Linga Purana· Liṅga Purāṇa
85
अध्याय 85 / 108

Book 1 - Adhyaya 85

231 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ231 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८५

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमामहेश्वरव्रतं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः सर्वव्रतेषु सम्पूज्य देवदेवमुमापतिम् जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां विधिनैव द्विजोत्तमाः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge umāmaheśvaravrataṃ nāma caturaśītitamo 'dhyāyaḥ sarvavrateṣu sampūjya devadevamumāpatim japetpañcākṣarīṃ vidyāṃ vidhinaiva dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

जप तथा अन्य अनुष्ठान व्यर्थ हो जाते हैं; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए ॥ १७३--१७५ /२॥

English

O splendid lady, these Nyasas relate to the reli- gious students, householders and the ascetics respectively. Repeating the Mantras one shall touch the body along with the bead. That is common to all householders, religious students and ascetics.

अध्याय ८५

श्लोक 2

जपादेव न संदेहो व्रतानां वै विशेषतः समाप्तिर्नान्यथा तस्माज् जपेत्पञ्चाक्षरीं शुभाम्

japādeva na saṃdeho vratānāṃ vai viśeṣataḥ samāptirnānyathā tasmāj japetpañcākṣarīṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

पूर्ण प्रयत्नपूर्वक गुरुके विरुद्ध कुछ भी वचन नहीं बोलना चाहिए; यदि कोई अज्ञानवश ऐसा बोलता हे, तो वह रौरव नरकमें पडता है । है देवि! मन, धन, वचन तथा कर्मसे गुरुको कभी झूठा सिद्ध नहीं करना चाहिए । उनका दुर्गुण कहनेपर व्यक्ति सौ दुर्गुणोंसे युक्त हो जाता है और उनका गुण कहनेपर सभी गुणोंका फल मिलता है। गुरुने आदेश दिया हो अथवा नहीं, सर्वदा उनका हित तथा प्रिय करना चाहिए; गुरु सामने हों अथवा परोक्षमें

English

At the outset he shall remember the sage, metre, deity, Bija, Sakti, Atman and preceptor, O lady of splendid face. Repeating the Mantra, he shall wipe off the hands and fix the Praiiava in the palms and in the first and last knots in all the fingers. He shall fix the Bijas along with the Bindus in the five middle knots. In accordance with the order of the

अध्याय ८५

श्लोक 3

कथं पञ्चाक्षरी विद्या प्रभावो वा कथं वद क्रमोपायं महाभाग श्रोतुं कौतूहलं हि नः

kathaṃ pañcākṣarī vidyā prabhāvo vā kathaṃ vada kramopāyaṃ mahābhāga śrotuṃ kautūhalaṃ hi naḥ

हिन्दी अर्थ

हों, उनका कार्य करना चाहिए। मन, वचन, शरीर तथा कर्मसे गुरुका हित तथा प्रिय करना चाहिए। ऐसा न करनेवाला नरकमें गिरता है और वहाँ जाकर वहींपर विचरण करता रहता है। अतः सर्वदा उनकी उपासना

English

Alter fixing the limbs thus, the devotee shall medi- tate upon the faces (of Siva). Beginning with the face in the east and ending with the face upward he shall fix the syllables beginning with na in due order. Thereafter he shall perform the Nyasa rite of the six limbs in the respective places with delight. The Nyasa shall be accompanied with the words Namas (obeisance), Svaha, Vasat, Hum, Vausat and Phat. The Prana va is known as the heart; the syllable na the head; the syllable ma the tuft; the syllable the coat of mail: the syllable the eye; the syllable the "Astra" (missile). After fixing the letters on the limbs as mentioned the devotee shall bind the quarters.

अध्याय ८५

श्लोक 4

पुरा देवेन रुद्रेण देवदेवेन शंभुना पार्वत्याः कथितं पुण्यं प्रवदामि समासतः

purā devena rudreṇa devadevena śaṃbhunā pārvatyāḥ kathitaṃ puṇyaṃ pravadāmi samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा वन्दना करनी चाहिए । पास रहते हुए भी गुरुसे आज्ञा लेकर तथा उनकी ओर मुख न करके बोलना चाहिए । ऐसा आचारवान्, भक्ति-सम्पन्न, नित्य जप करनेवाला तथा गुरुका प्रिय करनेवाला शिष्य इस मन्त्रका विनियोग करनेके योग्य होता है ॥ १७६-१८२/२॥

English

The deities of the four corners beginning with the south-east, are respectively Vighnesa, the mother Durga and Ksetrajna (?). The devotee shall fix them with the tip of the thumb fixed on that of the index finger with a beaming face. After saying "Protect ye all" he shall make obeisance to them severally.

अध्याय ८५

श्लोक 5

भगवन्देवदेवेश सर्वलोकमहेश्वर पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

bhagavandevadeveśa sarvalokamaheśvara pañcākṣarasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवि! अब मैं सिद्धमन्त्रके प्रयोजनस्वरूप विनियोगको बताऊँगा; विनियोग न जाननेवालेका वह

English

The expert devotee shall perform the Nyasa of the hand on the fingers beginning with the index finger with his thumb. He shall perform the Nyasa on the middle of the neck also. This Nyasa rite is said to be splendid and destructive of sins. Jt is conducive to the achievement of Siddhis. It i? holy, auspicious and affords all protection.

अध्याय ८५

श्लोक 6

पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि न शक्यं कथितुं देवि तस्मात् संक्षेपतः शृणु

pañcākṣarasya māhātmyaṃ varṣakoṭiśatairapi na śakyaṃ kathituṃ devi tasmāt saṃkṣepataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

विशेष रूपसे संयोजन किया जाय, उसे विनियोग कहा गया है। यह इस लोकमें तथा परलोकमें फल प्रदान करता है। विनियोगसे आयु, आरोग्य, शरीरकी नित्यता, राज्य, ऐश्वर्य, उत्तम ज्ञान, स्वर्ग तथा मोक्षये सब स्नाने च सन्ध्ययोश्चैव कुर्यादेकादशेन वै।

English

When the Nyasa rite has been performed by means of the splendid Mantra the devotee shall be on a par with Siva, Within a moment, all the sins committed in the previous births are destroyed.

अध्याय ८५

श्लोक 7

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे नष्टे देवासुरे चैव नष्टे चोरगराक्षसे

pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame naṣṭe devāsure caiva naṣṭe coragarākṣase

हिन्दी अर्थ

दूर्वाङ्कुरास्तिला वाणी गुडूची घुटिका तथा

English

The intelligent devotee shall be pure in body by per- forming this Ny&sa rile. Steady in the performance of holy rite

अध्याय ८५

श्लोक 8

सर्वं प्रकृतिमापन्नं त्वया प्रलयमेष्यति एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्

sarvaṃ prakṛtimāpannaṃ tvayā pralayameṣyati eko 'haṃ saṃsthito devi na dvitīyo 'sti kutracit

हिन्दी अर्थ

औददयैर्व्याधिभिः सर्वैर्मासेनैकेन मुच्यते। एकादशेन भुञ्जीयादन्नं चैवाभिमन्त्रितम् अष्टाविंशज्जपित्वान्नमश्नीयादन्वहं शुचि:

English

O splendid lady, henceforth, I shall recount the procedure for acquiring the Mantra. Without it the Mantra is futile and vtrith it, it is efficacious. The futile ones are the following; —.jnahina (i.e. Mantra acquired without permis- sion), Kriyahina ( devoid of holy rites), Sraddhahina (devoid of faith), Amanasa (non-mental i.e. if the devotee does not devote full attention), Anajftaptam (that which has been prohi- bited), Daksinahinam (permitted but devoid of gifts) and Sadajapta (indiscriminately repeated always).

अध्याय ८५

श्लोक 9

तस्मिन्वेदाश् च शास्त्राणि मन्त्रे पञ्चाक्षरे स्थिताः ते नाशं नैव सम्प्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः

tasminvedāś ca śāstrāṇi mantre pañcākṣare sthitāḥ te nāśaṃ naiva samprāptā macchaktyā hyanupālitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होते हैं॥ १८३--१८५ /२॥

English

The devotee shall approach the brahmin preceptor who is conversant with the real meaning of the Mantra, who has perfect knowledge who is interested in the path of medi- tation and who is endowed with good qualities: With emo- tional purity the devotee shall assiduously propitiate him mentally, verbally, physically and monetarily. The disciple shall always worship the preceptor with all attention. If he is suffi- ciently affluent the disciple shall give these things devoutly to the preceptor:— elephants, horses, chariots, jewels, fields, houses, ornaments, clothes, and different kinds of grains. If he wishes for his Siddhi he shall not be stingy in spending money. O gentle lady, thereafter he shall dedicate himself along with his possessions and attendants. After worshipping thus in accor- dance with his capacity and not at all attempting deception, the disciple shall grasp the mantra and perfect knowledge from the preceptor, gradually.

