Linga Purana· Liṅga Purāṇa
67
अध्याय 67 / 108

Book 1 - Adhyaya 67

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६७

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे षट्षष्टितमो ऽध्यायः ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathañcana

हिन्दी अर्थ

सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिर्नियामिका। आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजास्तस्मात्स्वपन्त्युत॥

English

Let the members of all castes beginning with the brah- mins listen to my words in regard to this why I have decided that the kingdom should in no way be given to the eldest son Yadu.

अध्याय ६७

श्लोक 2

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः प्रतिकूलमतिश्चैव न स पुत्रः सतां मतः

mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ pratikūlamatiścaiva na sa putraḥ satāṃ mataḥ

हिन्दी अर्थ

ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः यतोऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्तिताः ।

English

My behest was not carried out by Yadu my eldest son. The son who is mentally opposed to his father is not approved of by good men.

अध्याय ६७

श्लोक 3

मातापित्रोर्वचनकृत् सद्भिः पुत्रः प्रशस्यते स पुत्रः पुत्रवद् यस् तु वर्तते मातृपितृषु

mātāpitrorvacanakṛt sadbhiḥ putraḥ praśasyate sa putraḥ putravad yas tu vartate mātṛpitṛṣu

हिन्दी अर्थ

यस्मात्तस्य तु दीव्यन्तो जज्ञिरे तेन देवताः। देवान् सृष्ट्वाथ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत

English

The son who acts according to the instructions of his parents is praised by good men. He is the real son who behaves towards his parents in a manner befitting a son.

अध्याय ६७

श्लोक 4

यदुनाहमवज्ञातस् तथा तुर्वसुनापि च द्रुह्येन चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्

yadunāhamavajñātas tathā turvasunāpi ca druhyena cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

तस्मादहो धर्मयुक्तं देवताः समुपासते सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां सोऽभ्यमन्यत। पितृवन्मन्यमानस्य पुत्रांस्तान् ध्यायतः प्रभोः

English

I have been treated with disrespect by Yadu, Tnrvasu, Druhyu and Anu.

अध्याय ६७

श्लोक 5

पुरुणा च कृतं वाक्यं मानितश् च विशेषतः कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम

puruṇā ca kṛtaṃ vākyaṃ mānitaś ca viśeṣataḥ kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama

हिन्दी अर्थ

पितरो ह्युपपक्षाभ्यां रात्र्यह्नोरन्तरेऽभवन्। तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेन तेषु तत्

English

My instructions were particularly honoured and carried out by Pfiru. He is my youngest son by whom my old age had been taken over.

अध्याय ६७

श्लोक 6

शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा प्रार्थितेन पुनस्तेन जरा संचारिणी कृता

śukreṇa me samādiṣṭā devayānyāḥ kṛte jarā prārthitena punastena jarā saṃcāriṇī kṛtā

हिन्दी अर्थ

यस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या सासुरी स्मृता। तयोर्मध्ये तु पैत्री या तनुः सा तु गरीयसी उपासन्ते मुदायुक्ता रात्र्यह्वोर्मध्यमाँ तनुम्

English

Because of Devayani, Sukra had ordained that I would be attacked by old age. When he was requested, my old age was made transferable by him.

अध्याय ६७

श्लोक 7

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् पुत्रो यस्त्वनुवर्तेत स ते राज्यधरस्त्विति

śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam putro yastvanuvarteta sa te rājyadharastviti

हिन्दी अर्थ

३२२ श्रीलिड्रमहापुराण त म साताका लल ततो हन्यां पुनर्ब्रह्मा तनुं वै समगृह्ृत। इसके बाद ब्रह्माने अन्य शरीर धारण किया उन रजोमात्रात्मिकायां तु मनसा सोऽसृजत्प्रभुः ॥ २१ प्रभुने उस राजस तनुसे मानसिक सृजन करना

English

This boon was given by 8ukra himself— **The son who favours you shall be your heir to the kingdom.'' May ye all, O sires, approve of it. Puru shall then be crowned king."

अध्याय ६७

श्लोक 8

भवन्तो ऽप्यनुजानन्तु पूरू राज्ये ऽभिषिच्यते यः पुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा

bhavanto 'pyanujānantu pūrū rājye 'bhiṣicyate yaḥ putro guṇasampanno mātāpitrorhitaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

किया । उन्होंने रजोगुणप्रिय मानस पुत्रोंका सृजन किया। तब उनके मनस्वी मानवपुत्र उत्पन्न हुए। उन सन्तानोको सृष्टि करके उन्होंने पुनः उस कायाका त्याग कर दिया। तब उनके द्वारा त्यक्त वह काया तुरंत ज्योत्स्ना हो गयी; इसीलिये ज्योत्स्नाका उद्धव होनेपर प्रजाएँ प्रसन्न हो जाती हैं ॥ २१२-२१४/२॥

English

Similarly the king employed the eldest son Yadu in the southern frontier and Druhyu and Anu in the west and in the north respectively.

