditab (laz, 124), GuhSvfisi (131, 138}, Vifnu (126, 162), Jafi (55> Bx), Dhtft (126, 141}, Balab (99, 122), Mumb (9l 90> Lambitofthab (109, 123;, MahAkatbab (108, 147}, Vrkfab (85, 132); others are rq>eti- tive in sense: SmaiAnavAsI (57), iSmaiAnavAn (108}; Narab (59) Kara, Vigrahab (105); MahArdmA (no), MahAkeiab (no); Candrab (6x) Indub (150); Others are the names of gods and sages: VAsudevab (92), Adhokiyab (loi), Vi99U (126, 162) (ofYu); DhAtA (126) (of BrahmA); Devendra (155), &xkra (126), Amareia (122), Vajri (154) (of Indra); VAmadeva (92), Kapila (1x9) (of sagea)*

अध्याय ६५

श्लोक 30

प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः

pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya mahātmanaḥ tatpurūravase prādād rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

बाणस्य च्छेदितं मुनिपुङ्गवाः । भुजानां चैव साहस्त्रं शापाद्रुद्रस्य धीमतः अथ हैत्यवधं चक्रे हलायुधसहायवान्। तथा दुष्टक्षितीशानां लीलयैव रणाजिरे

English

Grahapati(i— lord of planets (grahas), i.e. Jupiter (Bfhaspati).

अध्याय ६५

श्लोक 31

मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः

mānaveyo mahābhāgaḥ strīpuṃsorlakṣaṇānvitaḥ ikṣvākorabhavadvīro vikukṣirdharmavittamaḥ

हिन्दी अर्थ

स हत्वा देवसम्भूतं नरकं हैत्यपुङ्गवम्। ब्राह्मणस्योर्ध्वचक्रस्य वरदानान्महात्मनः

English

Matal)i — the planet mercury (budha).

अध्याय ६५

श्लोक 32

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्ज्येष्ठः ककुत्स्थश् च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः

jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd daśa pañca ca tatsutāḥ abhūjjyeṣṭhaḥ kakutsthaś ca kakutsthāttu suyodhanaḥ

हिन्दी अर्थ

शताधिकानि जग्राह सहस्त्राणि महाबलः संहृत्य तत्कुलं चैव प्रभासेऽतिष्ठदच्युतः

English

KrtI=N.S. text reads krtabkrta-yugarupab ST.

अध्याय ६५

श्लोक 33

ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस् तथा विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः

tataḥ pṛthurmuniśreṣṭhā viśvakaḥ pārthivas tathā viśvakasyārdrako dhīmān yuvanāśvastu tatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णस्य द्वारकायां वै जराक्लेशापहारिणः

English

(155) Ahoratram (of the forrr of day and night)

अध्याय ६५

श्लोक 34

शाबस्तिश् च महातेजा वंशकस्तु ततो ऽभवत् निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः

śābastiś ca mahātejā vaṃśakastu tato 'bhavat nirmitā yena śābastī gauḍadeśe dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

शापं पिण्डारकेऽरक्षद्चो दुर्वाससस्तदा त्यक्त्वा च मानुषं रूपं जरकास्त्रच्छलेन तु। अनुगृह्य च कृष्णोऽपि लुब्धकं प्रययौ दिवम्

English

— in ♦he form of Aghora.

अध्याय ६५

श्लोक 35

वंशाच्च बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस्तु तत्सुतः धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम्

vaṃśācca bṛhadaśvo 'bhūt kuvalāśvastu tatsutaḥ dhundhumāratvamāpanno dhundhuṃ hatvā mahābalam

हिन्दी अर्थ

सहाग्निं विविशुः सर्वाः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा। रेवती च तथा देवी बलभद्रेण धीमता

English

Urdhvai&yl— one who sleeps in the firmament ST.

अध्याय ६५

श्लोक 36

धुन्धुमारस्य तनयास् त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश् च ते स्मृताः

dhundhumārasya tanayās trayastrailokyaviśrutāḥ dṛḍhāśvaścaiva caṇḍāśvaḥ kapilāśvaś ca te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार परम हर्षित हुई, जैसे अदिति आदित्यके प्राप्त करके हर्षित हुई थीं हे मुनिश्रेष्ठो! उन श्रीकृष्णने बुद्धिमान् रके शापके कारण बाणासुरको हजार भुजाओंको कार डाला था। इसके बाद बलरामको सहायक बनाकर उन्होंने युद्धक्षेत्रमें लीलापूर्वक अनेक हैत्योंका तथा दुष्ट

English

Loka*dh&t& — support of the fourteen worlds.

अध्याय ६५

श्लोक 37

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः

dṛḍhāśvasya pramodastu haryaśvastasya vai sutaḥ haryaśvasya nikumbhastu saṃhatāśvastu tatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंका वध किया

English

Ott&karah — mine or the recq>tacle of yogic gunas (ch.i6} or of the 24 gut>as admitted by the Nyiya philosophy.

अध्याय ६५

श्लोक 38

कृशाश्वो ऽथ रणाश्वश् च संहताश्वात्मजावुभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः

kṛśāśvo 'tha raṇāśvaś ca saṃhatāśvātmajāvubhau yuvanāśvo raṇāśvasya māndhātā tasya vai sutaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञवराहसे उत्पन्न हैत्यश्रेष्ठ नरकासुरका वध करके अतुलनीय पराक्रमवाले तथा महाबली उन श्रीकृष्णने ऊर्ध्वचक्रवाले वायुदेव तथा ब्रह्यापुत्र महात्मा नारदके वरदानसे अपने उपभोगके योग्य सोलह हजार एक सौ कन्याओंको ग्रहण किया था

English

Mah&iarab— one who has a powerful missile. ST. refers to Siva's destruction of Tripuri.

अध्याय ६५

श्लोक 39

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् अम्बरीषश् च वीर्यवान् मुचुकुन्दश् च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः

māndhātuḥ purukutso 'bhūd ambarīṣaś ca vīryavān mucukundaś ca puṇyātmā trayastrailokyaviśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने विप्रोके शापके बहाने अपने कुलका संहार कर डाला और उस कुलका संहरण करके वे अच्युत (श्रीकृष्ण) प्रभासक्षेत्रमें रहने लगे । तदनन्तर वृद्धावस्थाके कष्टका हरण करनेवाले उन श्रीकृष्णका द्वारकामें रहते

English

ST. dissolves *giricaro matab' as 'giricarab amatah*; amatab — unknown or unrecognized. ST refers to the event of Daru forest when the sages could not recognize him dressed in strange guise.

अध्याय ६५

श्लोक 40

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः

aṃbarīṣasya dāyādo yuvanāśvo 'paraḥ smṛtaḥ harito yuvanāśvasya haritāstu yataḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

हुए सौ वर्षसे अधिक समय व्यतीत हुआ उन्होंने द्वारकाके समीपवर्ती पिण्डारकक्षेत्रमें निवास करनेवाले विश्वामित्र, कण्व, बुद्धिमान् नारद तथा दुर्वासाके शाप तथा वचनकी रक्षा की। व्याधके द्वारा बनाये गये जरकास्त्रके बहाने अपने मानवशरीरका

English

Madhyamah the middling. It refers to the Rudra form of iSiva. Cf. ''madhyato Rudram H&nam" — cited in ST.

अध्याय ६५

श्लोक 41

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः पुरुकुत्सस्य दायादस् त्रसद्दस्युर् महायशाः

ete hyaṅgirasaḥ pakṣe kṣatropetā dvijātayaḥ purukutsasya dāyādas trasaddasyur mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

परित्याग करके उस व्याधपर कृपा करके वे श्रीकृष्ण द्युलोक अपने धाम-को चले गये

English

K&lavid-H>ne who knows auspicious or inauspicious times ST,

अध्याय ६५

श्लोक 42

नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः

narmadāyāṃ samutpannaḥ sambhūtistasya cātmajaḥ viṣṇuvṛddhaḥ sutastasya viṣṇuvṛddhā yataḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टावक्रमुनिके शापसे बुद्धिमान् श्रीकृष्णकी सभी भार्याएँ उनकी मायाके प्रभावसे चोरोंद्वारा अपहत कर ली । बलराम भी अपने शरीरका त्याग करके शेषनागकी रूप धारणकर अपने लोक चले गये। उन श्रीकृष्णको अक्लिष्ट कर्मवाले श्रीकृष्णके साथ अग्निमें प्रविष्ट हो गयीं। है विप्रो! देवी रेवतीने भी बुद्धिमान् बलभद्रजीके साथ अग्निमें प्रवेश किया और उन्होंने अपने पतिके

English

(239) Jyotisamayanam (the cause of the transit

अध्याय ६५

श्लोक 43

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः सम्भूतिरपरं पुत्रम् अनरण्यमजीजनत्

ete hyaṅgirasaḥ pakṣe kṣatropetāḥ samāśritāḥ sambhūtiraparaṃ putram anaraṇyamajījanat

हिन्दी अर्थ

प्रेतकार्यं हरेः कृत्वा पार्थः परमवीर्यवान्॥ ९० मार्गका अनुगमन किया॥ न 0 रा पाः पमवीर्थवान्॥९० मार्गका अगा किया

English

Jalkcfirab or Jalkdhftrab~ne who is the support or the cause of movement for watery reservoirs, rivers, streams and oceans.

अध्याय ६५

श्लोक 44

रावणेन हतो यो ऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

rāvaṇena hato yo 'sau trailokyavijaye dvijāḥ bṛhadaśvo 'naraṇyasya haryaśvastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

मा भैजरै त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे। याहि त्वं मदनुज्ातः स्वर्ग सुकृतिनां पदम्॥ ( श्रीमद्भा० ११।३०।३९) वमे भगवान् श्रीकृष्णने कहा- है जरे! तू डर मत, उठ-उठ यह तो तूने मेरे मनका काम किया है। जा, मेरी आज्ञासे तू उस i निवास कर, जिसकी प्राप्ति बड़े-बड़े पुण्यवानोंको होती है।

English

Sarvavy&pl — one who has an sAl-pervadve subtle body.