अध्याय ८५

श्लोक 10

अहमेको द्विधाप्यासं प्रकृत्यात्मप्रभेदतः स तु नारायणः शेते देवो मायामयीं तनुम्

ahameko dvidhāpyāsaṃ prakṛtyātmaprabhedataḥ sa tu nārāyaṇaḥ śete devo māyāmayīṃ tanum

हिन्दी अर्थ

स्नानमें तथा प्रातः-सायं दोनों सम्ध्या ग्यारह बार पंचाक्षरमन्त्रसे प्रोक्षण, अभिषेक तथा करना चाहिए। जो शुद्ध होकर पर्वतपर आलस्यरहित हो एक लाख बार मन्त्रका जप करता है अथवा किसी महानदीके तटपर दो लाख बार जप करता है, वह दीर्घ आयु प्राप्त करता है

English

Thus propitiated, the preceptor shall make the dis- ciple take his bath after testing him thus. The disciple, shall stay with him for a year and serve him. He shall be pure and devoid of egotism. He shall become emaciated due to constant fasts. The preceptor shall then bless the disciple with the ex- cellent perfect knowledge of Siva in a holy place at an auspi- cious hour. The place may be the shore of the sea or the bank of a river, the cowpen or a temple, or a clean place in the house

अध्याय ८५

श्लोक 11

आस्थाय योगपर्यङ्कशयने तोयमध्यगः तन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

āsthāya yogaparyaṅkaśayane toyamadhyagaḥ tannābhipaṅkajājjātaḥ pañcavaktraḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

दूर्वाकुर, तिल, वाणी, गुरुच और घुटिका-इनका दस हजार होम आयुको वृद्धि करनेवाला होता है। बुद्धिमानूको चाहिए कि पीपलके वृक्षका आश्रय लेकर दो लाख जप करे। शनिवारको पीपल वृक्षका स्पर्श

English

The preceptor shall utter himself and make the dis- ciple utter after him. He shall then bestow Siddhi (on the disci- ple) saying — 'May there be auspiciousness. May it be splen- did. May it be pleasing".

अध्याय ८५

श्लोक 12

सिसृक्षमाणो लोकान्वै त्रीनशक्तो ऽसहायवान् दश ब्रह्मा ससर्जादौ मानसानमितौजसः

sisṛkṣamāṇo lokānvai trīnaśakto 'sahāyavān daśa brahmā sasarjādau mānasānamitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

करके मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करता है। बुद्धिमानको शनैश्चरके दिन अपने दोनों हाथोंसे पीपलके वृक्षका स्पर्श करना चाहिए और एक सौ आठ बार मन्त्रका जप करना चाहिए; यह भी अकाल मृत्युको दूर करनेवाला होता है॥ १८८-१९०/२॥

English

After acquiring the great Mantra and perfect know- ledge from the preceptor the disciple shall repeat it every day with the due Samkalpa. He shall perform Purascarana too.

अध्याय ८५

श्लोक 13

तेषां सृष्टिप्रसिद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर

teṣāṃ sṛṣṭiprasiddhyarthaṃ māṃ provāca pitāmahaḥ matputrāṇāṃ mahādeva śaktiṃ dehi maheśvara

हिन्दी अर्थ

सूर्यको ओर मुख करके एकाग्रचित्त होकर एंक लाख जप करना चाहिए; अर्कको समिधाओंसे प्रतिदिन एक सौ आठ होम करनेवाला व्यक्ति रोगसे मुक्त हो जाता है। मनुष्यको समस्त रोगोंके शमनके लिये

English

As long as he lives, he shall repeat this a thousand and eight times every day. Without repeating it, he shall not take food. Thus interested in it he attains the greatest goal. He who repeats this Mantra a hundred thousand times for each syllable and then repeats it four times with great attention is known as one who has made a Purascarana. He shall take food only at night. He shall be self-controlled.

अध्याय ८५

श्लोक 14

इति तेन समादिष्टः पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् पञ्चाक्षरान्पञ्चमुखैः प्रोक्तवान् पद्मयोनये

iti tena samādiṣṭaḥ pañcavaktradharo hyaham pañcākṣarānpañcamukhaiḥ proktavān padmayonaye

हिन्दी अर्थ

पलाश-समिधाओंसे होम करना चाहिए; इससे दस हजार होम करके मनुष्य रोगरहित हो जाता है। प्रतिदिन

English

A person who seeks for Siddhi, ere long, shall be one of these two:— either a Purascarana repeater or daily repeater.

अध्याय ८५

श्लोक 15

तान्पञ्चवदनैर्गृह्णन् ब्रह्मा लोकपितामहः वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्परमेश्वरम्

tānpañcavadanairgṛhṇan brahmā lokapitāmahaḥ vācyavācakabhāvena jñātavānparameśvaram

हिन्दी अर्थ

एक सौ आठ बार जप करके सूर्यके समक्ष जल पीना चाहिए; ऐसा करनेवाला एक महीनेमें ही सभौ उदर सम्बन्धी रोगोंसे मुक्त हो जाता है॥ १९१--१९३/२॥

English

If a devotee performs Purascarana and continues to be a daily repeater too, there is no one else in the world who is equally accomplished, self-controlled and competent to bestow Siddhis.

अध्याय ८५

श्लोक 16

वाच्यः पञ्चाक्षरैर्देवि शिवस्त्रैलोक्यपूजितः वाचकः परमो मन्त्रस् तस्य पञ्चाक्षरः स्थितः

vācyaḥ pañcākṣarairdevi śivastrailokyapūjitaḥ vācakaḥ paramo mantras tasya pañcākṣaraḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्यारह बार मन्त्रसे अभिमन्त्रित करके अन्न तथा अन्य भक्ष्य-पेय पदार्थ ग्रहण करना चाहिए; इससे विष भी अमृत हो जाता है। प्रतिदिन पूर्वाहमें एक सौ अ.

English

Sitting in a comfortable posture he shall be silent with his mind fully concentrated. He may sit facing the east or the north and then repeat the excellent Mantra. At the beginning of the japa and at its conclusion he shall restrain his breath. In the end, he shall repeat the excellent Bija mantra a hundred and eight times in all.

अध्याय ८५

श्लोक 17

ज्ञात्वा प्रयोगं विधिना च सिद्धिं लब्ध्वा तथा पञ्चमुखो महात्मा प्रोवाच पुत्रेषु जगद्धिताय मन्त्रं महार्थं किल पञ्चवर्णम्

jñātvā prayogaṃ vidhinā ca siddhiṃ labdhvā tathā pañcamukho mahātmā provāca putreṣu jagaddhitāya mantraṃ mahārthaṃ kila pañcavarṇam

हिन्दी अर्थ

आहुति देकर तथा सूर्योपस्थान करके एक लाख जप करा

English

The devotee shall restrain the breath forty times and repeat the mantra. Thus the Pranayama for the five-sylla- bled Mantra has been cited. Thanks to Pranayama, his sins will be destroyed soon and the sense-organs shall become con- trolled. Hence, one shall practise Prariayama.

अध्याय ८५

श्लोक 18

ते लब्ध्वा मन्त्ररत्नं तु साक्षाल्लोकपितामहात् तमाराधयितुं देवं परात्परतरं शिवम्

te labdhvā mantraratnaṃ tu sākṣāllokapitāmahāt tamārādhayituṃ devaṃ parātparataraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

चाहिए; ऐसा करनेवाला पूर्ण आरोग्य प्राप्त करता है नदीके जलसे भरे हुए सुन्दर घड़ेको स्पर्श करते ह” रत

English

It should be known that the japa performed in the house has ordinary benefit; that performed in the cowpen shall be hundred times more efficacious; if it is on the banks of a

अध्याय ८५

श्लोक 19

ततस्तुतोष भगवान् त्रिमूर्तीनां परः शिवः दत्तवानखिलं ज्ञानम् अणिमादिगुणाष्टकम्

tatastutoṣa bhagavān trimūrtīnāṃ paraḥ śivaḥ dattavānakhilaṃ jñānam aṇimādiguṇāṣṭakam

हिन्दी अर्थ

हजार जप करनेसे तथा उसी जलसे स्नान करसे स

English

The japa performed on the seashore in a divine pond, on a mountain, in a temple and in a sacred hermitage has crore times the benefit.

अध्याय ८५

श्लोक 20

ते ऽपि लब्ध्वा वरान्विप्रास् तदाराधनकाङ्क्षिणः मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुञ्जवान्नाम पर्वतः

te 'pi labdhvā varānviprās tadārādhanakāṅkṣiṇaḥ merostu śikhare ramye muñjavānnāma parvataḥ

हिन्दी अर्थ

रोगोंकी चिकित्सा हो जाती है ॥ १९४-१९६ /२॥ पवित्र होकर प्रतिदिन अट्टाईस बार । हट जप करके अन्न ग्रहण करना चाहिए और बाद

English

The rite of japa is commended if it is in the presence of Siva or in front of the sun, the preceptor, the lamp, cow or water.

अध्याय ८५

श्लोक 21

मत्प्रियः सततं श्रीमान् मद्भूतैः परिरक्षितः तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकसृष्टिसमुत्सुकाः

matpriyaḥ satataṃ śrīmān madbhūtaiḥ parirakṣitaḥ tasyābhyāśe tapastīvraṃ lokasṛṣṭisamutsukāḥ

हिन्दी अर्थ

पंचाक्षरीविद्या ( पंचाक्षरमन्त्र ), जपविधान तथा उसकी महिमा

English

O lady of auspicious face, if the number of the repetitions is reckoned on the fingers it has the ordinary benefit; if lines arc drawn and the number is calculated the benefit is said to be eight times more; if it is reckoned by means of the fruits of Putrajiva it has ten times more benefit; if it is cal- culated by means of conches and jewels the benefit is hundred times more; through coral the benefit a thousand times more; it is ten thousand times more, if the reckoning is through crys- tals; it is hundred thousand times more if the calculation is by pearls; it is one million times more if the calculation is by lotus-seeds; if it is calculated by gold pieces the benefit is ten million times more. The benefit is infinite if the calculation is by knots of Ku:Sa grass or Rudraksa beads.