अध्याय ६७

श्लोक 9

सर्वमर्हति कल्याणं कनीयान् अपि स प्रभुः अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतो वाक्यकृत्तव

sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyān api sa prabhuḥ arhaḥ pūruridaṃ rājyaṃ yaḥ suto vākyakṛttava

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन महात्मा ब्रह्मा-ने जब इन शरीराँका त्याग किया, तब तुरंत रात, दिन, सन्ध्या तथा

English

After conquering the earth including the seven islands and seven oceans, the son of Nahuga divided the kingdom into three parts among his sons.

अध्याय ६७

श्लोक 10

वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं कर्तुमन्यथा एवं जानपदैस्तुष्टैर् इत्युक्तो नाहुषस्तदा

varadānena śukrasya na śakyaṃ kartumanyathā evaṃ jānapadaistuṣṭair ityukto nāhuṣastadā

हिन्दी अर्थ

ये तीनों सत्त्वमात्रात्मक हैं। रात्रि तमोमात्रात्मिका है, इसलिये वह निशास्वरूपिणी है। अतः देवतालोग दिनके तनुसे सुखपूर्वक ब्रह्माके मुखसे सृजित हुए। चूँकि उनका जन्म दिनमें हुआ, इसलिये वे दिनमें बलशाली सद्यो रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे। ज्योत्स्ना सन्ध्या अहश्चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम्

English

With the royal glory transferred to his sons and with the burden placed on his kins, the king became pleased. His mind was filled with delight.

अध्याय ६७

श्लोक 11

अभिषिच्य ततो राज्यं पूरुं स सुतम् आत्मनः दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत्

abhiṣicya tato rājyaṃ pūruṃ sa sutam ātmanaḥ diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ putramādiśat

हिन्दी अर्थ

तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मानिशात्मिका। तस्माद्देवा दिवातन्वा तुष्ट्या सृष्टा मुखात्तु वै

English

In this context the following song was formerly sung by the great king Yayati: —

अध्याय ६७

श्लोक 12

दक्षिणायामथो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु द्रुह्युं चानुं च तावुभौ

dakṣiṇāyāmatho rājā yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat pratīcyāmuttarasyāṃ tu druhyuṃ cānuṃ ca tāvubhau

हिन्दी अर्थ

यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन वै दिवा। होते हैं। प्रभुने अपने शरीरके द्वारा जघनसे असुरोंको तन्वा ययासुरान् रात्रौ जघनादसृजत्प्रभुः ॥ २१८ रातमें उत्पन्न किया था, अतः प्राणोंसे रातमें जन्म लेनेवाले वे असुर रातमें बलवान् होते हैं। ये ही प्राणेभ्यो निशिजन्मानो बलिनो निशि तेन ते। समय बीते हुए तथा आगे आनेवाले समस्त मन्वन्तरोमें

English

This vcric is repeated (1.8.25}. B is the same as Palm-

अध्याय ६७

श्लोक 13

सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् व्यभजच्च त्रिधा राज्यं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा

saptadvīpāṃ yayātistu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām vyabhajacca tridhā rājyaṃ putrebhyo nāhuṣastadā

हिन्दी अर्थ

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह॥ २१९ होनेवाले देवताओं, असुरों, पितरों एवं मानवोंके निमित्त (कारणभूत) होते हैं ॥ २१५--२२०॥

English

He performed penance on the peak Bhrgutuhga.'*® I'here the renowned king practised fast and attained heaven along with his wives. His line of successors consisted of five holy kings who were honoured even by divine sages. The entire earth is pervaded by these descendants like the rays of the sun. By reading or listening to the holy narrative of Yayati a man becomes intelligent, rich, long lived, famous and blessed with issues. Liberated from all sins he shall be honoured in the world of Siva.

अध्याय ६७

श्लोक 14

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु हर्षनिर्भरमानसः प्रीतिमानभवद्राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु

putrasaṃkrāmitaśrīstu harṣanirbharamānasaḥ prītimānabhavadrājā bhāram āveśya bandhuṣu

हिन्दी अर्थ

हैं; वे भासित होते हैं, इसलिये अम्भ हैं। विद्वानोंने “भा' धातुको दीप्ति (प्रकाश) अर्थमें कहा है, उसीसे यह “अम्भ' शब्द व्युत्पन्न है। उन ब्रह्माने इन अम्भोंका सूजन करके पुनः अपने शरीरसे विविध इसके बाद प्रभु ब्रह्मा-ने उस ज्योत्स्तामय शरीरका त्याग करके अन्य तमोमय तथा रजोमय शरीर धारण करके पुनः इसका पूजन किया। उन प्रभुने अन्धकारमें क्षुधापीडित अन्य लोगोंका सूजन किया।