अध्याय ६५

श्लोक 45

हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः

haryaśvāttu dṛṣadvatyāṃ jajñe vasumanā nṛpaḥ tasya putro 'bhavadrājā tridhanvā bhavabhāvitaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७० महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप““सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव

English

Sr hnalakanmin-- one who resorts to the abode of Lak$ml (Srl- ZD&la) for yogic trance.

अध्याय ६५

श्लोक 46

प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर् वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम् अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया

prasādād brahmasūnor vai taṇḍinaḥ prāpya śiṣyatām aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpya tadājñayā

हिन्दी अर्थ

काडा ककककक क फक अरककककाफा ममक म फ फ फ फ फ फ फ क क फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ फ फफक क फ फ फ क फफ माकी म की जी कन्दमूलफलैस्तस्य बलिकार्य चकार सः॥ ९१ उन अर्जुनने श्रीकृष्ण, बलराम तथा अन्य वृष्णिवंशियोँका

English

One who is the friend of Jiva (i.e, the individual soul) "suparnav aitau sadrau sakhfiyau**. -cited in ST,

अध्याय ६५

श्लोक 47

गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिन्तयन्

gaṇaiśvaryamanuprāpto bhavabhaktaḥ pratāpavān kathaṃ caivāśvamedhaṃ vai karomīti vicintayan

हिन्दी अर्थ

एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तः कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः

English

Pravitsah'—ooe who is the eternal abode of all mobile and immo- bile beings.

अध्याय ६५

श्लोक 48

धनहीनश् च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल् लब्धवान्द्विजसत्तमाः

dhanahīnaś ca dharmātmā dṛṣṭavān brahmaṇaḥ sutam taṇḍisaṃjñaṃ dvijaṃ tasmāl labdhavāndvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऑर्ध्वहैहिक कृत्य करके द्रव्योंके अभावके कारण कन्द- मूल-फलोंके द्वारा बलि-कार्य (पिण्डदानादि श्राद्धकार्य) किया; इसके बाद वे अर्जुन अपने भाइयोंके साथ स्वयं स्वर्गलोक चले गये॥ ९०-९१ /२॥ इस प्रकार मैंने अक्लिष्ट कर्मवाले महात्मा श्रीकृष्णके प्रभाव तथा अपनी इच्छासे उनके तिरोधानका वर्णन संक्षेपमें कर दिया। है द्विजो! जो मनुष्य सोमवंशीय राजाओंके इस चरित्रको पढ़ता है या सुनता है अथवा

English

Ak&iah — one who shines splendidly.

अध्याय ६५

श्लोक 49

नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा तेन नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम्

nāmnāṃ sahasraṃ rudrasya brahmaṇā kathitaṃ purā tena nāmnāṃ sahasreṇa stutvā taṇḍirmaheśvaram

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको सुनाता है, वह विष्णुलोक प्राप्त करता है;

English

Surapav&n— of auspicious form: **tasyaite tanuvau ghoraanya 4ivaiflp§**---ciled in ST*

अध्याय ६५

श्लोक 50

लब्धवान्गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा

labdhavāngāṇapatyaṃ ca brahmayonirdvijottamaḥ tatastasmānnṛpo labdhvā taṇḍinā kathitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

स याति वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा॥ ९४ इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए महेशवरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप, नवविधसर्गवर्णन एवं प्राजापत्यसर्गनिरूपण तथा भगवती सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव

English

Pak?i~>one who has two wings: Jlk and Saman. '*|tk daksiiiah pakab samottarab pakab**. ST.

अध्याय ६५

श्लोक 51

नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ताण्डिना ब्रह्मयोनिना

nāmnāṃ sahasraṃ japtvā vai gāṇapatyamavāptavān nāmnāṃ sahasraṃ rudrasya tāṇḍinā brahmayoninā

हिन्दी अर्थ

आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः। साम्प्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

English

Aneka tfk -multi-eyed. Cf. **namo astu nilagrvya saha- sr&kskya midbue**— cited in ST,

अध्याय ६५

श्लोक 52

कथितं सर्ववेदार्थसंचयं सूत सुव्रत नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुम् अर्हसि शोभनम्

kathitaṃ sarvavedārthasaṃcayaṃ sūta suvrata nāmnāṃ sahasraṃ viprāṇāṃ vaktum arhasi śobhanam

हिन्दी अर्थ

महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च। परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः २ अव्यक्तं चेश्वरात्तस्मादभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानामीश्वराञ्ञाप्रचोदितम्

English

(411) Lokakarta (maker of the worlds ) (412)

अध्याय ६५

श्लोक 53

सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शृणुत सुव्रताः

sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmitatejasaḥ aṣṭottarasahasraṃ tu nāmnāṃ śṛṇuta suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

English

Lingadhyak§a — lord of unmanifest Prakfti (liAga).

अध्याय ६५

श्लोक 54

यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः

yajjaptvā tu muniśreṣṭhā gāṇapatyamavāptavān oṃ sthiraḥ sthāṇuḥ prabhurbhānuḥ pravaro varado varaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले-हे सूतजी! है सुव्रत! आपने आदिसृष्टिका परिचयमात्र दिया, उसपर प्रकाश नहीं अब आप इसे विस्तारसे बतानेको कृपा कोजिये सूतजी बोले--हे मुनीश्वरो ! परमात्मा देव महेश्वर महादेव प्रकृति तथा पुरुषसे परे हैं। उन्हीं ईश्वरसे परम कारणस्वरूप अव्यक्त उत्पन्न हुआ, जिसे तत्त्वचिन्तक प्रधान तथा प्रकृति कहते हैं। यह गन्थ-वर्ण-रससे हीन,

English

Mah&mcgha-nivasin — one who ha$ Vi?nu (mahamegha) for his abode;

अध्याय ६५

श्लोक 55

सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः

sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakaro bhavaḥ jaṭī daṇḍī śikhaṇḍī ca sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द-स्पर्शसे रहित, अजर, स्थिर, अविनाशी, शाश्वत, अपनी आत्मामें स्थित, जगतूकी उत्पत्तिका खरोत, महाभूत, सनातन, परब्रह्म, सभी प्राणियोंका विग्रह (शरीर), ईश्वरकी आज्ञासे प्रेरित, आदि-अन्तसे रहित, अजन्मा,

English

Lambito?thah—It refers to Ganesa.

अध्याय ६५

श्लोक 56

हरिश् च हरिणाक्षश् च सर्वभूतहरः स्मृतः प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः

hariś ca hariṇākṣaś ca sarvabhūtaharaḥ smṛtaḥ pravṛttiś ca nivṛttiś ca śāntātmā śāśvato dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्म, तीनों गुणोंसे युक्त, उत्पत्तिका स्रोत तथा अव्यय है; सर्गके आदि कालमें अव्यक्त तथा अविज्ञेय यह ब्रह्मरूप ही था। उस समय तमोमय अविभागके रहनेपर एवं गुणोंके समभावमें रहनेपर शिवकी इच्छासे इस श्रीलिड्रमहापुराण

English

Prasadal; — one who destroys (prakarea sadayati ) asuras.

अध्याय ६५

श्लोक 57

श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरो ऽर्दनः अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः

śmaśānavāsī bhagavān khacaro gocaro 'rdanaḥ abhivādyo mahākarmā tapasvī bhūtadhāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै।

English

Asvahenah (a-su-aha-inab)— 'lord of Vi?u. ST,

अध्याय ६५

श्लोक 58

उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः

unmattaveṣaḥ pracchannaḥ sarvalokaḥ prajāpatiḥ mahārūpo mahākāyaḥ sarvarūpo mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः मनो महांस्तु विज्ञेयमेकं तत्कारणं स्मृतम्। समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

English

Vr§akctub — one who has Vr§a (Nand ikes vara) on his jSagstaff. Vayu-vahanab— one who has wind as his Vehicle, Of. "Marun- maya-rathab iambhub**. — Siva-rahasya cited in •ST'.

अध्याय ६५

श्लोक 59

महात्मा सर्वभूतश् च विरूपो वामनो नरः लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा प्रसादो ऽभयदो विभुः

mahātmā sarvabhūtaś ca virūpo vāmano naraḥ lokapālo 'ntarhitātmā prasādo 'bhayado vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

English

Bhas«na-gopt&-— one who protects through ashes. ST, quotes Mbh.: **rak$§rthaiii mahgaUrthaih ca pavitrartham ca bhimini lcha- u&fthaj&L ca bhakt&n&m bhasma dattaxh may& puri //

अध्याय ६५

श्लोक 60

पवित्रश् च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः

pavitraś ca mahāṃścaiva niyato niyatāśrayaḥ svayaṃbhūḥ sarvakarmā ca ādirādikaro nidhiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान् देवाननुग्रहै: । जयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

English

(585) Tumbavina (having the lute made of

अध्याय ६५

श्लोक 61

सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर् ग्रहो ग्रहपतिर्मतः

sahasrākṣo viśālākṣaḥ somo nakṣatrasādhakaḥ candraḥ sūryaḥ śaniḥ ketur graho grahapatirmataḥ

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त-के स्वरूपसे यह सम्पूर्ण (उत्पद्यमान जगत् व्याप्त था

English

Mahagiri, i.e. HimlUaya. Cf. Bhagamd-Gitd. 'sthavar&i:k&m mahagirih*' — cited in ST.