अध्याय ८५

श्लोक 22

दिव्यवर्षसहस्रं तु वायुभक्षाः समाचरन् तिष्ठन्तो ऽनुग्रहार्थाय देवि ते ऋषयः पुरा

divyavarṣasahasraṃ tu vāyubhakṣāḥ samācaran tiṣṭhanto 'nugrahārthāya devi te ṛṣayaḥ purā

हिन्दी अर्थ

यावद्ग्रहणमोक्षं तु तावन्नद्यां समाहित:। जपेत्समुद्रगामिन्यां विमोक्षे ग्रहणस्य तु ऐहिकां लभते मेधां सर्वशास्त्रधरां शुभाम्

English

The necklace of twenty- five Rudraksa beads is conducive to salvation; that of twenty-seven is nourishing, that of thirty is conducive to the achievement of wealth and tiiat of fifty pertains to black magic.

अध्याय ८५

श्लोक 23

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् पञ्चाक्षरम् ऋषिच्छन्दो दैवतं शक्तिबीजवत्

teṣāṃ bhaktimahaṃ dṛṣṭvā sadyaḥ pratyakṣatāmiyām pañcākṣaram ṛṣicchando daivataṃ śaktibījavat

हिन्दी अर्थ

सारस्वती भवेद्देवी तस्य वागतिमानुषी। ग्रहनक्षत्रपीडासु जपेद्भक्त्यायुतं नरः

English

Any holy rite performed without the thumb is fruit- less. Listen. The japayajfla excels all other sacrifices.

अध्याय ८५

श्लोक 24

न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगमशेषतः प्रोक्तवानहमार्याणां लोकानां हितकाम्यया

nyāsaṃ ṣaḍaṅgaṃ digbandhaṃ viniyogamaśeṣataḥ proktavānahamāryāṇāṃ lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

चन्द्रसूर्यग्रहे लिङ्गं समभ्यर्च्य यथाविधि सन्निधावस्य देवस्य शुचिः संयतमानसः

English

All the ritualistic sacrifices, charitable gifts and austerities do not merit even a sixteenth fraction of the japa-

अध्याय ८५

श्लोक 25

तच्छ्रुत्वा मन्त्रमाहात्म्यम् ऋषयस्ते तपोधनाः मन्त्रस्य विनियोगं च कृत्वा सर्वमनुष्ठिताः

tacchrutvā mantramāhātmyam ṛṣayaste tapodhanāḥ mantrasya viniyogaṃ ca kṛtvā sarvamanuṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वान् कामानवाप्नोति पुरुषो नात्र संशय: । गजानां तुरगाणां तु गोजातीनां विशेषतः

English

The quality of the benefit varies according to the mode of yajfia. If the deity is eulogised continuously by japa it becomes pleased and on being pleased it shall bestow extensive pleasures and permanent liberation. Neither the yaksas nor the Raksasas, neither the Pisacas nor the terrible and evil planets even approach the person doing the japa. They are frightened all round. One shall entirely suppress by means of japa all the sins committed in a number of previous births. One wins worldly pleasures, Siddhis and liberation and also conquers death by means of japa.

अध्याय ८५

श्लोक 26

तन्माहात्म्यात् तदा लोकान् सदेवासुरमानुषान् वर्णान्वर्णविभागांश् च सर्वधर्मांश् च शोभनान्

tanmāhātmyāt tadā lokān sadevāsuramānuṣān varṇānvarṇavibhāgāṃś ca sarvadharmāṃś ca śobhanān

हिन्दी अर्थ

पालाशसमिधैर्देवि तस्य शान्तिर्भविष्यति। आभिचारिकबाधायामेतह्देवि समाचरेत् विषेण रुधिराभ्यक्तो विद्वेषणकरं नृणाम्

English

Since performance devoid of good conduct shall be fruitless good conduct is the greatest virtue, the greatest penance.

अध्याय ८५

श्लोक 27

पूर्वकल्पसमुद्भूताञ् छ्रुतवन्तो यथा पुरा पञ्चाक्षरप्रभावाच्च लोका वेदा महर्षयः

pūrvakalpasamudbhūtāñ chrutavanto yathā purā pañcākṣaraprabhāvācca lokā vedā maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

ही पलाश-समिधाओंसे हवन करनेसे व्यक्ति आरोग्य प्राप्त करता है। चन्द्रग्रहण तथा सूर्यग्रहणके अवसरपर पवित्र होकर विधिपूर्वक उपवास करके जबतक ग्रहणका मोक्ष हो, तबतक किसी समुद्रगामिनी नदीमें एकाग्रचित्त

English

Good conduct is the greatest learning. Good conduct is the greatest goal. Men of good conduct shall be fearless everywhere.

अध्याय ८५

श्लोक 28

तिष्ठन्ति शाश्वता धर्मा देवाः सर्वमिदं जगत् तद् इदानीं प्रवक्ष्यामि शृणु चावहिताखिलम्

tiṣṭhanti śāśvatā dharmā devāḥ sarvamidaṃ jagat tad idānīṃ pravakṣyāmi śṛṇu cāvahitākhilam

हिन्दी अर्थ

होकर जप करना चाहिए और है द्विजो! ग्रहणके समाप्त होनेपर एक हजार आठ मन्त्रका जप करके ब्राह्मीरसका पान करना चाहिए। ऐसा करनेवाला सभी शास्त्रोंको धारण करनेवाली कल्याणमयी लौकिक प्रतिभा प्राप्त करता है और उसकी वाणी अतिमानुषी होकर देवी सरस्वतीकी वाणीके तुल्य हो जाती है॥ १९७--२०० /२॥ ग्रह तथा नक्षत्रके कारण कष्ट होनेपर मनुष्य भक्तिपूर्वक दस हजार जप करके तथा आठ हजार

English

Similarly men devoid of good conduct shall meet with fear everywhere.

अध्याय ८५

श्लोक 29

अल्पाक्षरं महार्थं च वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

alpākṣaraṃ mahārthaṃ ca vedasāraṃ vimuktidam ājñāsiddhamasaṃdigdhaṃ vākyametacchivātmakam

हिन्दी अर्थ

आहुति देकर ग्रहपीड़ासे मुक्त हो जाता है। दुःस्वप्न देखनेपर स्नान करके मनुष्यको दस हजार जप करना चाहिए; इसके बाद घृतकी एक सौ आठ आहुति देनेसे उसे शीघ्र ही शान्ति प्राप्त होगी ॥ २०१-२०२/२॥

English

One who performs the rites laid down for him is always my favourite. In the evening and in the morning he shall practise worship with a delighted mind. He shall begin the rite, clean in mind and body before sunrise and before sunset and perform it duly. A brahmin shall not transgress Sandhy a due to lust, delusion, fear or covetousness. Since by giving up Sandhya prayers, the brahmin falls off from the status of brahminhood.

अध्याय ८५

श्लोक 30

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरञ्जकम् सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं मे पारमेश्वरम्

nānāsiddhiyutaṃ divyaṃ lokacittānurañjakam suniścitārthaṃ gaṃbhīraṃ vākyaṃ me pārameśvaram

हिन्दी अर्थ

चनद्रग्रहण तथा सूर्यग्रहणके समय विधिपूर्वक लिङ्गका पूजन करके शुद्ध तथा एकाग्रचित्त होकर इन महादेवके समीप आदरपूर्वक दस हजार जप करना चाहिए; है देवि! वह मनुष्य जो कुछ भी माँगता है, उसकी सभी कामनाएँ पूर्ण होती है; इसमें सन्देह नहीं है॥ २०३-२०४/२॥ हाथियों, घोड़ों तथा विशेषकर गोजातिके पशुओंमें रोग उत्पन्न होनेपर शुद्ध होकर तथा भक्तियुक्त होकर विधिपूर्वक महीनेभर पूजन करके समिधाकी दस हजार

English

Even those brahmins who are the expounders of Brahman are defiled by accepting gifts from their patrons, kings, etc. There is no rebirth unto those who are defiled by taking gifts, as unto the seeds that are heated in fire.

अध्याय ८५

श्लोक 31

मन्त्रं मुखसुखोच्चार्यम् अशेषार्थप्रसाधकम् तद्बीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं सुशोभनम्

mantraṃ mukhasukhoccāryam aśeṣārthaprasādhakam tadbījaṃ sarvavidyānāṃ mantramādyaṃ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

आहुति देनेसे उन पशुओंके रोगको शान्ति तथा उनकी वृद्धि होती है; इसमें सन्देह नहीं है॥ २०५-२०६१/२॥ हे देवि! उपद्रव तथा शत्रुबाधा उत्पन्न होनेपर जो व्यक्ति पवित्र होकर पलाशकी समिधाओंसे दस

English

Gift from kings is sinful. It is comparable to poison. After realising this at the outset it shall be avoided by a learned man as heidiall avoid the flesh of a dog«

अध्याय ८५

श्लोक 32

अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् वेदः स त्रिगुणातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः

atisūkṣmaṃ mahārthaṃ ca jñeyaṃ tadvaṭabījavat vedaḥ sa triguṇātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हजार होम करता है; उसकी शान्ति होती है। है देवि! आभिचारिक बाधामें भी ऐसा ही करना चाहिए; ऐसा करनेसे उसको शक्ति प्रकट होती है और शत्रुको पीड़ा उत्पन्न होती है। विद्वेषणके लिये बहेडेको समिधाओंसे आठ आहुति डालनी चाहिए; अथवा रुधिरसे स्नान करके विपरीत अक्षरसे मन्त्रका जप करते हुए गीले

English

One shall not take food without taking bath, or performing japa or worshipping the fire. One shall not take food on the outer side of a leaf. At night one shall not take food without a lamp.