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 15

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वतो ऽङ्गानि कूर्मवत्

atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvato 'ṅgāni kūrmavat

हिन्दी अर्थ

उनके द्वारा सृजित ये क्षुधायुक्त लोग उन अम्भोंको ग्रहण करनेके लिये उद्यत हुए उनमें जिन्होंने कहा- है इन अम्भोंकी रक्षा करते हैं' वे राक्षस नामवाले हु

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 16

ताभिर् एव नरः श्रीमान् नान्यथा कर्मकोटिकृत् न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति

tābhir eva naraḥ śrīmān nānyathā karmakoṭikṛt na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati

हिन्दी अर्थ

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्यम्भांसि तानि वै। भान्ति यस्मात्ततोऽम्भांसि शब्दोऽयं सुमनीषिभिः सोऽम्भांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवमानुषदानवान्

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 17

हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः

haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकारे क्षुधाविष्टंस्ततोऽन्यान् सोऽसृजत्प्रभुः

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 18

नालमेकस्य तत्सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत् यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्

nālamekasya tatsarvam iti matvā śamaṃ vrajet yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७० 1महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप “सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव की त कक कस म फफ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ़ फफ फ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ फ फ़ फ़ फ फ फ फ फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फ फ़ फ़ फ फा फा फा मी मी फर

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 19

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा यदा परान्न बिभेति परे चास्मान्न बिभ्यति

karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā yadā parānna bibheti pare cāsmānna bibhyati

हिन्दी अर्थ

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यका गूढकर्मणा। रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाष्यते

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 20

यदा न निन्देन्न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् यानजीर्यति जीर्यतः

yadā na nindenna dveṣṭi brahma sampadyate tadā yā dustyajā durmatibhir yānajīryati jīryataḥ

हिन्दी अर्थ

तं दृष्ट्वा हप्रियेणास्य केशाः शीर्णास्तु धीमतः अष्टस्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः। ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसासूजत्

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 21

यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम् जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः

yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ

हिन्दी अर्थ

पशून् सृष्ट्वा स देवेशोऽसृजत्पक्षिगणानपि

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 22

चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावादेव नान्यथा

cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikā nirupadravā jīryanti dehinaḥ sarve svabhāvādeva nānyathā

हिन्दी अर्थ

गाशचैवाथोदराद् ब्रह्मा पार्श्वाभ्यां च विनिर्ममे क्योंकि वे क्षुधापीडित तथा रात्रिमें विचरण करनेवाले थे। उनमेंसे प्रसन्न होकर जिन्होंने परस्पर यह कहा- हम इन अम्भोंका भक्षण करते हैं ' वे अपने उस कर्मके कारण यक्ष तथा गूढ़ कर्मके कारण गुह्यक हुए। रक्ष यह धातु पालन

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 23

जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यते यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्

jīvitāśā dhanāśā ca jīryato 'pi na jīryate yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham

हिन्दी अर्थ

अर्थमें जानी जाती है और इसी प्रकार “यक्षति' धातु भक्षण अर्थमें कही जाती है॥ २२३-२२७/२॥ उस सृष्टिको देखकर अप्रसन्नतासे युक्त उन

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 24

तृष्णाक्षयसुखस्यैतत् कलां नार्हति षोडशीम् एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद्वनम्

tṛṣṇākṣayasukhasyaitat kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśadvanam

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् ब्रह्माके बाल शीर्ण हो गये। वे शीर्ण बाल पुनः ऊपर उठ गये और उन्होंने प्रभुको अवरुद्ध कर

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 25

भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः साधयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्

bhṛgutuṅge tapastaptvā tatraiva ca mahāyaśāḥ sādhayitvā tvanaśanaṃ sadāraḥ svargamāptavān

हिन्दी अर्थ

दिया। वे बाल सिरसे हीन हो गये थे, इसलिये नीचेको

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 26

तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव मरीचिभिः

tasya vaṃśāstu pañcaite puṇyā devarṣisatkṛtāḥ yairvyāptā pṛthivī kṛtsnā sūryasyeva marīcibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ओर अपसर्पण करनेवाले हो गये; वे बाल व्यालस्वरूप कहे गये। बे हीन होनेके कारण ' अहि', गिरनेके कारण

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 27

धनी प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन्नरः ययातिचरितं पुण्यं पठञ्छृण्वंश् च बुद्धिमान्

dhanī prajāvān āyuṣmān kīrtimāṃś ca bhavennaraḥ yayāticaritaṃ puṇyaṃ paṭhañchṛṇvaṃś ca buddhimān

हिन्दी अर्थ

'पन्नग' और अपसर्पण करनेके कारण 'सर्प' कहे गये

English

This is an oft-quoted verse.

अध्याय ६७

श्लोक 28

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

हैं। उनके क्रोधसे उत्पन्न जो महाभयंकर विषमय अग्निगर्भ था, वह साथमें उत्पन्न हुए सर्पोमें प्रविष्ट हो

English

This is an oft-quoted verse.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 67
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.