अध्याय ६५

श्लोक 62

राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः

rājā rājyodayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇo ghanaḥ mahātapā dīrghatapā adṛśyo dhanasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टिकालमें क्षेत्रज्ञ (पुरुष)-के द्वारा अधिष्डि प्रधानके गुणभावसे प्रेरित होता हुआ महत्तत्त्व उत्पन हुआ। पहले यह जगत् सूक्ष्म तथा महान् अव्यक्तसे आच्छादित था। इसके बाद सत्तामात्रका प्रकाशक सत्त्वगुण-प्रधान महत्तत्त्व प्रकट हुआ । महत्तत्त्वको मनके रूपमें जानना चाहिए; यह सृष्टिका कारण कहा गया है। लिङ्ग-मात्र यह महत्तत्व जीवोंसे अधिष्डित होकर उत्पन्न हुआ॥ ८--१०॥

English

Dhanvantari: the physician. Gf. *'bhiktamam tv& bhiajfim rtiomi** — cited in ST,

अध्याय ६५

श्लोक 63

संवत्सरः कृतीमन्त्रः प्राणायामः परंतपः योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः

saṃvatsaraḥ kṛtīmantraḥ prāṇāyāmaḥ paraṃtapaḥ yogī yogo mahābījo mahārato mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

यह महान् (महत्तत्त्व) सृष्टिको इच्छासे ईश्वरके द्वारा प्रेरित होकर सृष्टिको तथा सृष्ट जीवोंके परमार्थ कारणभूत वेदों, धर्म आदि रूपोंको विस्तारित करता है

English

Guh&v&sab -one who has an abode in intellect.

अध्याय ६५

श्लोक 64

सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः

suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījo vṛṣavāhanaḥ daśabāhustvanimiṣo nīlakaṇṭha umāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

वे महेश्वर ही मन, महान्, मति, ब्रह्म, पूः, बुद्धि, वे समस्त जीवोंका कर्मफल जानते हैं और इस मनके द्वारा सूक्ष्मताके कारण उस कर्मफलसे जगत् विभक्त है, इसलिये इन्हें 'मन' कहा जाता है

English

(765) Tarana (redeemer) (766) Carana (walking)

अध्याय ६५

श्लोक 65

विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः गणकर्ता गणपतिर् दिग्वासाः काम्य एव च

viśvarūpaḥ svayaṃśreṣṭho balavīro balāgraṇīḥ gaṇakartā gaṇapatir digvāsāḥ kāmya eva ca

हिन्दी अर्थ

ये सभी तत्त्वोसे पहले उत्पन्न हुए हैं और परिमाणमें सत्त्व आदि गुणोंसे भी अधिक महान् हैं, इसलिये वे “महान् कहे गये हैं

English

(856) Nivedana (one who informs) (857 ) Sudhajata (one born of nectar) (858)Svargadvara*® (one who is the gate- way to the heaven) (859) Mahadhanus (one who has great bow) (860) Giravasa (one who resides in speech) (861) Visarga (subsidiary creation) (862) Sarvalaksanalaksyavid (knower of all characteristics and examples) (863) Gandhamalin (one who has sweet smelling garlands) (864) Bhagavan®** (lord) (865) Ananta (endless) (866) Sarvalaksana (one who has all characteristics) (867) Santana (series) (868) Bahula (a bes- tower of riches) (869) Bahu (one having long arms) (870) Sakala (having the digits) (871) Sarvapavana (sanctifier of all) (872) KarasthalP (having the pot in the hand) (873) Kapalin® (having the skull ) (874) Urdhvasarnhanana (having the body lifted up) (875) Yuvan (youthful) (876) Yantra- tantra-suvikhyata (one who is well known for his yantras and tantras) (877) Loka (world) (878) Sarva§raya (one who is the support of all) (879) Mrdu (soft) (880) Munda (one with shaven head) (881) Virupa (deformed) (882) Vikrta (spoiled) (883) Dandin (one having the staff) (884) Kundin®*® (one having the sacrificial pit) (885) Vikurvana®® (one who alters and affects) (886) Varyaksa (one who has the eyes in

अध्याय ६५

श्लोक 66

मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्

mantravitparamo mantraḥ sarvabhāvakaro haraḥ kamaṇḍaludharo dhanvī bāṇahastaḥ kapālavān

हिन्दी अर्थ

वे पुरुष ईश्वर भोगसम्बन्धके कारण सबका पोषण करते हैं, सम्पूर्ण प्रमाणको जानते हैं तथा समस्त भेद मानते हैं, इसलिये वे 'मति' कहे गये हैं वे महेश्वर बृहत् होने, सबके पोषक होने तथा भावोंका सम्पूर्ण आश्रय होनेके कारण समस्त भावौंकी धारण करते हैं, इसलिये उन्हें 'ब्रह्म' कहा जाता है

English

Bhagav&n — aUvaryav&n ST, glorious or prosperous.

अध्याय ६५

श्लोक 67

शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान् अजश् च मृगरूपश् च तेजस्तेजस्करो विधिः

śarī śataghnī khaḍgī ca paṭṭiśī cāyudhī mahān ajaś ca mṛgarūpaś ca tejastejaskaro vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

वे महेश्वर सभी देवताओंको अपने अनुग्रहांस परिपूर्ण करते हैं तथा उन्हें तत्त्वभाव प्राप्त कराते हैं इसलिये वे “पू:' कहे जाते हैं

English

Karasth&li -one who eats in the palm of his hands. Cf. 'tatalgi karatalikrtya vyapi hftlShalaih Vi$am*', Bh&g.«— cited in ST,

अध्याय ६५

श्लोक 68

उष्णीषी च सुवक्त्रश् च उदग्रो विनतस् तथा दीर्घश् च हरिकेशश् च सुतीर्थः कृष्ण एव च

uṣṇīṣī ca suvaktraś ca udagro vinatas tathā dīrghaś ca harikeśaś ca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca

हिन्दी अर्थ

वे ईश्वर इस ब्रह्माण्डमें समस्त भावों तथा हित (धर्म)-को स्वयं जानते हैं एवं जीवोंको बोध अध्याय ७० 1महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूपसतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव

English

Kuod'-ne who carries Ganges over his forehead.

अध्याय ६५

श्लोक 69

शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः सिंहशार्दूलरूपश् च गन्धकारी कपर्द्यपि

śṛgālarūpaḥ sarvārtho muṇḍaḥ sarvaśubhaṅkaraḥ siṃhaśārdūlarūpaś ca gandhakārī kapardyapi

हिन्दी अर्थ

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च। चिनोति यस्माद्धोगार्थ तेनासौ चितिरुच्यते

English

Vakt&— -the best speaker. Gf. **adhivakt&**-ited in ST,

अध्याय ६५

श्लोक 70

ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः त्रिजटी चीरवासाश् च रुद्रः सेनापतिर् विभुः

ūrdhvaretordhvaliṅgī ca ūrdhvaśāyī nabhastalaḥ trijaṭī cīravāsāś ca rudraḥ senāpatir vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्धिर्मुनिसत्तमा:

English

In accordance with the importance of the name,® the lord of sacrifices was eulogized by me with devotion and attention.

अध्याय ६५

श्लोक 71

अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः

ahorātraṃ ca naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ gajahā daityahā kālo lokadhātā guṇākaraḥ

हिन्दी अर्थ

जानातेर्ज्ञानमित्याहुर्भगवान् ज्ञानसन्निधिः। बन्धनादिपरीभावादीश्वरः प्रोच्यते बुधैः

English

Then the king who was well known in the three worlds obtained the hymn of Siva from Tandin. He eulogized the lord, the goal of the devotees, after the approval of Tannin. By the grace of holy lord — Tanejin, the king Tridhanva of great fame attained the merit of a thousand horse-sacrifices and also the overlordship of Ganas.

अध्याय ६५

श्लोक 72

सिंहशार्दूलरूपाणाम् आर्द्रचर्मांबरंधरः कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः

siṃhaśārdūlarūpāṇām ārdracarmāṃbaraṃdharaḥ kālayogī mahānādaḥ sarvāvāsaścatuṣpathaḥ

हिन्दी अर्थ

पर्यायवाचकैः शब्हैस्तत्त्वमाद्यमनुत्तमम्। व्याख्यातं तत्त्वभावनञैर्देवसदद्भावचिन्तकैः त्रिगुणाद्रजसोद्विक्तादहङ्कारस्ततोऽभवत् ।

English

O Brahmins, he who reads this or listens to it or narrates this to the Brahmins, attains the merit of a thousand horse-sacrifices. In order to obtain release, the following sinners should repeat for a year these names, during the three Sandhyas (morning, midday and dusk) in the temple of Siva or in the region sacred to Siva and they should also worship the lord. They are: — the slayer of a Brahmin, the wine addict, the thief, the defiler of the preceptor's bed, the murderer of a refugee, and the one who commits breach of faith with his friends. So also the slayer of mother, father, warrior and the child in the womb.