अध्याय ८५

श्लोक 33

ओमित्येकाक्षरं मन्त्रं स्थितः सर्वगतः शिवः मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चाक्षरतनुः शिवः

omityekākṣaraṃ mantraṃ sthitaḥ sarvagataḥ śivaḥ mantre ṣaḍakṣare sūkṣme pañcākṣaratanuḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि सर्वपापविशुद्धये। पापशुद्धिर्यथा सम्यक् कर्तुमभ्युद्यतो नरः

English

One shall never take food in a broken pot, in the open street, and in the presence of fallen people. One shall not take food partly consumed by a Sudra nor shall one take cooked rice along with infants. One shall take in only pure food which is unctuous, emollient, consecrated and inspired with mantras. While taking food one shall remember that it is Siva who eats. He shall keep silent and concentrated.

अध्याय ८५

श्लोक 34

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यः शिवः प्रमेयत्वान् मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः

vācyavācakabhāvena sthitaḥ sākṣātsvabhāvataḥ vācyaḥ śivaḥ prameyatvān mantrastadvācakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पापशुद्धिर्यतः सम्यग् ज्ञानसम्पत्तिहैतुकी । पापशुद्धिर्न चेत्पुंसः क्रियाः सर्वाश्च निष्फला: ज्ञानं च हीयते तस्मात्कर्तव्यं पापशोधनम्। विद्यालक्ष्मीविशुद्धयर्थ मां ध्यात्वाञ्जलिना शुभे

English

One shall not drink water, sipping standing, through folded hands, nor with the left hand or seated on a bed even with the right hand.

अध्याय ८५

श्लोक 35

वाच्यवाचकभावो ऽयम् अनादिः संस्थितस्तयोः वेदे शिवागमे वापि यत्र यत्र षडक्षरः

vācyavācakabhāvo 'yam anādiḥ saṃsthitastayoḥ vede śivāgame vāpi yatra yatra ṣaḍakṣaraḥ

हिन्दी अर्थ

शिवेनैकादशेनाद्भिरभिषिञ्चेत्समन्ततः । अष्टोत्तरशतेनैव स्तायात्पापविशुद्धये

English

One shall not resort to the shade of Vibhi taka,'*® Arka,'* Karafija'** and Snuhi'®* trees, nor shall one stand in the shadow of a pillar, lamp post, human beings and other animals.

अध्याय ८५

श्लोक 36

मन्त्रः स्थितः सदा मुख्यो लोके पञ्चाक्षरो मतः किं तस्य बहुभिर् मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तृतैः

mantraḥ sthitaḥ sadā mukhyo loke pañcākṣaro mataḥ kiṃ tasya bahubhir mantraiḥ śāstrairvā bahuvistṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतीर्थफलं तच्च सर्वपापहरं शुभम्। सन्ध्योपासनविच्छेदे जपेदष्टशतं नरः विड्वराहैश्च चाण्डालैदुर्जनैः कुक्कुटैरपि। स्पृष्टमन्नं न भुञ्जीत भुक्त्वा चाष्टशतं जपेत्

English

One shall not go on a long journey by oneself nor cross a river with one's hands; one shall never descend into a well nor climb tall trees.

अध्याय ८५

श्लोक 37

यस्यैवं हृदि संस्थो ऽयं मन्त्रः स्यात्पारमेश्वरः तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्

yasyaivaṃ hṛdi saṃstho 'yaṃ mantraḥ syātpārameśvaraḥ tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्याविशुद्धयर्थं जपेल्लक्षायुतं नरः। पातकानां तदर्ध स्यान्नात्र कार्या विचारणा

English

O splendid lady, one shall never perform religious actions, japas and other holy rites with the face turned away from the sun, fire, water, Devas and the preceptors.

अध्याय ८५

श्लोक 38

यो विद्वान्वै जपेत्सम्यग् अधीत्यैव विधानतः एतावद्धि शिवज्ञानम् एतावत्परमं पदम्

yo vidvānvai japetsamyag adhītyaiva vidhānataḥ etāvaddhi śivajñānam etāvatparamaṃ padam

हिन्दी अर्थ

उपपातकदुष्टानां तदर्धं परिकीर्तितम्। शेषाणामपि पापानां जपेत्पञ्चसहस्त्रकम् आत्मबोधपरं गुह्यं शिवबोधप्रकाशकम्। शिवः स्यात्स जपेन्मन्त्रं पञ्चलक्षमनाकुलः

English

One shall not warm one's feet over the fire; one shall not touch the hand by means of legs; one shall not occupy a lofty place above the fire; one shall never cast impurities or ordure into the fire.

अध्याय ८५

श्लोक 39

एतावद् ब्रह्मविद्या च तस्मान्नित्यं जपेद्बुधः पञ्चाक्षरैः सप्रणवो मन्त्रो ऽयं हृदयं मम

etāvad brahmavidyā ca tasmānnityaṃ japedbudhaḥ pañcākṣaraiḥ sapraṇavo mantro 'yaṃ hṛdayaṃ mama

हिन्दी अर्थ

रक्तसे या विषसे होम करना चाहिए; यह मनुषय

English

One shall never kick the water with the feet; one shall never cast the dirt of the limbs into the water. After washing the dirt on the banks one shall take one's bath.

अध्याय ८५

श्लोक 40

गुह्याद्गुह्यतरं साक्षान् मोक्षज्ञानम् अनुत्तमम् अस्य मन्त्रस्य वक्ष्यामि ऋषिच्छन्दो ऽधिदैवतम्

guhyādguhyataraṃ sākṣān mokṣajñānam anuttamam asya mantrasya vakṣyāmi ṛṣicchando 'dhidaivatam

हिन्दी अर्थ

लिये विद्वेषणकारी है हे देवि! अब मैं समस्त पापोंसे fe न करूँगा। fe पाता र

English

The water shaken off from the tip of the nail or hairs, from the garments after bath and from the water pot, is con- ducive to misfortune. If one touches it, it is impure.

अध्याय ८५

श्लोक 41

बीजं शक्तिं स्वरं वर्णं स्थानं चैवाक्षरं प्रति वामदेवो नाम ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतः

bījaṃ śaktiṃ svaraṃ varṇaṃ sthānaṃ caivākṣaraṃ prati vāmadevo nāma ṛṣiḥ paṅktiśchanda udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णरूपसे प्रयत्नशील होना चाहिए; क्योंकि सम्यक ज्ञान-सम्पदाका मूल कारण होती है। यदि पापशुद्ध नहीं होती है, तो मनुष्यकी सभी क्रियाएँ व्यर्थ हो जाती है और उसका ज्ञान क्षीण होता रहता है, इसलिये पापका

English

If a man of deluded mind touches husks and dust particles licked up and raised by a goat, dog, donkey,

अध्याय ८५

श्लोक 42

देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने नकारादीनि बीजानि पञ्चभूतात्मकानि च

devatā śiva evāhaṃ mantrasyāsya varānane nakārādīni bījāni pañcabhūtātmakāni ca

हिन्दी अर्थ

शोधन अवश्य करना चाहिए॥ २११-२१२ १,। हे शुभे! विद्या तथा लक्ष्मीको विशुद्धिके लिये अंजलिमें जल लेकर मेरा ध्यान करके ग्यारह बार शिव-मन्त्रका जप करके उस जलसे अभिषेक करना चाहिए। पाप-शोधनके लिये एक सौ आठ बार मन्त्रका

English

K&railja— pertaining to the Karahja tree Pongamia Glabra.

अध्याय ८५

श्लोक 43

आत्मानं प्रणवं विद्धि सर्वव्यापिनमव्ययम् शक्तिस्त्वमेव देवेशि सर्वदेवनमस्कृते

ātmānaṃ praṇavaṃ viddhi sarvavyāpinamavyayam śaktistvameva deveśi sarvadevanamaskṛte

हिन्दी अर्थ

जप करके स्नान करना चाहिए; यह सभी तीर्थांका फल देनेवाला, सभी पापोंको दूर करनेवाला तथा कल्याणकारक है। सन्ध्योपासनके छूट जानेपर मनुष्यको एक सौ आठ बार मन्त्रका जप करना चाहिए। सुअर, चाण्डाल, दुर्जन

English

A man who keeps a cat in his house is on a par with a low caste person. If a man feeds leading brahmins in the presence of a cat it shall be considered to be similar to the act of a Candala. No doubt need be entertained in this respect. The wind from the buttocks, the wind from the win- nowing basket, the wind coming out of the mouths of animals, all these coming into contact with a person dispel his merits.

अध्याय ८५

श्लोक 44

त्वदीयं प्रणवं किंचिन् मदीयं प्रणवं तथा त्वदीयं देवि मन्त्राणां शक्तिभूतं न संशयः

tvadīyaṃ praṇavaṃ kiṃcin madīyaṃ praṇavaṃ tathā tvadīyaṃ devi mantrāṇāṃ śaktibhūtaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा कुक्कुटका स्पर्श किया हुआ अन्न नहीं खाना चाहिए और खा लेनेपर एक सौ आठ बार मन्त्रका जप करना चाहिए ब्रह्महत्याके शोधनके लिये मनुष्यको सौ हजार करोड़ बार मन्त्रका जप करना चाहिए, अन्य बढे

English

The devotee shall mentally think about the meaning of mantra. Seated on a cosy scat he shall perform japa perfectly. He shall have any of the following for a seat:— viz., a silk cloth, tiger skin, a cotton cloth, an upper cloth or a cotton quilt, a wooden plank or a palmyra leaf. The worship of the preceptor shall be performed in all the three Sandhyas by one who wishes for welfare. He who is the preceptor is also Siva. He who is Siva is the preceptor. As is Siva so is the learning; as is the learning so is the preceptor. The knowledge about Siva is obtained from the preceptor. The benefit accrues in accordance with devotion. O fair lady, indeed he (the pre-

अध्याय ८५

श्लोक 45

अकारोकारमकारा मदीये प्रणवे स्थिताः उकारं च मकारं च अकारं च क्रमेण वै

akārokāramakārā madīye praṇave sthitāḥ ukāraṃ ca makāraṃ ca akāraṃ ca krameṇa vai

हिन्दी अर्थ

पापोंके शोधनके लिये उसका आधा जप होना चाहिए; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए। उपपातक शोधनके लिये उसका आधा जप करना बताया गया है। शैष

English

The disciple shall bear the behests of his prece- ptor on his head (i. e, he shall obey him) whether he is with or without good qualities. He who seeks welfare shall not trans- gress, even menially, the behests of the preceptor. One who strictly conforms to the biddings of the preceptor attains the wealth of knowledge. Whatever he does in the presence of the preceptor shall be done with the permission of the preceptor viz. — going, standing, sleeping, eating, etc. Neither in front of the preceptor nor in the presence of the deity shall he be compla- cently seated as he pleases, since the preceptor is the lord himself and his house is the temple of the lord. If one comes into contact with sinners one will have downfall due to their sins. If one comes into contact with the preceptor one shall incur the benefit of his holy rites.

अध्याय ८५

श्लोक 46

त्वदीयं प्रणवं विद्धि त्रिमात्रं प्लुतमुत्तमम् ओङ्कारस्य स्वरोदात्त ऋषिर्ब्रह्म सितं वपुः

tvadīyaṃ praṇavaṃ viddhi trimātraṃ plutamuttamam oṅkārasya svarodātta ṛṣirbrahma sitaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

छोटे पापोंकी शुद्धे लिये भी पाँच हजार बी मन्त्रको जपना चाहिए जो शान्त होकर आत्मबोध करानेवाले, गोपनीय

English

Undoubtedly if the preceptor is satisfied, Bra- hma, Visnu, Rudra, Devas and sages are also satisfied and they bless him. One shall never infuriate the preceptor physically, mentally or verbally. By his wrath are burned the longevity, fortune, wisdom and good holy rites. The sacrifices of those who infuriate him are futile. His japas and other observances are also futile. No doubt need be entertained in this respect. One shall assiduously refrain from making any statement against the preceptor. If out of great delusion he speaks it out, he will fall into Raurava hell. O fair lady, never should one falsely cheat the preceptor mentally, or verbally or physically or mone- tarily. If he proclaims the wicked qualities of his preceptor he will have hundred times that wickedness. If he proclaims the good qualities he will have the benefit of all good qualities. Whether directed or not, he shall always do what is beneficent and pleasing to the preceptor.

अध्याय ८५

श्लोक 47

छन्दो देवी च गायत्री परमात्माधिदेवता उदात्तः प्रथमस्तद्वच् चतुर्थश् च द्वितीयकः

chando devī ca gāyatrī paramātmādhidevatā udāttaḥ prathamastadvac caturthaś ca dvitīyakaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा शिवज्ञानको प्रकाशित करनेवाले इस मन्त्रका पा लाख जप करता है, वह साक्षात् शिव हो जाता

English

Whether within sight or out of sight of the pre- ceptor, one shall do what is beneBccnt or pleasing to the preceptor. If he does anything against him mentally, physically or verbally, he goes down and revolves there itself. Hence, he should be worshipped and saluted always.

अध्याय ८५

श्लोक 48

पञ्चमः स्वरितश्चैव मध्यमो निषधः स्मृताः नकारः पीतवर्णश् च स्थानं पूर्वमुखं स्मृतम्

pañcamaḥ svaritaścaiva madhyamo niṣadhaḥ smṛtāḥ nakāraḥ pītavarṇaś ca sthānaṃ pūrvamukhaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

और है भद्रे! वह मनुष्य सुखपूर्वक पाँचौं वायुर Es प्राप्त कर लेता है। है सुमुखि! जो शुद्ध होकर पवो वशमें करके पाँच लाख मन्त्र जप करता है, वह

English

The disciple shall speak to the preceptor only after getting permission from him even when he is nearby. Otherwise he shall not look at him straight in the face. The disciple who adheres to all these rules, who is devout, who is perpetually engaged in japa and who does everything pleasing to his preceptor deserves to utilise the Mantra. I shall mention the application and the purpose of the Mantra that has been accomplished. If the devotee does not know the mode of appli- cation, the mantra becomes ineffective. That should be known as Viniyoga whereby the desired benefit is put in conjunction with the activity. It is the benefit of this world as well as of the next. The benefit arising out of Viniyoga is longevity, health, the permanence of the body [?] kingdom, royal glory, perfect knowledge, heaven and salvation.

अध्याय ८५

श्लोक 49

इन्द्रो ऽधिदैवतं छन्दो गायत्री गौतम ऋषिः मकारः कृष्णवर्णो ऽस्य स्थानं वै दक्षिणामुखम्

indro 'dhidaivataṃ chando gāyatrī gautama ṛṣiḥ makāraḥ kṛṣṇavarṇo 'sya sthānaṃ vai dakṣiṇāmukham

हिन्दी अर्थ

पंचाक्षरीविद्या ( पंचाक्षरमन्त्र ), जपविधान तथा उसकी महिमा

English

The following rites shall be performed by repeating the five-syllabled Mantra eleven times: — Proksana (ritualistic sprinkling with water); Abhiseka( ablution); Agham- arsana ( praying for forgiveness for sins) and the two baths — one at dawn and one at day. The intelligent devotee shall be clean and after climbing the mountain shall alertfuJly repeat the mantra a hundred thousand times, or two hundred thousand times on the banks of a great river; he will attain long life. Ten thousand Homas with the following materials of worship are conducive to longevity viz: — The sprouts of the Durva grass, gingclly seeds, Vani (?), Guduci and Ghujika (?). I he wise devotee shall repeat the japa two hundred thousand times after resorting to the holy fig tree. By touching the Asvattha tree on a Saturday the man obtains long life. The intelligent devotee shall touch the Asvattha tree with both the hands on Saturdays and repeat the japa hundred and eight times. It will dispel premature death. Facing the sun and with the mind not dwelling on anything else the devotee shall repeat the japa a hundred thousand times. By performing hundred and eight Homas everyday with Arka twigs the devotee is

अध्याय ८५

श्लोक 50

छन्दो ऽनुष्टुप् ऋषिश्चात्री रुद्रो दैवतमुच्यते शिकारो धूम्रवर्णो ऽस्य स्थानं वै पश्चिमं मुखम्

chando 'nuṣṭup ṛṣiścātrī rudro daivatamucyate śikāro dhūmravarṇo 'sya sthānaṃ vai paścimaṃ mukham

हिन्दी अर्थ

सम्यग्विजयमाप्नोति करणानां वरानने। ब्रह्मसिद्धिमवाप्नोति व्रतेनानेन सुन्दरि।

English

I shall now recount the mode of expiation for the atonement of sins. Since the atonement of sins is the cause of enrichment in perfect knowledge, all the holy rites will be futile if sins are not properly atoned for.

अध्याय ८५

श्लोक 51

विश्वामित्र ऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो विष्णुस्तु दैवतम् वाकारो हेमवर्णो ऽस्य स्थानं चैवोत्तरं मुखम्

viśvāmitra ṛṣistriṣṭup chando viṣṇustu daivatam vākāro hemavarṇo 'sya sthānaṃ caivottaraṃ mukham

हिन्दी अर्थ

मध्यरात्रे च शिवयोः पश्यत्येव न संशयः।

English

Because knowledge dwindles, therefore sins must be properly atoned for. O auspicious lady, for the betterment of learning and fortune the devotee shall take handfuls of water and, meditating on me (iSiva) and repeating the mantra eleven times he shall perform ablution. For the eradication of the sin he shall take bath, repeating the mantra hundred and eight times. It has the same benefit as the pilgrimage to all holy centres. It is auspicious and it dispels all sins. If there is any break in the continuity in the Sandhya prayers the man shall perform hundred and eight japas.

अध्याय ८५

श्लोक 52

ब्रह्माधिदैवतं छन्दो बृहती चाङ्गिरा ऋषिः यकारो रक्तवर्णश् च स्थानम् ऊर्ध्वं मुखं विराट्

brahmādhidaivataṃ chando bṛhatī cāṅgirā ṛṣiḥ yakāro raktavarṇaś ca sthānam ūrdhvaṃ mukhaṃ virāṭ

हिन्दी अर्थ

अन्धकारविनाशश्च दीपस्येव प्रकाशनम् हैवे कर्मणि पित्रे वा शिबलोके महीयते

English

He shall not partake of the cooked rice touched and defiled by pigs, CaneJas, wicked people and cocks. If he eats it he shall repeat the japa hundred and eight times.

अध्याय ८५

श्लोक 53

छन्द ऋषिर्भरद्वाजः स्कन्दो दैवतमुच्यते न्यासमस्य प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिकरं शुभम्

chanda ṛṣirbharadvājaḥ skando daivatamucyate nyāsamasya pravakṣyāmi sarvasiddhikaraṃ śubham

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियोंपर विजय प्राप्त कर लेता है। जो शान्त होकर ध्यानमग्न हो पाँच लाख बार मन्त्रका जप करता है, वह पाँचों विषयोंपर विजय प्राप्त करता है। जो मनुष्य भक्तियुक्त होकर चौथी बार इस मन्त्रको पाँच लाख बार

English

For the atonement of the sin of brahmin slaughter the man shall repeat the mantra thousand million times i.e. hundred crores. For the expiation of great sins he shall perform the japa to the extent of half that number. No doubt need be entertained in this respect.