अध्याय ६५

श्लोक 73

निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः बहुभूतो बहुधनः सर्वसारो ऽमृतेश्वरः

niśācaraḥ pretacārī sarvadarśī maheśvaraḥ bahubhūto bahudhanaḥ sarvasāro 'mṛteśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कराते हैं, इसलिये उन्हें 'बुद्धि' कहा जाता है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 74

नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः सकार्मुको महाबाहुर् महाघोरो महातपाः

nṛtyapriyo nityanṛtyo nartanaḥ sarvasādhakaḥ sakārmuko mahābāhur mahāghoro mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाननिष्ठाके कारण विषय-सम्बन्धी सुखकी ख्याति (प्रशंसा) तथा भोगकी प्राप्ति उन्हीं ईश्वरसे प्रवर्तित होती है, इसलिये वे 'ख्याति' कहे गये हैं।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 75

महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः

mahāśaro mahāpāśo nityo giricaro mataḥ sahasrahasto vijayo vyavasāyo hyaninditaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाश आदिके शब्द आदि गुणोंके द्वारा तथा ज्ञान आदिके द्वारा सत्पुरुष उनकी प्रशंसा करते हैं, इसलिये भी उन महान् (पूज्य) ईश्वरका नाम “ख्याति” कहा

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 76

अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस् तथा

amarṣaṇo marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ dakṣahā paricārī ca prahaso madhyamas tathā

हिन्दी अर्थ

वे महात्मा शिव सम्पूर्ण जगत्को प्रत्यक्ष रूपसे जानते हैं, इसलिये 'ईश्वर' कहे जाते हैं और स्वयं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 77

तेजो ऽपहारी बलवान् विदितो ऽभ्युदितो बहुः गंभीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः

tejo 'pahārī balavān vidito 'bhyudito bahuḥ gaṃbhīraghoṣo yogātmā yajñahā kāmanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानरूप हैं, इसलिये 'प्रज्ञा' कहे जाते हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 78

गंभीररोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक्

gaṃbhīraroṣo gaṃbhīro gaṃbhīrabalavāhanaḥ nyagrodharūpo nyagrodho viśvakarmā ca viśvabhuk

हिन्दी अर्थ

वे जीवोंको भोगोंकी प्राप्तिके लिये ज्ञान आदि रूपों तथा अनेकविध कर्मफलोंका विस्तार करते हैं इसलिये वे 'चिति' कहे जाते हैं वे महेश्वर वर्तमान, भूत तथा भविष्यके भी समस्त कार्योका स्मरण करते हैं अर्थात् उनका ज्ञान रखते हैं, इसलिये वे 'स्मृति' कहे जाते हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 79

तीक्ष्णोपायश् च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः

tīkṣṇopāyaś ca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavit viṣṇuḥ prasādito yajñaḥ samudro vaḍavāmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

वे सम्पूर्ण ज्ञान तथा उत्तम माहात्म्यको जानते हैं इसलिये बे 'विन्द्' तथा “विद्' धातुसे व्युत्पन्न “संविद्' रूप भी कहे जाते हैं। है श्रेष्ठ मुनियो! वे सर्वत्र विद्यमान हैं और भक्त उन शिव-में ही सब कुछ

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 80

हुताशनसहायश् च प्रशान्तात्मा हुताशनः उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित्

hutāśanasahāyaś ca praśāntātmā hutāśanaḥ ugratejā mahātejā jayo vijayakālavit

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है, इसलिये वे महात्माओंद्वारा संविद्' कहे गये हैं “ज्ञा' धातुसे 'ज्ञान' शब्द कहा गया है । ज्ञानसमुद्र भगवान् शिव बन्धन आदिका तिरस्कार करनेके कारण विद्वानोंद्वारा 'ईश्वर' कहे गये हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 81

ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली

jyotiṣāmayanaṃ siddhiḥ saṃdhirvigraha eva ca khaḍgī śaṅkhī jaṭī jvālī khacaro dyucaro balī

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार महेश्वरके उत्तम भावोंका चिन्तन करनेवाले तत्त्ववेत्ताओंने अनेक अर्थोका प्रतिपादन करनेवाले शब्दोंके द्वार आदि (सबसे पहले उत्पन्न) सर्वोत्तम “शिव' नामक तत्वका वर्णन किया है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 82

वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटंकटः नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः

vaiṇavī paṇavī kālaḥ kālakaṇṭhaḥ kaṭaṃkaṭaḥ nakṣatravigraho bhāvo nibhāvaḥ sarvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टि करनेकी इच्छासे प्रेरित होकर ' महत्' सृष्टिकार्यको विस्तारित करता है। संकल्प तथा अध्यवसाय-ये उसकी दो वृत्तियाँ कही गयी हैं रजोगुणप्रधान त्रिगुणके कारण वह उत्पद्यमान सर्ग, भूत आदि तथा अहंकार महत्के द्वारा बाहरसे ढके

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 83

विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः मेखलाकृतिरूपश् च जलाचारः स्तुतस् तथा

vimocanastu śaraṇo hiraṇyakavacodbhavaḥ mekhalākṛtirūpaś ca jalācāraḥ stutas tathā

हिन्दी अर्थ

३०८ श्रीलिड्रमहापुराण

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 84

वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस् तथा सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः

vīṇī ca paṇavī tālī nālī kalikaṭus tathā sarvatūryaninādī ca sarvavyāpyaparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

फ्रफफफफफ्फफ्फफ्फ्फफ्रफफफफफफफकफ फफफफ्फफफ्फफफफफफ्फ्फ फफफ फफ्फफफफफ कका फम फफफ mmm ताक”. तस्मादेव तमोद्विक्तादहङ्कारादजायत। हुए थे। उसी तमोगुणप्रधान अहंकारसे शब्द-स्पर्श भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः॥ ० तन्मात्राओंका आकाश आदि तामस सर्ग हुआ। सृष्टिका विस्तार करते हुए भूतादिने शब्दमात्र आकाशका

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 85

व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित् वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः

vyālarūpī bilāvāsī guhāvāsī taraṃgavit vṛkṣaḥ śrīmālakarmā ca sarvabandhavimocanaḥ

हिन्दी अर्थ

किया; उससे शब्दलक्षणवाला सुषिर (पुष्कर गए आकाश उत्पन्न हुआ। शब्दतन्मात्रावाले आकाशने स्पर्शतन्मात्रावाले वायुको आच्छादित किया। सृष्टिको आगे बढ़ाते हुए वायुने रूपतन्मात्रावाले अग्निको उत्पन्न

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 86

बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः

bandhanastu surendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ sakhā pravāso durvāpaḥ sarvasādhuniṣevitaḥ

हिन्दी अर्थ

किया। वायुसे जो ज्योति अग्नि उत्पन्न होती है, वह वायुके ही रूप तथा गुणवाली कही जाती है। इस प्रकार स्पर्शतन्मात्रावाले वायुने रूपतन्मात्रावाली अग्निको आच्छादित किया । सृष्टिको विस्तारित करती हुई ज्योति अग्नि - ने रसतन्मात्राको उत्पन्न किया; उससे सर्वरसमय जल उत्पन्न हुआ । रूपतन्मात्रावाली अग्निने उस रसतन्मात्रात्मक जलको आच्छादित किया। पुन: सृष्टिको आगे बढ़ाते हुए जलने गन्धतन्मात्राका सृजन किया, उससे पृथ्वी

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 87

प्रस्कन्दो ऽप्यविभावश् च तुल्यो यज्ञविभागवित् सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः

praskando 'pyavibhāvaś ca tulyo yajñavibhāgavit sarvavāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavo mataḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुई; उसका गुण गन्ध माना गया है। वे शब्द आदि गुण अपने-अपने धर्मियोंमात्रमें ही स्थित रहते हैं। अत: उनमें तन्मात्रता कही गयी है॥ २९--३६॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 88

हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः आकाशो निर्विरूपश् च विवासा उरगः खगः

haimo hemakaro yajñaḥ sarvadhārī dharottamaḥ ākāśo nirvirūpaś ca vivāsā uragaḥ khagaḥ

हिन्दी अर्थ

वे शब्द आदि अविशेषके वाचक होनेके कारण तन्मात्र शब्दका प्रतिपादक होनेके कारण तथा होनेके कारण अविशेष कहे गये हैं। इसे परस्पर (पंच) भूतोंकी तन्मात्राओंका सर्ग (सृष्टि) जानना चाहिए। वैकारिक राजस अहंकारसे और सत्त्वप्रधान सात्त्विक अहंकारसे वह वैकारिक सर्ग एक साथ

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 89

भिक्षुश् च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः

bhikṣuś ca bhikṣurūpī ca raudrarūpaḥ surūpavān vasuretāḥ suvacasvī vasuvego mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवर्तित होता है॥ ३७-३८ /२॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 90

मनोवेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः

manovego niśācāraḥ sarvalokaśubhapradaḥ sarvāvāsī trayīvāsī upadeśakaro dharaḥ

हिन्दी अर्थ

पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ तथा पाँच कर्मेन्द्रियाँ-ये इन्द्रियाँ साधनस्वरूप हैं और उनके दस राजस अधिष्ठाता देवता हैं। जो ग्यारहवाँ मन है, वह अपने गुणसे उभयात्मक (ज्ञान कर्मेन्द्रियात्मक) है। कान, त्वचा, नेत्र, जिह्वा तथा पाँचवीं नासिका-ये इन्द्रियाँ शब्द आदिकी प्राप्तिके लिये ज्ञानयुक्त होती हैं। दोनों पैर, गुदा, जननेन्द्रिय, दोनों हाथ तथा दसवीं वाणी है; क्रमशः गति, विसर्ग (मलत्याग), आनन्द, शिल्प तथा बोलना उनका कार्य

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 91

मुनिरात्मा मुनिर् लोकः सभाग्यश् च सहस्रभुक् पक्षी च पक्षरूपश् च अतिदीप्तो निशाकरः

munirātmā munir lokaḥ sabhāgyaś ca sahasrabhuk pakṣī ca pakṣarūpaś ca atidīpto niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशं सुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 92

समीरो दमनाकारो ह्य् अर्थो ह्यर्थकरो वशः वासुदेवश् च देवश् च वामदेवश् च वामनः

samīro damanākāro hy artho hyarthakaro vaśaḥ vāsudevaś ca devaś ca vāmadevaś ca vāmanaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्। वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस्ता वै सर्वरसात्मिकाः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 93

सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश् च वृषणो मृदुर् अव्ययः

siddhiyogāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ akṣuṇṇaḥ kṣuṇṇarūpaś ca vṛṣaṇo mṛdur avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

वैकारिकादहङ्वारात्सत्त्वोद्रिक्तात्ु सात्तितकात्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 94

महासेनो विशाखश् च षष्टिभागो गवां पतिः चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च

mahāseno viśākhaś ca ṣaṣṭibhāgo gavāṃ patiḥ cakrahastastu viṣṭambhī mūlastambhana eva ca

हिन्दी अर्थ

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्सम्प्रवर्तते। बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च साधकानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश। एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 95

ऋतुरृतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः

ṛturṛtukarastālo madhurmadhukaro varaḥ vānaspatyo vājasano nityamāśramapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 96

ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक्

brahmacārī lokacārī sarvacārī sucāravit īśāna īśvaraḥ kālo niśācārī hyanekadṛk

हिन्दी अर्थ

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् अध्याय ७० 1महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप""सतीकी देहसे अनेक देवियोंका व व

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 97

निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर् नन्दिकरो हरः नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः

nimittastho nimittaṃ ca nandir nandikaro haraḥ nandīśvaraḥ sunandī ca nandano viṣamardanaḥ

हिन्दी अर्थ

FR फफफ फफक क फफ फफफ फ काजमा कक मी मी मकी मीनी is फी की फी को फी फ फा फ क फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फ़ फ क़ फ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फफ फ़ क फ़ फ फ़ फ क फ फ

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 98

भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः चतुर्मुखो महालिङ्गश् चारुलिङ्गस्तथैव च

bhagahārī niyantā ca kālo lokapitāmahaḥ caturmukho mahāliṅgaś cāruliṅgastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत्। द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मकोऽभवत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 99

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः

liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣaḥ kālādhyakṣo yugāvahaḥ bījādhyakṣo bījakartā adhyātmānugato balaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दतन्मात्रावाला आकाश स्पर्शतन्मात्रामें प्रविष्ट अतः वायु शब्द तथा स्पर्शरूप दो गुणवाला हुआ। शब्द एवं स्पर्श-ये दोनों ही गुण रूपतन्मात्रामें प्रविष्ट हुए, अतः शब्द-स्पर्श-रूपयुक्त वह अग्नि तीन गुणोंबाला

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 100

इतिहासश् च कल्पश् च दमनो जगदीश्वरः दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः

itihāsaś ca kalpaś ca damano jagadīśvaraḥ dambho dambhakaro dātā vaṃśo vaṃśakaraḥ kaliḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ। शब्द-स्पर्श-रूपसहित अग्नि रसतन्मात्रामें प्रविष्ट हुआ, इसलिये रसमय जलको चार गुणोंवाला जानना चाहिए। शब्द, स्पर्श, रूप तथा रस-ये गन्धतन्मात्रामें प्रविष्ट हुए। अतः गन्धतन्मात्राके साथ इस पृथ्वीमें इनके प्रवेश करनेपर पृथ्वी पाँच गुणोंवाली हुई, इसलिये यह स्थूलरूपा भूमि पाँचों भूतोंमें श्रेष्ठ कही जाती है । अतः अधिक गुणके कारण वे शब्द आदि गुण शान्त, घोर तथा मूढ़ तीन गुणवाले हैं; इसी कारणसे वे विशेष

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 101

लोककर्ता पशुपतिर् महाकर्ता ह्यधोक्षजः अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्त एव च

lokakartā paśupatir mahākartā hyadhokṣajaḥ akṣaraṃ paramaṃ brahma balavāñchukta eva ca

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं। परस्पर प्रवेश करनेके कारण वे एक- दूसरेको धारण करते हैं। भूमिके भीतर यह सब लोकालोकपर्वतसे आवृत है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 102

नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित्

nityo hyanīśaḥ śuddhātmā śuddho māno gatirhaviḥ prāsādastu balo darpo darpaṇo havya indrajit

हिन्दी अर्थ

वे विशेष (शब्द आदि) नियतत्वके कारण इन्द्रिय-ग्राह्म कहे गये हैं। पूर्व सर्ग (आकाश आदि)- के गुणको उत्तरोत्तर वायु आदि प्राप्त करते हैं। उन शब्द आदिमें जितनी मात्रामें जो गुण होता है, उतनी ही मात्रामें उसे कहा गया है। जलमें गन्धका अनुभव होनेपर कुछ लोग कहते हैं कि यह जलका गुण है। पृथ्वीमें उस गन्धको जल तथा वायुके संयोगसे जानना चाहिए। महान् आत्मावाले ये सातौं महत्तत्त्व अहंकार, शब्द

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 103

वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश् च परमर्दनः महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः

vedakāraḥ sūtrakāro vidvāṃś ca paramardanaḥ mahāmeghanivāsī ca mahāghoro vaśīkaraḥ

हिन्दी अर्थ

आदि पाँच गुण एक-दूसरेके आश्रयसे रहते हैं। महत्तत्वसे लेकर शब्द आदि विशेषतक पुरुषसे अधिष्ठित होनेके कारण तथा अव्यक्त परमेश्‍वर -के अनुग्रहसे ब्रह्माण्डको उत्पन्न करते हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 104

अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः

agnijvālo mahājvālaḥ paridhūmrāvṛto raviḥ dhiṣaṇaḥ śaṅkaro nityo varcasvī dhūmralocanaḥ

हिन्दी अर्थ

जलमें बुलबुलेकी भाँति एक विशाल अण्ड उन विशेषों (शब्द आदि)-से एक ही बारमें उत्पन्न हुआ; वह जलमें स्थित था। वह अण्ड अपनेसे दस गुना विस्तारवाले जलसे बाहरसे घिरा था; यह जल दस गुना विस्तारवाले तेज (अग्नि)-से बाहरसे घिरा था, तेज दस गुना विस्तारवाले वायुसे बाहरसे घिरा था और वायु भी दस गुना विस्तारवाले आकाशसे बाहरसे घिरा था, जिस आकाशसे वायु आवूत था, वह आकाश

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 105

नीलस् तथाङ्गलुप्तश् च शोभनो नरविग्रहः स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश् च भोगी भोगकरो लघुः

nīlas tathāṅgaluptaś ca śobhano naravigrahaḥ svasti svastisvabhāvaś ca bhogī bhogakaro laghuḥ

हिन्दी अर्थ

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 106

उत्सङ्गश् च महाङ्गश् च महागर्भः प्रतापवान् कृष्णवर्णः सुवर्णश् च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः

utsaṅgaś ca mahāṅgaś ca mahāgarbhaḥ pratāpavān kṛṣṇavarṇaḥ suvarṇaś ca indriyaḥ sarvavarṇikaḥ

हिन्दी अर्थ

उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुरपां गुणम् एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत्। विशेषेभ्योऽण्डमभवन्महत्तटुदकेशयम्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 107

महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः

mahāpādo mahāhasto mahākāyo mahāyaśāḥ mahāmūrdhā mahāmātro mahāmitro nagālayaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 108

महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश् च महाहनुः महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान्

mahāskandho mahākarṇo mahoṣṭhaś ca mahāhanuḥ mahānāso mahākaṇṭho mahāgrīvaḥ śmaśānavān

हिन्दी अर्थ

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चाम्भसि सुव्रताः। भूत आदिसे घिरा था। भूत आदि महत्तत्त्वसे घिरे थे शवश्‍्चाणडकपालस्थो भवश्चाम्भसि सुत्रता:। भूत आदिले चिरा था। भूत आदि महतत घिरे बे चे रूद्रोऽग्निमध्ये भगवानुग्रो वायौ पुनः स्मृतः॥ महत्तत्त्व उस अव्यक्तसे घिरा था॥ ५३-५६ ।॥ हे सुव्रतो ! शर्व sl अण्डके कपालपर स्थित हैं और भव जलमें स्थित हैं; रुद्र अग्निमें तथा भगवान् उग्र वायुमें स्थित कहे गये हैं; भीम पृथ्वीकै मध्यमें स्थित हैं, महेश्वर अहंकारमें स्थित हैं भगवान् ईश बुद्धिमें स्थित हैं और परमेश्वर सर्वत्र स्थित

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 109

महाबलो महातेजा ह्य् अन्तरात्मा मृगालयः लम्बितोष्ठश् च निष्ठश् च महामायः पयोनिधिः

mahābalo mahātejā hy antarātmā mṛgālayaḥ lambitoṣṭhaś ca niṣṭhaś ca mahāmāyaḥ payonidhiḥ

हिन्दी अर्थ

अण्ड इन सात प्राकृत आवरणोंसे आवृत है और एक-दूसरेको आवृत करके ये आठ प्रकृतियाँ ( मूर्तियाँ) स्थित हैं। इस प्रकार स्थित होकर ये प्रसर्गकालमें एक- दूसरेको ग्रसती हैं और सृष्टिकालमें साथ-साथ उत्पन्न

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 110

महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः

mahādanto mahādaṃṣṭro mahājihvo mahāmukhaḥ mahānakho mahāromā mahākeśo mahājaṭaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर एक-दूसरेको धारण करती हैं। वे विकार आधार-आधेयभावसे विकारियोंमें रहते हैं। महेश्वर अव्यक्तसे परे हैं। अण्ड अव्यक्तसे उत्पन्न हुआ है। सूर्यके समान प्रभावाले वे पुरुष परमेश्वर ही अण्डसे उत्पन्न हुए; उन पुरुषमें उत्पद्यमान सृष्टिका उत्पादन अपनी इच्छासे हुआ। वे ही प्रथम शरीरधारी और बे ही पुरुष कहे जाते है। सभी देवताओंसे नमस्कृत भगवान् विष्णु देवी लक्ष्मीके साथ शिवकी इच्छासे उनके बायें

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 111

असपत्नः प्रसादश् च प्रत्ययो गीतसाधकः प्रस्वेदनो ऽस्वेदनश् च आदिकश् च महामुनिः

asapatnaḥ prasādaś ca pratyayo gītasādhakaḥ prasvedano 'svedanaś ca ādikaś ca mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

अंगसे उत्पन्न हुए और जगदगुरु ब्रह्मा सरस्वतीके साथ उनके दाहिने अंगसे उत्पन्न हुए॥ ५९--६४॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 112