अध्याय ८५

श्लोक 54

सर्वपापहरं चैव त्रिविधो न्यास उच्यते उत्पत्तिस्थितिसंहारभेदतस्त्रिविधः स्मृतः

sarvapāpaharaṃ caiva trividho nyāsa ucyate utpattisthitisaṃhārabhedatastrividhaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

जपता है, वह इस लोकमें पृथ्वी आदि पंचभूतोंपर विजय प्राप्त कर लेता है॥ २१९-२२२/२॥ हे वरानने! जो अपने मनको नियन्त्रित करके प्रयत्नपूर्वक चार लाख बार मन्त्रका जप करता है, वह मन, बुद्धि आदि अन्तःकरणोंपर पूर्णरूपसे विजय प्राप्त कर लेता है। है कमलमुखि! पचीस लाख बार

English

It is ordained that in the case of those who are de- filed by subsidiary sins, the japa shall extend to half that num- ber. For the expiation of other sins one shall repeat the japa five thousand times.

अध्याय ८५

श्लोक 55

ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां क्रमशो भवेत् उत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणां गृहस्थानां स्थितिः सदा

brahmacārigṛhasthānāṃ yatīnāṃ kramaśo bhavet utpattirbrahmacāriṇāṃ gṛhasthānāṃ sthitiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

लेता है। है सुन्दरि! जो मध्यरात्रिमें वातरहित स्थानमें आदरपूर्वक दस हजार जप करता है, वह इस ब्रतके द्वारा ब्रह्मसिद्धि प्राप्त कर लेता है। जो मनुष्य आलस्यरहित होकर मध्यरात्रिमें वातशून्य तथा ध्वनि-

English

The mantra has bearing on the knowledge of the Atman. It is a secret and it illuminates the understanding of Siva. He who repeats the mantra unexcitedly to the extent of five hundred thousand times shall become Siva himself.

अध्याय ८५

श्लोक 56

यतीनां संहृतिर् न्यासः सिद्धिर् भवति नान्यथा अङ्गन्यासः करन्यासो देहन्यास इति त्रिधा

yatīnāṃ saṃhṛtir nyāsaḥ siddhir bhavati nānyathā aṅganyāsaḥ karanyāso dehanyāsa iti tridhā

हिन्दी अर्थ

रहित स्थानमें एक लाख बार जप करता है, वह शिव तथा पार्वतीका दर्शन कर लेता है; इसमें सन्देह नहीं है। उस समय अन्धकारका विनाश हो जाता है और हृदयके बाहर तथा भीतर दीपककी भाँति प्रकाश हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है। आत्मञ्ञको सभी प्रकारकी सम्पदा तथा समृद्धिके लिये मन्त्रका दस हजार जप करना चाहिए। है देवि! जो पवित्र तथा भक्तियुक्त होकर बीजके सम्मुटसहित मन्त्रका सौ लाख

English

The devotee shall with purity and devotion repeat the mantra ten million times affixed with the Bijas. He shall attain Sayujya with me. What else is greater than this?

अध्याय ८५

श्लोक 57

उत्पत्त्यादित्रिभेदेन वक्ष्यते ते वरानने न्यसेत्पूर्वं करन्यासं देहन्यासम् अनन्तरम्

utpattyāditribhedena vakṣyate te varānane nyasetpūrvaṃ karanyāsaṃ dehanyāsam anantaram

हिन्दी अर्थ

(एक करोड़) जप करता है, वह मेरा सायुज्य प्राप्त कर लेता है; इससे बढ़कर फल क्या हो सकता है।

English

Thus, the mode and procedure for chanting the five-syllabled Mantra has been recounted to you. He who reads this and listens to this, attains the greatest goal. He who

अध्याय ८५

श्लोक 58

अङ्गन्यासं ततः पश्चाद् अक्षराणां विधिक्रमात् मूर्धादिपादपर्यन्तम् उत्पत्तिन्यास उच्यते

aṅganyāsaṃ tataḥ paścād akṣarāṇāṃ vidhikramāt mūrdhādipādaparyantam utpattinyāsa ucyate

हिन्दी अर्थ

हे देवि! मैंने तुम्हें पंचाक्षरमन्त्रके जपको सम्पूर्ण विधि बता दी। जो इसे पढ़ता अथवा सुनता है, वह परम गति प्राप्त करता है। जो देवकर्म अथवा पितृकर्ममें शुद्ध ब्राह्मणोंको पंचाक्षर विधिके क्रमका ' श्रवण कराता है, वह शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है

English

Hence, O Suta, tell us today about the sacrifice of meditation suited for unattached noble souls in detail and with all effort.

अध्याय ८५

श्लोक 59

पादादिमूर्धपर्यन्तं संहारो भवति प्रिये हृदयास्यगलन्यासः स्थितिन्यास उदाहृतः

pādādimūrdhaparyantaṃ saṃhāro bhavati priye hṛdayāsyagalanyāsaḥ sthitinyāsa udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पाशुपतयोगज्ञानका स्वरूप तथा उसकी महिमा न ऋषिगण बोले-दग्ध पापवाले ब्राहमणो जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर्ब्राह्मणा दग्धकिल्विषाः । ज्ञानियोंके उत्तम ध्यानयज्ञको जपसे श्रेष्ठ कहा हेपत

English

"O lord, O bull-bannered lord, the terrible poison Kalakuta has been neutralised by you. Hence everything has been stabilised by you.'*

अध्याय ८५

श्लोक 60

ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां चैव शोभने सशिरस्कं ततो देहं सर्वमन्त्रेण संस्पृशेत्

brahmacārigṛhasthānāṃ yatīnāṃ caiva śobhane saśiraskaṃ tato dehaṃ sarvamantreṇa saṃspṛśet

हिन्दी अर्थ

हे सूतजी! अब आप विरक्त महात्माओंके ध्यानयज्ञके हमलोगोंको बताइये

English

On hearing their words, lord Nilalohita, the Atman of the Universe, smilingly said to those sages, Sanandana and others.

अध्याय ८५

श्लोक 61

स देहन्यास इत्युक्तः सर्वेषां सम एव स दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्त एव हि

sa dehanyāsa ityuktaḥ sarveṣāṃ sama eva sa dakṣiṇāṅguṣṭhamārabhya vāmāṅguṣṭhānta eva hi

हिन्दी अर्थ

दीर्घ कालतक यज्ञ करनेवाले उन ऋषियोंका वचन सुनकर सूतजीने वह सारा वृत्तान्त कहा, जिसे विश्वकी रचना करनेवाले रुद्रने कालकूट नामक विषको निष्क्रिय करके मेरुपर्वतकी गुफामें आकर

English

The poison K&lakuta or halShala — a product of the churned ocean was swallowed by Siva. The blue colour of his neck and his extreme ire are the effects of that poison.

अध्याय ८५

श्लोक 62

न्यस्यते यत्तदुत्पत्तिर् विपरीतं तु संहृतिः अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं न्यस्यते हस्तयोर् द्वयोः

nyasyate yattadutpattir viparītaṃ tu saṃhṛtiḥ aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ nyasyate hastayor dvayoḥ

हिन्दी अर्थ

महात्माओंको बताया था॥३+/२॥ सूतजी बोले--हे ऋषियो! गुफामें पहुँचकर पार्वतीके साथ सुखपूर्वक बैठे हुए उन शंकरको महात्मा मुनियोंने प्रणाम किया। उसके बाद उन सभीने गुफामें विराजमान उमापति भगवान्

English

What is called Kalajkuta is not at all poison when compared to worldly existence which is the real poison. Hence, with all efforts one shall try to dispel that terrible poison.

अध्याय ८५

श्लोक 63

अतीव भोगदो देवि स्थितिन्यासः कुटुंबिनाम् करन्यासं पुरा कृत्वा देहन्यासम् अनन्तरम्

atīva bhogado devi sthitinyāsaḥ kuṭuṃbinām karanyāsaṃ purā kṛtvā dehanyāsam anantaram

हिन्दी अर्थ

नीलकण्ठको स्तुति की और कहा--हे भगवन्! आपने अति भयंकर कालकूट नामक विषको निष्क्रिय कर दिया; अतः है देव! है वृषध्वज! आपके द्वारा ही कुछ प्रतिष्ठित है ॥ ४--६॥

English

The mundane existence is two-fold'® in accordance with one's rights and duties. In regard to men of deluded minds, the mundane existence is very terrible and burden- some. O sages of good holy rites, creation is caused by ignorance due to the defects of malice and attachment.'®® It is certainly due to these, that virtue and evil befall everyone. O brahmins, even in regard to things not near at hand,'®® the scripture creates desire for them even in the minds of good men in the world merely by hearing of it. Hence, the perceptible world and the world of Vedic tradition"® and rituals both should be eschewed" with great effort. He then becomes Virakta (unattached person) altogether.

अध्याय ८५

श्लोक 64

अङ्गन्यासं न्यसेत्पश्चाद् एष साधारणो विधिः ओङ्कारं संपुटीकृत्य सर्वाङ्गेषु च विन्यसेत्

aṅganyāsaṃ nyasetpaścād eṣa sādhāraṇo vidhiḥ oṅkāraṃ saṃpuṭīkṛtya sarvāṅgeṣu ca vinyaset

हिन्दी अर्थ

उनका वह वचन सुनकर विश्वात्मा भगवान् नीललोहित सनन्दन आदि मुनियों -से हँसते हुए कहने लगे- है श्रेष्ठ द्विजो ! यह विष क्या है ! मैं अति भयंकर विषके विषयमें बताऊँगा, जो इस कालकूट विषको भी निष्क्रिय कर देता है, वह परम समर्थ है; यह कालकूट विष कौन-सी चीज है । कालकूट नामक विष वास्तवमें, विष नहीं है, बल्कि संसार ही विष कहा जाता है। अतः पूर्ण प्रयत्नसे इस संसाररूपी अत्यन्त भीषण विषको नष्ट

English

Those who do not know these things say: — "Desire is natural" in everyone. The opposite is not seen. It is the Veda that makes them work (for fulfilling such desires).