वृषको वृषकेतुश् च अनलो वायुवाहनः मण्डली मेरुवासश् च देववाहन एव च

vṛṣako vṛṣaketuś ca analo vāyuvāhanaḥ maṇḍalī meruvāsaś ca devavāhana eva ca

हिन्दी अर्थ

उस अण्डमें ये लोक और यह सम्पूर्ण जगत् स्थित है । नक्षत्रों, ग्रहों तथा वायुसहित सूर्य-चन्द्रमा भी इसीमें हें । दोनों लोकालोक पर्वत तथा सब कुछ इस अण्डमें स्थित है। है द्विजो! अब मैं सृष्टिमें कहे गये कालान्तरको बताता हूँ। इस कालान्तरको परमेश्वरका दिन जानना चाहिए और उन परमेश्वरकी पूर्णरूपसे उतने ही कालकी रात जाननी चाहिए। जो सृष्टि है, वही उनका दिन है और प्रलयकालको उनकी रात कहीं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 113

अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च

atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛksahasrorjitekṣaṇaḥ yajuḥ pādabhujo guhyaḥ prakāśaujāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

गया है। ऐसा मानना चाहिए कि न तो उनका दिन है और न उनकी रात; केवल लोकोंके हितकी कामनासे उनके द्वारा रात-दिनका ऐसा उपचार किया जाता है ॥ ६५-६८ /२॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 114

अमोघार्थप्रसादश् च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः

amoghārthaprasādaś ca antarbhāvyaḥ sudarśanaḥ upahāraḥ priyaḥ sarvaḥ kanakaḥ kāñcanasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियाँ, इन्द्रियोके विषय, पाँच महाभूत, सभी भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्याहङ्कारे महेश्वर: । बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वर:

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 115

नाभिर् नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः

nābhir nandikaro harmyaḥ puṣkaraḥ sthapatiḥ sthitaḥ sarvaśāstro dhanaścādyo yajño yajvā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम्। एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 116

नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः सगणो गणकारश् च भूतभावनसारथिः

nago nīlaḥ kaviḥ kālo makaraḥ kālapūjitaḥ sagaṇo gaṇakāraś ca bhūtabhāvanasārathiḥ

हिन्दी अर्थ

आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु। महेश्वरः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 117

भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः आगमश् च विलोपश् च महात्मा सर्वपूजितः

bhasmaśāyī bhasmagoptā bhasmabhūtatanurgaṇaḥ āgamaś ca vilopaś ca mahātmā sarvapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 118

शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट्

śuklaḥ strīrūpasampannaḥ śucirbhūtaniṣevitaḥ āśramasthaḥ kapotastho viśvakarmā patirvirāṭ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः। दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगदगुरु: तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्। चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 119

विशालशाखस् ताम्रोष्ठो ह्य् अम्बुजालः सुनिश्चितः कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः

viśālaśākhas tāmroṣṭho hy ambujālaḥ suniścitaḥ kapilaḥ kalaśaḥ sthūla āyudhaścaiva romaśaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकालोकद्वयं किञ्चिदण्डे ह्यस्मिन् समर्पितम्। यत्तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 120

गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्य् अविज्ञेयः सुशारदः परश्वधायुधो देवो ह्य् अर्थकारी सुबान्धवः

gandharvo hyaditistārkṣyo hy avijñeyaḥ suśāradaḥ paraśvadhāyudho devo hy arthakārī subāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम्। रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाएच महाभूतानि पञ्च च

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 121

तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः

tumbavīṇo mahākopa ūrdhvaretā jaleśayaḥ ugro vaṃśakaro vaṃśo vaṃśavādī hyaninditaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७० महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप""सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 122

सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः

sarvāṅgarūpī māyāvī suhṛdo hyanilo balaḥ bandhano bandhakartā ca subandhanavimocanaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सर्वाणि भूतानि बुद्धिश्च सह देवते: । तथा बुद्धि-ये सब देवताओंके साथ बुद्धिमान् अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः परमेश्वरके दिनके समय विद्यमान रहते हैं और दिनके अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसम्भवः । अन्तमें विलीन हो जाते हैं। रात्रिका अन्त होनेपर पुनः स्वात्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 123

राक्षसघ्नो ऽथ कामारिर् महादंष्ट्रो महायुधः लम्बितो लम्बितोष्ठश् च लम्बहस्तो वरप्रदः

rākṣasaghno 'tha kāmārir mahādaṃṣṭro mahāyudhaḥ lambito lambitoṣṭhaś ca lambahasto varapradaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वकी उत्पत्ति होती है। उस समय व्यक्तके अपनी आत्मामें स्थित होनेपर तथा विकारके विलीन हो जानेपर साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ। तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 124

बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करो ऽथाप्यकोपनः अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा

bāhustvaninditaḥ sarvaḥ śaṅkaro 'thāpyakopanaḥ amareśo mahāghoro viśvadevaḥ surārihā

हिन्दी अर्थ

प्रधान एवं पुरुष अपने लक्षणोंके साथ स्थित होते हैं। तम, सत्त्व तथा रजसे युक्त वे दोनों समत्वसे व्यवस्थित होकर एक-दूसरेमें मिलकर ओत-प्रोत हो जाते हैं। गुणोंकी साम्यस्थितिमें लयको जानना चाहिए और वैषम्यकी स्थितिमें सृष्टि कही जाती है। जैसे तिलमें तेल तथा दूधमें घी स्थित होता है, उसी प्रकार तम-

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 125

अहिर्बुध्न्यो निरृतिश् च चेकितानो हली तथा अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः

ahirbudhnyo nirṛtiś ca cekitāno halī tathā ajaikapācca kāpālī śaṃ kumāro mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्व-रजमें जगत् स्थित रहता है ॥ ६९--७४॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 126

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस् तथा धाता विष्णुश् च शक्रश् च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः

dhanvantarirdhūmaketuḥ sūryo vaiśravaṇas tathā dhātā viṣṇuś ca śakraś ca mitrastvaṣṭā dharo dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

पूरी रात परात्पर माहेश्‍वरीकी उपासना करके दिनका आरम्भ होनेपर प्रकृतिसे उत्पन्न परमेश्वर सृष्टिके लिये प्रवृत्त होते हैं । वे परमेश्वर महेश्वर (शिव) प्रधान तथा पुरुषमें प्रवेश करके श्रेष्ठ योगके द्वारा क्षोभ उत्पन्न करते हैं। तब शाश्वत, परम गुह्य, सर्वात्मा तथा शरीर- धारी तीन देवता उन जगदीश महेश्वरसे उत्पन्न होते हैं ॥७५--७७॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 127

प्रभासः पर्वतो वायुर् अर्यमा सविता रविः धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः

prabhāsaḥ parvato vāyur aryamā savitā raviḥ dhṛtiścaiva vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये ही तीनों ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर देवता, ये ही तीनों गुण, ये ही तीनों लोक तथा ये ही तीनों अग्नियाँ हैं। ये देवता एक-दूसरेका आश्रय लेकर एक-दूसरेका अनुसरण करते हुए एक-दूसरेसे व्यवहार करते हैं और

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 128

नीरस्तीर्थश् च भीमश् च सर्वकर्मा गुणोद्वहः पद्मगर्भो महागर्भश् चन्द्रवक्त्रो नभो ऽनघः

nīrastīrthaś ca bhīmaś ca sarvakarmā guṇodvahaḥ padmagarbho mahāgarbhaś candravaktro nabho 'naghaḥ

हिन्दी अर्थ

एक-दूसरेको धारण करते हैं । ये परस्पर संयोग करते हैं तथा एक-दूसरेके उपजीवी हैं; क्षणभरके लिये इनका वियोग नहीं होता है, ये एक-दूसरेका त्याग कभी नहीं करते हैं ॥७८--८०॥ महेश्वर सर्वश्रेष्ठ देवता हैं, विष्णु महत्से परे हैं और ब्रह्मा रजोगुणसे युक्त होकर सृष्टिकार्यमें प्रवृत्त होते हैं। उस पुरुषको 'पर' जानना चाहिए और वह प्रकृति “परा' कही गयी है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 129

बलवांश्चोपशान्तश् च पुराणः पुण्यकृत्तमः क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः

balavāṃścopaśāntaś ca purāṇaḥ puṇyakṛttamaḥ krūrakartā krūravāsī tanurātmā mahauṣadhaḥ

हिन्दी अर्थ

महेश्वरके द्वारा अधिष्ठित वह प्रकृति सभी ओरसे सृष्टिकार्यमें प्रवृत्त होती है और उस समय चिरस्थायी होनेके कारण महत्तत्त्व ऐश्‍वर्यके विषयको स्वयं धारणकर इस प्रकृतिका अनुगमन करता है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 130

सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्

sarvāśayaḥ sarvacārī prāṇeśaḥ prāṇināṃ patiḥ devadevaḥ sukhotsiktaḥ sadasatsarvaratnavit

हिन्दी अर्थ

महेश्वरात् त्रयो देवा जिरे जगदीश्वरात्। एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः। एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयोऽग्नयः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 131

कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः

kailāsastho guhāvāsī himavadgirisaṃśrayaḥ kulahārī kulākartā bahuvitto bahuprajaḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश्च महतः परः। ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 132

प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश् चाद्रिकस् तथा ह्रस्वग्रीवो महाजानुर् अलोलश् च महौषधिः

prāṇeśo bandhakī vṛkṣo nakulaś cādrikas tathā hrasvagrīvo mahājānur alolaś ca mahauṣadhiḥ

हिन्दी अर्थ

पप्या सेन स्स्स स जाल राजा. छ फ़ छ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फा फ़ फ फ फ फ फ फ़ फ फ क क फर फा क फा फ फ फी फ फी की की मी मी मी मी मी की फी मी मी क फी फी क फ फ ७ फ फ फा छ फ सबसे पहले ईश्वरसै अधिष्ठित तथा असत्स्वरूप उस प्राकृत गुणवैषम्यके कारण च काल प्रवर्तित होता है । अपने तेजसे अनृपम, बुद्धिमान अव्यक्त तथा सम्यक् प्रकाश करनेवाले रुद्र सबसे पहले

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 133

सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश् छन्दो व्याकरणोद्भवः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः

siddhāntakārī siddhārthaś chando vyākaraṇodbhavaḥ siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhāsyaḥ siṃhavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

कार्य करनेमें तत्पर हुए। वे ही प्रथम शरीरधारी हैं और वे ही पुरुष कहे जाते हैं। चार मुखवाले तथा प्रजाओंके स्वामी भगवान् ब्रह्मा उन्हींसे उत्पन्न हुए और सृष्टिकाय करनेमें समर्थ हुए। इस प्रकार वे एक ही महादेव तीन

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 134

प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः

prabhāvātmā jagatkālaḥ kālaḥ kampī tarustanuḥ sāraṅgo bhūtacakrāṅkaḥ ketumālī suvedhakaḥ

हिन्दी अर्थ

रूपोंमें व्यवस्थित हैं। वे महादेव अनुकूल ज्ञान तथा ऐश्वर्यसे युक्त हैं और वे तीनों देवता भी अनुकूल धर्म तथा वैराग्यसे युक्त हें ॥ ८४--८८॥ वशीभूत होने तथा सापेक्ष होनेके कारण उन

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 135

भूतालयो भूतपतिर् अहोरात्रो मलो ऽमलः वसुभृत् सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर् बुधः

bhūtālayo bhūtapatir ahorātro malo 'malaḥ vasubhṛt sarvabhūtātmā niścalaḥ suvidur budhaḥ

हिन्दी अर्थ

अभिलाषा थी, वह स्वभावसे ही अव्यक्तसे उत्पन हुई

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 136

असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः

asuhṛtsarvabhūtānāṃ niścalaścalavidbudhaḥ amoghaḥ saṃyamo hṛṣṭo bhojanaḥ prāṇadhāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वे परमेश्वर ही ब्रह्माके रूपमें चार मुखवाले तथा कालके रूपमें संहार करनेवाले कहे गये हैं। वे ही हजार सिरोंवाले पुरुष विष्णु भी हैं। इस प्रकार स्वयम्भू परमेश्वर-की तीन अवस्थाएँ हैं। ब्रह्माके रूपमें वे लोकोंका सृजन करते हैं, कालके रूपमें उनका संहार भी करते हैं और पुरुषके रूपमें उदासीन हैं; उन प्रजापतिकी तीन अवस्थाएँ हैं। ब्रह्मा कमलगर्भकी आभावाले हैं, रुद्र कालाग्निके समान हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 137

धृतिमान्मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः

dhṛtimānmatimāṃstryakṣaḥ sukṛtastu yudhāṃpatiḥ gopālo gopatirgrāmo gocarmavasano haraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा पुरुष विष्णु कमलके समान नेत्रवाले हैं--यह उन परमात्माका रूप है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 138

हिरण्यबाहुश् च तथा गुहावासः प्रवेशनः महामना महाकामश् चित्तकामो जितेन्द्रियः

hiraṇyabāhuś ca tathā guhāvāsaḥ praveśanaḥ mahāmanā mahākāmaś cittakāmo jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

वे महेश्वर एक, दो, तीन तथा अनेक प्रकारके शरीर धारण करते हैं और उन्हें नष्ट भी कर देते हैं। वे महेश्वर अपनी लीलासे अनेक आकृति, क्रिया, रूप तथा नामवाले शरीरोंको धारण करते हैं और उन्हें नष्ट भी कर देते हैं॥ ९३-९४॥ ;

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 139

गान्धारश् च सुरापश् च तापकर्मरतो हितः महाभूतो भूतवृतो ह्य् अप्सरोगणसेवितः

gāndhāraś ca surāpaś ca tāpakarmarato hitaḥ mahābhūto bhūtavṛto hy apsarogaṇasevitaḥ

हिन्दी अर्थ

वे परमेश्वर लोकमें तीन रूपॉंमें विद्यमान €, इसलिये वे तीन गुणोंवाले कहे जाते हैं और चार भागोंगै विभक्त होनेके कारण 'चतुर्व्यूह' कहे गये हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 140

महाकेतुर् धराधाता नैकतानरतः स्वरः अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश् च सुखावहः

mahāketur dharādhātā naikatānarataḥ svaraḥ avedanīya āvedyaḥ sarvagaś ca sukhāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

ये विषयोंको प्राप्त करते हैं, ग्रहण करते हैं और उनका भक्षण कर जाते हैं; ऐसा इनका शाश्वत भाव प्रधानगुणवैषम्यात्सर्गकाल: प्रवर्तते। ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 141

तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिको ऽथ गणाधिपः

tāraṇaścaraṇo dhātā paridhā paripūjitaḥ saṃyogī vardhano vṛddho gaṇiko 'tha gaṇādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत। तेजसाप्रतिमो धीमानव्यक्तः सम्प्रकाशकः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 142

नित्यो धाता सहायश् च देवासुरपतिः पतिः युक्तश् च युक्तबाहुश् च सुदेवो ऽपि सुपर्वणः

nityo dhātā sahāyaś ca devāsurapatiḥ patiḥ yuktaś ca yuktabāhuś ca sudevo 'pi suparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा च भगवांँस्तस्माच्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः संसिद्धः कार्यकरणे तथा वै समवर्तत। एक एव महादेवस्त्रिधैवं स व्यवस्थितः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 143

आषाढश् च सुषाढश् च स्कन्धदो हरितो हरः वपुरावर्तमानो ऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः

āṣāḍhaś ca suṣāḍhaś ca skandhado harito haraḥ vapurāvartamāno 'nyo vapuḥśreṣṭho mahāvapuḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च तेऽन्विताः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 144

शिरोविमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः अक्षयो रथगीतश् च सर्वभोगी महाबलः

śirovimarśanaḥ sarvalakṣyalakṣaṇabhūṣitaḥ akṣayo rathagītaś ca sarvabhogī mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तिकः स्मृतः। ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे सङ्क्षिपत्यपि।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 145

साम्नायो ऽथ महाम्नायस् तीर्थदेवो महायशाः निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः

sāmnāyo 'tha mahāmnāyas tīrthadevo mahāyaśāḥ nirjīvo jīvano mantraḥ subhago bahukarkaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः। पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 146

रत्नभूतो ऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः

ratnabhūto 'tha ratnāṅgo mahārṇavanipātavit mūlaṃ viśālo hyamṛtaṃ vyaktāvyaktastaponidhiḥ

हिन्दी अर्थ

महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते। चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुर्व्यूह: प्रकीर्तितः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 147

आरोहणो ऽधिरोहश् च शीलधारी महातपाः महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः

ārohaṇo 'dhirohaś ca śīladhārī mahātapāḥ mahākaṇṭho mahāyogī yugo yugakaro hariḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७० 1महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूपसतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३१३

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 148

युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः न्यायो निर्वापणो ऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः

yugarūpo mahārūpo vahano gahano nagaḥ nyāyo nirvāpaṇo 'pādaḥ paṇḍito hyacalopamaḥ

हिन्दी अर्थ

1111 य भ अम अममा फफफफीफ फी फीफीफीकफीकीफीफीफाफकफफफफ प्क्ष फक फफफफफाफफफफफफफफफफफफफफफफ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ फ क फ फ़ फ फ फ फ म की Ei स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्॥ ९७ सर्वत्र गमन करनेके कारण ये ऋषि हैं; वे

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 149

बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः

bahumālo mahāmālaḥ śipiviṣṭaḥ sulocanaḥ vistāro lavaṇaḥ kūpaḥ kusumāṅgaḥ phalodayaḥ

हिन्दी अर्थ

परमेश्वर इस शरीरके प्रभु हैं तथा इसपर उनका पूर्ण स्वामित्व है; अत: वे शरीरी हैं और सर्वत्र प्रवेश करनेके कारण वे विष्णु हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 150

ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः

ṛṣabho vṛṣabho bhaṅgo maṇibimbajaṭādharaḥ indurvisargaḥ sumukhaḥ śūraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ

हिन्दी अर्थ

वे ऐश्वर्यमय भावसे युक्त होनेके कारण “भगवान् तथा निर्मल होनेके कारण 'शिव' कहे गये हैं। वे विशिष्ट होनेके कारण ' परम' तथा रक्षा करनेके कारण 'ओम्' कहे गये हैं। वे सब कुछ सम्यक् जाननेके कारण 'सर्वज्ञ' हैं तथा सर्वमय होनेके कारण “सर्व” हैं; वे अपनेको तीन रूपोंमें विभक्त करके तीनों लोकोंका संचालन करते हैं; वे तीन रूपोंसे स्वयं जगतका सृजन करते हैं, पालन करते हैं तथा संहार करते

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 151

निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः गिरावासो विसर्गश् च सर्वलक्षणलक्षवित्

nivedanaḥ sudhājātaḥ svargadvāro mahādhanuḥ girāvāso visargaś ca sarvalakṣaṇalakṣavit

हिन्दी अर्थ

वे आदि (प्रारम्भ)-में प्रकट होनेके कारण ' आदिदेव' तथा अजन्मा होनेके कारण 'अज' कहे गये हें। वे समस्त प्रजाओंकी रक्षा करते हैं, इसलिये “प्रजापति' कहे गये हैं। वे देवताओंमें सबसे महान्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 152

गन्धमाली च भगवान् अनन्तः सर्वलक्षणः संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः

gandhamālī ca bhagavān anantaḥ sarvalakṣaṇaḥ saṃtāno bahulo bāhuḥ sakalaḥ sarvapāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