अध्याय ८५

श्लोक 65

करयोरुभयोश्चैव दशाग्रांगुलिषु क्रमात् प्रक्षाल्य पादावाचम्य शुचिर्भूत्वा समाहितः

karayorubhayoścaiva daśāgrāṃguliṣu kramāt prakṣālya pādāvācamya śucirbhūtvā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए अर्थात् संसारमें मिथ्यात्वका भाव रखी चाहिए ॥७--९॥

English

i.e. tamasa and rjasa.

अध्याय ८५

श्लोक 66

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न्यासकर्म समाचरेत् स्मरेत् पूर्वम् ऋषिं छन्दो दैवतं बीजमेव च

prāṅmukhodaṅmukho vāpi nyāsakarma samācaret smaret pūrvam ṛṣiṃ chando daivataṃ bījameva ca

हिन्दी अर्थ

अपने अधिकारके अनुसार यह संसार दो प्रकारका कहा गया है; मूढ़चित्तवाले मनुष्योंके लिये यह असंक्षीण (क्षय न होनेवाला) तथा अत्यन्त भयंकर है। है सुत्रतो यह सृष्टि इच्छा तथा रागजनित दोषके कारण है; इसका विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्॥

English

ST* dkjoins 'ucyate bhagam' as 'ucyatc abhagam* and con- strues with 'karmasu*. i.e, karmasu abhagam — non-participation in activities. ST, interprets: hert- metaphysics (kdhyatma-Skstra) is considered to be superior to the Vedas.

अध्याय ८५

श्लोक 67

शक्तिं च परमात्मानं गुरुं चैव वरानने मन्त्रेण पाणी संमृज्य तलयोः प्रणवं न्यसेत्

śaktiṃ ca paramātmānaṃ guruṃ caiva varānane mantreṇa pāṇī saṃmṛjya talayoḥ praṇavaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः। विस्तरात्सर्वयत्ेन विरक्तानां महात्मनाम्

English

The virtue of renunciation from worldly affairs, is intended for eificicni persons.'" Hence, it is said that worldly exigence is caused by ignorance of all embodied persons.

अध्याय ८५

श्लोक 68

अङ्गुलीनां च सर्वेषां तथा चाद्यन्तपर्वसु सबिन्दुकानि बीजानि पञ्च मध्यमपर्वसु

aṅgulīnāṃ ca sarveṣāṃ tathā cādyantaparvasu sabindukāni bījāni pañca madhyamaparvasu

हिन्दी अर्थ

रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम् संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा।

English

Salvation is not attained by good men through their progeny, through actions, or through wealth.'' Liberation shall occur only through renunciation. He wanders in the world due to the absence of it (renunciation).

अध्याय ८५

श्लोक 69

उत्पत्त्यादित्रिभेदेन न्यसेदाश्रमतः क्रमात् उभाभ्यामेव पाणिभ्याम् आपादतलमस्तकम्

utpattyāditribhedena nyasedāśramataḥ kramāt ubhābhyāmeva pāṇibhyām āpādatalamastakam

हिन्दी अर्थ

गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्॥

English

Thus due to the fault of ignorance and as a result of various Karmans, the individual soul adopts a body produced by six Kosas'" (vestures).

अध्याय ८५

श्लोक 70

मन्त्रेण संस्पृशेद्देहं प्रणवेनैव संपुटम् मूर्ध्नि वक्त्रे च कण्ठे च हृदये गुह्यके तथा

mantreṇa saṃspṛśeddehaṃ praṇavenaiva saṃpuṭam mūrdhni vaktre ca kaṇṭhe ca hṛdaye guhyake tathā

हिन्दी अर्थ

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया। अतः प्रतिष्ठितं सर्व त्वया देव वृषध्वज तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः।

English

Many miseries are to be faced by the individual in the womb, in the vaginal passage, on the earth, in boyhood, in youth, in old age and in death.

अध्याय ८५

श्लोक 71

पादयोर् उभयोश्चैव गुह्ये च हृदये तथा कण्ठे च मुखमध्ये च मूर्ध्नि च प्रणवादिकम्

pādayor ubhayoścaiva guhye ca hṛdaye tathā kaṇṭhe ca mukhamadhye ca mūrdhni ca praṇavādikam

हिन्दी अर्थ

न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते।

English

For those who are unattached activities arc not unavoidable. Gf. "pravrttir esa bhutam nivrttistu mahabala" — Manu; Or activities have no fixed goal, Gf. Bhaga. 'vedoktam eva kurvano nissangarpitamisvarc/ naiskarmyani labhate siddbim rocanartha phalarutih //

अध्याय ८५

श्लोक 72

हृदये गुह्यके चैव पादयोर्मूर्ध्नि वाचि वा कण्ठे चैव न्यसेदेव प्रणवादित्रिभेदतः

hṛdaye guhyake caiva pādayormūrdhni vāci vā kaṇṭhe caiva nyasedeva praṇavāditribhedataḥ

हिन्दी अर्थ

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः। तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधमौ न संशयः

English

trividhah jivah— the invidividual soul is threefold (See V-iB below ).

अध्याय ८५

श्लोक 73

कृत्वाङ्गन्यासमेवं हि मुखानि परिकल्पयेत् पूर्वादि चोर्ध्वपर्यन्तं नकारादि यथाक्रमम्

kṛtvāṅganyāsamevaṃ hi mukhāni parikalpayet pūrvādi cordhvaparyantaṃ nakārādi yathākramam

हिन्दी अर्थ

अध्याय ८६ पाशुपतयोगज्ञानका स्वरूप तथा उसकी महिमा

English

§at-kausikam— snayvadi-§atko5a-yuktam ST. consistini of six coverings cf.

अध्याय ८५

श्लोक 74

षडङ्गानि न्यसेत्पश्चाद् यथास्थानं च शोभनम् नमः स्वाहा वषड्ढुं च वौषट्फट्कारकैः सह

ṣaḍaṅgāni nyasetpaścād yathāsthānaṃ ca śobhanam namaḥ svāhā vaṣaḍḍhuṃ ca vauṣaṭphaṭkārakaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

ससरत होनेपर संसार बाधित हो जाता है। उन्हीं (ईषणा बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः॥ १२ और ज्ञान)-के वशमें होनेसे ही सभी लोगोंकी धर्म तथा अधर्ममें प्रवृत्ति होती है; इसमें सन्देह नहीं है

English

O brahmins, if duly pondered over, good men have to face only misery through the contact with women and similar activities. The miserable try to quell one misery only by another misery.

अध्याय ८५

श्लोक 75

प्रणवं हृदयं विद्यान् नकारः शिर उच्यते शिखा मकार आख्यातः शिकारः कवचं तथा

praṇavaṃ hṛdayaṃ vidyān nakāraḥ śira ucyate śikhā makāra ākhyātaḥ śikāraḥ kavacaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हे ब्राह्मणो! पारलौकिक पदार्थके प्रत्यक्ष न रहनेपर भी शास्त्रके द्वारा उसके विषयमें श्रवण कर लेनेसे उसमें सज्जनं तथा विद्वानोंकी प्रवृत्ति हो जाती है। अतः जो इहलौकिक तथा पारलौकिक-इन दोनों

English

Lust is never quelled by means of enjoyment of plea- sures. Just as fire blazes all the more by Havis (ghee offer- ing) so also lust is inflamed all the more by indulging into pleasure.'®

अध्याय ८५

श्लोक 76

आकारो नेत्रमस्त्रं तु यकारः परिकीर्तितः इत्थमङ्गानि विन्यस्य ततो वै बन्धयेद्दिशः

ākāro netramastraṃ tu yakāraḥ parikīrtitaḥ itthamaṅgāni vinyasya tato vai bandhayeddiśaḥ

हिन्दी अर्थ

पदार्थोको हेय समझकर पूर्ण प्रयत्नसे इनका परित्याग हे द्विजो! श्रुतिप्रतिपादित सकाम कमोँमें, जिसमें सबकी प्रवृत्ति है तथा वेदके मस्तकस्वरूप एवं मन्त्र- द्रष्टा ऋषियोंके सारस्वरूप निष्कामकर्मफलको प्रतिपादित करनेवाला जो अध्यात्मशास्त्र है, वही शास्त्र कहा जाता

English

Hence, on pondering over, it will be seen that there is no happiness unto men even due to coitus. There is misery in earning wealth as also in preserving and spending it. O excellent brahmins, if we ponder over it, there is misery amongst the Piacas, Raksasas, Yaksas, Gandharvas, in the world of the moon, in the world of mercury, in the world of Prajapati, in the world of the Brahman, in the world of Prakrti and Purusa also. O sages of good holy rites, there are miseries due to destruction of possessions, due to one's possession being excelled by another's, etc. These cause only other miseries.

अध्याय ८५

श्लोक 77

विघ्नेशो मातरो दुर्गा क्षेत्रज्ञो देवता दिशः आग्नेयादिषु कोणेषु चतुर्ष्वपि यथाक्रमम्

vighneśo mātaro durgā kṣetrajño devatā diśaḥ āgneyādiṣu koṇeṣu caturṣvapi yathākramam

हिन्दी अर्थ

जो श्रुतिके रहस्यको नहीं जानते हैं, वे ही ऐसा कहते हैं कि चूँकि सभी लोगोंका स्वभाव कामनामूलक दिखायी देता है, अतः श्रुति सकामकर्मकी ही प्रवर्तिका है

English

One shall eschew those impure fortunes and riches. Hence, O sinless sages of good holy rites, all kinds of pleasures are really miseries to the discriminating person in whatever way you view them, viz., eightfold or sixteenfold or of twentyfour, thirty two, fortyeight, fiftysix, or sixtyfour types.