होने तथा किसीके वशमें न होनेके कारण देवताओंके भी 'ईश्वर', बृहत् होनेके कारण 'ब्रह्मा' तथा अपने भूतत्व (अस्तित्व)-के कारण ' भूत' कहे जाते हैं। वे क्षेत्रोंका ज्ञान रखनेके कारण “क्षेत्रज' तथा एकमात्र होनेके कारण 'केवल' कहे गये हैं। चूँकि वे पुरी (शरीर) -में शयन करते हैं, इसलिये ' पुरुष' कहे जाते हैं। वे अनादि होने तथा सबसे पहले होनेके कारण 'स्वयम्भू' कहे गये हैं। वे यजनके योग्य होनेके कारण

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 153

करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः

karasthālī kapālī ca ūrdhvasaṃhanano yuvā yantratantrasuvikhyāto lokaḥ sarvāśrayo mṛduḥ

हिन्दी अर्थ

“यज्ञ' तथा इन्द्रियोंसे न दिखायी देनेवाली वस्तुओंको भी देखनेके कारण “कवि' कहे जाते हैं

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 154

मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्

muṇḍo virūpo vikṛto daṇḍī kuṇḍī vikurvaṇaḥ vāryakṣaḥ kakubho vajrī dīptatejāḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

वे क्रमणीय (पहुँचके योग्य) होनेके कारण “क्रमण', सबका पालन करनेके कारण ' पालक', कपिलवर्ण होनेके कारण ' आदित्य' और सबसे पहले उत्पन्न होनेके कारण 'अग्नि' कहे गये हैं हिरण्यमय अण्ड इनसे उत्पन्न हुआ और ये भी हिरण्यमय अण्डसे उत्पन्न हुए, अतः इस पुराणमें उन्हे

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 155

सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्

sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayo guruḥ sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalokakṛt

हिन्दी अर्थ

भगवान् भगवद्धावान्निर्मलत्वाच्छिवः स्मृत: । परमः सम्प्रकृष्टत्वादवनादोमिति स्मृतः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 156

पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्

pavitraṃ trimadhurmantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ brahmadaṇḍavinirmātā śataghnaḥ śatapāśadhṛk

हिन्दी अर्थ

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते आदित्वादादिदेवोऽसावजातत्वादजः स्मृतः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 157

कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तो ऽहः क्षपा क्षणः विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः

kalā kāṣṭhā lavo mātrā muhūrto 'haḥ kṣapā kṣaṇaḥ viśvakṣetraprado bījaṃ liṅgamādyastu nirmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

देवेषु च महान् देवो महादेवस्ततः स्मृतः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 158

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः

sadasadvyaktamavyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ svargadvāraṃ mokṣadvāraṃ prajādvāraṃ triviṣṭapaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वगत्वाच्च देवानामवश्यत्वाच्च ईश्वरः। बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते क्षेत्रज्ञ: क्षेत्रविज्ञानादेकत्वात्केवलः स्मृतः। यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 159

निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः

nirvāṇaṃ hṛdayaścaiva brahmalokaḥ parā gatiḥ devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर्विक्रान्तदर्शनात्

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 160

देवासुरगुरुर् देवो देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः

devāsuragurur devo devāsuranamaskṛtaḥ devāsuramahāmātro devāsuragaṇāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणेऽस्मिन्तिरुच्यते स्वयम्भुवो5पि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु य: ।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 161

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः देवाधिदेवो देवर्षिर् देवासुरवरप्रदः

devāsuragaṇādhyakṣo devāsuragaṇāgraṇīḥ devādhidevo devarṣir devāsuravarapradaḥ

हिन्दी अर्थ

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 162

देवासुरेश्वरो विष्णुर् देवासुरमहेश्वरः सर्वदेवमयो ऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः

devāsureśvaro viṣṇur devāsuramaheśvaraḥ sarvadevamayo 'cintyo devatātmā svayambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

तावच्छेषोऽस्य कालोऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिसृज्यते कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 163

उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदो ऽवरजो ऽम्बरः इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः

udgatastrikramo vaidyo varado 'varajo 'mbaraḥ ijyo hastī tathā vyāghro devasiṃho maharṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च। कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन चैव हि

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 164

विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवो ऽव्ययः

vibudhāgryaḥ suraḥ śreṣṭhaḥ svargadevastathottamaḥ saṃyuktaḥ śobhano vaktā āśānāṃ prabhavo 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः । अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 165

गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः

guruḥ kānto nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ śṛṅgī śṛṅgapriyo babhrū rājarājo nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्घमे।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 166

अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः

abhirāmaḥ suśaraṇo nirāmaḥ sarvasādhanaḥ lalāṭākṣo viśvadeho hariṇo brahmavarcasaḥ

हिन्दी अर्थ

तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 167

स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो ऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः

sthāvarāṇāṃ patiścaiva niyatendriyavartanaḥ siddhārthaḥ sarvabhūtārtho 'cintyaḥ satyaḥ śucivrataḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुहैक्षत।

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 168

व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः विमुक्तो मुक्तकेशश् च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्

vratādhipaḥ paraṃ brahma muktānāṃ paramā gatiḥ vimukto muktakeśaś ca śrīmāñchrīvardhano jagat

हिन्दी अर्थ

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति॥ १ १८ चतुर्युगसहस्त्रस्य नैशं कालमुपास्यतः

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 169

यथाप्रधानं भगवान् इति भक्त्या स्तुतो मया भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः

yathāpradhānaṃ bhagavān iti bhaktyā stuto mayā bhaktimevaṃ puraskṛtya mayā yajñapatirvibhuḥ

हिन्दी अर्थ

“हिरण्यगर्भ' कहा जाता है

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 170

ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर् नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः

tato hyanujñāṃ prāpyaivaṃ stuto bhaktimatāṃ gatiḥ tasmāllabdhvā stavaṃ śaṃbhor nṛpastrailokyaviśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीत विश्वात्मा स्वयम्भूका जो काल है उसकी गणना सौ वर्षोमें भी नहीं की जा सकती है। वर्तमान ब्रह्माकी कालसंख्याको परार्ध कहा गया है। उतने ही परिमाणवाला इनका काल द्वितीय परार्ध शेष रहता है; उसके अन्तमें जगतूका संहार हो जाता है। कल्पोंके हजारों करोड़ जो दिन व्यतीत हो गये हैं, उत्ते ही दूसरे अभी शेष हैं॥ १०७-१०८१/२॥

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 171

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस् तण्डिनस्तेजसा प्रभोः

aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpya mahāyaśāḥ gaṇādhipatyaṃ samprāptas taṇḍinastejasā prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

जो यह वाराहकल्प चल रहा है, उसके विषयमे सुनिये। है द्विजो! यह वर्तमान कल्प उनमें प्रथम कल्प है, जिसमें स्वायम्भुव आदि चौदह मनु व्यवस्थित हैं। बीत चुके, वर्तमान तथा अभी होनेवाले

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 172

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः

yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi śrāvayedbrāhmaṇānapi aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoti vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनु हैं, उन महेश्वर मनुओंद्वारा अपनी तपस्यासे प्रजाओंके साथ सातों द्वीपों तथा पर्वतोंसहित सम्पूर्ण पृथ्वीका पालन पूरे हजार वर्षोतक किया जाता है; अब उनका विस्तृत वर्णन सुनिये॥ १०९--११२॥ है ऋषियो! एक मन्वन्तरके वर्णनसे सभी मन्वन्तरोंका तथा एक कल्पके वर्णनसे दूसरे कल्पका भी वर्णन हो जायगा। अपने वंशके राजाओंके साथ बीते हुए कल्प जिस रूपमें होते हैं, विद्वान्को वैसा ही तर्क

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 173

ब्रह्मघ्नश् च सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः

brahmaghnaś ca surāpaś ca steyī ca gurutalpagaḥ śaraṇāgataghātī ca mitraviśvāsaghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

(अनुमान) अनागत (भविष्य) कल्पोंके विषयमें भी कर लेना चाहिए

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 174

मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसंध्यं शङ्कराश्रमे

mātṛhā pitṛhā caiva vīrahā bhrūṇahā tathā saṃvatsaraṃ kramājjaptvā trisaṃdhyaṃ śaṅkarāśrame

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीतलके नष्ट हो जानेपर सबसे पहले जल प्रादुर्भूत हुआ; विनष्ट नक्षत्रोंसे युक्त तथा उस विस्तृत जलमय ब्रह्माण्डमें कुछ भी नहीं मालूम पड़ता था। उस एकार्णव (प्रलयसागर)-में समस्त स्थावर-जंगमकें सिरवाले तथा स्वर्णिम रंगवाले अतीन्द्रिय ब्रह्मा पुरुषरूपमें प्रकट हुए। उस समय नारायणसंज्ञक वे ब्रह्मा जलमें सोये हुए थे। पुनः सत्त्वगुणके उद्रेकके कारण जगे हुए उन ब्रह्माने लोकको शून्य देखा। लोग उन नारायणके

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

अध्याय ६५

श्लोक 175

देवम् इष्ट्वा त्रिसंध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

devam iṣṭvā trisaṃdhyaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

प्रति इस श्लोकको उदाहत करते हैं--जलका अर्थ है “नार' तथा 'सूनु'-हमलोग जलके ये दो नाम सुनते हँ उस जलसे पूरित करके उन्होंने अपना “अयर्त (निवासस्थान) बनाया और वे जलमें सोते हैं, इसलिये

English

Yath&-praclh&nam>--the principal name Siva (not mentioned in the above list), with the ending in the dative case, is to be added to each of the names which are also to be put in the dative case. e.g. Oxh mukta- kei&ya Sivftya naxnah.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 65
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.