अध्याय ८५

श्लोक 78

अङ्गुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां संस्थाप्य सुमुखं शुभम् रक्षध्वमिति चोक्त्वा तु नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक्

aṅguṣṭhatarjanyagrābhyāṃ saṃsthāpya sumukhaṃ śubham rakṣadhvamiti coktvā tu namaskuryātpṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

वास्तविक रूपमें विरक्त जनोंके लिये निष्कामकर्मका प्रतिपादन करनेमें ही श्रुतिका तात्पर्य है, अतः सभी देहधारियोके लिये संसार अज्ञानमूलक है। वेदोक्त निष्कामकर्मके द्वारा जीवभाव क्षीण होता है। अविद्यासे उत्पन्न जो अज्ञान है, उसके कारण सकामकर्मके वशीभूत तीन प्रकारका जीवभाव दृढ़ होता है

English

The pleasures of the following types are undoubte- dly miseries if pondered over properly even to those yogins who talk of Brahman: — Parthiva (earthly), Apya (watery) Taijasa (fiery), Vayavya (gaseous), Vyauma (of the firmament), Manasa (mental), Abhimanika, (bringing pride), Bauddha'®® (intellectual), PrSkrta (pertaining to Prakrti).

अध्याय ८५

श्लोक 79

गले मध्ये तथाङ्गुष्ठे तर्जन्याद्याङ्गुलीषु च अङ्गुष्ठेन करन्यासं कुर्यादेव विचक्षणः

gale madhye tathāṅguṣṭhe tarjanyādyāṅgulīṣu ca aṅguṣṭhena karanyāsaṃ kuryādeva vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पापकर्म करनेवाला नारकी होता है, पुण्यकर्म करनेवाला अपने पुण्यकी महिमाके कारण स्वर्गी होता है और पाप-पुण्यकर्मके मिश्रणवाला जीव उद्भिज, स्वेदज, अण्डज तथा जरायुज-इन चार रूपोंमें व्यवस्थित

English

The attributes (?) of the leaders of the Ganas are, on reflection, causes of misery. In all the worlds there is always misery in the beginning, in the middle and in the end. The present ones are miseries, the future ones are miseries. (?) In the lands defiled by faults, there are various kinds af miseries.

अध्याय ८५

श्लोक 80

एवं न्यासमिमं प्रोक्तं सर्वपापहरं शुभम् सर्वसिद्धिकरं पुण्यं सर्वरक्षाकरं शिवम्

evaṃ nyāsamimaṃ proktaṃ sarvapāpaharaṃ śubham sarvasiddhikaraṃ puṇyaṃ sarvarakṣākaraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

होता है। इस प्रकारसे व्यवस्थित वह अज्ञानी जीव अपने कर्मके कारण संसारचक्रसे मुक्त नहीं हो पाता है होती है; एकमात्र त्यागके द्वारा ही मुक्ति प्राप्त होती है और उसके अभावके कारण यह जीव भ्रमण करता रहता है। इस प्रकार अज्ञानके दोषके कारण तथा अनेक

English

bauddham prakrtam eva ca: the intellectual enjoymertt is also material.

अध्याय ८५

श्लोक 81

न्यस्ते मन्त्रे ऽथ सुभगे शङ्करप्रतिमो भवेत् जन्मान्तरकृतं पापम् अपि नश्यति तत्क्षणात्

nyaste mantre 'tha subhage śaṅkarapratimo bhavet janmāntarakṛtaṃ pāpam api naśyati tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

शास्त्रमित्युच्यतेऽभागं श्रुतेः कर्मसु तद् द्विजाः । मूर्धानं ब्रह्मणः सारं ऋषीणां कर्मणः फलम्

English

Just as the tree whose roots have been cut falls down to the ground helplessly so also the living being overwhelmed by various kinds of ailments, passion, hatred, fear, etc.®

अध्याय ८५

श्लोक 82

एवं विन्यस्य मेधावी शुद्धकायो दृढव्रतः जपेत्पञ्चाक्षरं मन्त्रं लब्ध्वाचार्यप्रसादतः

evaṃ vinyasya medhāvī śuddhakāyo dṛḍhavrataḥ japetpañcākṣaraṃ mantraṃ labdhvācāryaprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दूष्टो न चान्यथा। श्रुतिः प्रवर्तिका तेषामिति कर्मण्यतद्विदः निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानामिहोच्यते। तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

English

Similarly the heaven-dwellers fall down to the earth due to the destruction of the tree of merit. Even for heaven-dwellers who desire for things that cause misery and who are richly endowed with pleasures that cause misery, there is terrible misery when they fall from that heaven. There is definitely misery in the hell due to the fact that even religious students resort to it when they do not perform those rites that are laid down, O leading sages.

अध्याय ८५

श्लोक 83

अतः परं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभे यं विना निष्फलं नित्यं येन वा सफलं भवेत्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mantrasaṃgrahaṇaṃ śubhe yaṃ vinā niṣphalaṃ nityaṃ yena vā saphalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः। सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

English

Just as the deer frightened of death and uprooted from his habitation does not obtain sleep so also the noble-souled as- cetic engaged in meditation and frightened of the worldly existence does not obtain slumber.

अध्याय ८५

श्लोक 84

आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनम् अमानसम् आज्ञप्तं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्

ājñāhīnaṃ kriyāhīnaṃ śraddhāhīnam amānasam ājñaptaṃ dakṣiṇāhīnaṃ sadā japtaṃ ca niṣphalam

हिन्दी अर्थ

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत्पुण्यगौरवात्। व्यतिमिश्रेण वै जीवश्चतुर्धा संव्यवस्थितः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो हानिर्वृतः

English

Unhappiness is seen even in germs, birds, animals, deer, elephants and horses. Hence there is great happiness unto a man who renounces.

अध्याय ८५

श्लोक 85

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं सुमानसम् एवं च दक्षिणासिद्धं मन्त्रं सिद्धं यतस्ततः

ājñāsiddhaṃ kriyāsiddhaṃ śraddhāsiddhaṃ sumānasam evaṃ ca dakṣiṇāsiddhaṃ mantraṃ siddhaṃ yatastataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजया कर्मणा मुक्तिर्धनेन च सतां न हि। त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात्तदभावाद् भ्रमत्यसौ

English

O sages of good holy rites, there is misery unto even those officers on duty spread over the whole kalpa who move about in aerial chariots, unto Manu and others who take pride in their respective positions.

अध्याय ८५

श्लोक 86

उपागम्य गुरुं विप्रं मन्त्रतत्त्वार्थवेदिनम् ज्ञानिनं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्

upāgamya guruṃ vipraṃ mantratattvārthavedinam jñāninaṃ sadguṇopetaṃ dhyānayogaparāyaṇam

हिन्दी अर्थ

एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च! षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम् ० ० ० का नाममा.

English

The activities enjoined for the attainment of heaven are not

अध्याय ८५

श्लोक 87

तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च

toṣayettaṃ prayatnena bhāvaśuddhisamanvitaḥ vācā ca manasā caiva kāyena draviṇena ca

हिन्दी अर्थ

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले।

English

As soon as he has exhausted merit the heaven-dweller falls from

अध्याय ८५

श्लोक 88

आचार्यं पूजयेच्छिष्यः सर्वदातिप्रयत्नतः हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

ācāryaṃ pūjayecchiṣyaḥ sarvadātiprayatnataḥ hastyaśvaratharatnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca

हिन्दी अर्थ

कौमारे यौवने चैव वार्धके मरणेऽपि वा दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यन्तीह दुःखिनः

English

Devas and Daityas undergo misery due to their desire for mutual conquest. Even kings and Raksasas in the three worlds undergo misery.

अध्याय ८५

श्लोक 89

भूषणानि च वासांसि धान्यानि विविधानि च एतानि गुरवे दद्याद् भक्त्या च विभवे सति

bhūṣaṇāni ca vāsāṃsi dhānyāni vividhāni ca etāni gurave dadyād bhaktyā ca vibhave sati

हिन्दी अर्थ

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति।

English

In fact the Aramas bring about only misery or exhaustion (rama) unto the different castes. People do not attain the Atman through Asramas (stages in life), Vedas, yajnas, Samkhyas, (numerical knowledge), vratas (holy rites), severe penances, different kinds of charitable gifts, etc. But people with knowledge obtain it. Hence, with all efforts one shall perform the Pasupata rite. In the holy rite of Pasu- pata, the learned devotee shall perpetually lie on bhasman, besmeared with ashes.

अध्याय ८५

श्लोक 90

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः पश्चान्निवेदयेद्देवि आत्मानं सपरिच्छदम्

vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchetsiddhimātmanaḥ paścānnivedayeddevi ātmānaṃ saparicchadam

हिन्दी अर्थ

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः। गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

English

The learned devotee, richly endowed with the knowledge of the five objects and having great attention to- wards the principle of Siva shall adopt the yoga that causes salvation and destroys fate and karman and shall become intelligent and endowed v/ith the yoga of five objects. There- by he attains the end of misery. The devotees understand the knowable by means of Para Vidya'®* and not by Apara Vidya.

अध्याय ८५

श्लोक 91

एवं सम्पूज्य विधिवद् यथाशक्ति त्ववञ्चयन् आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु

evaṃ sampūjya vidhivad yathāśakti tvavañcayan ādadīta gurormantraṃ jñānaṃ caiva krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मो प्राकृते पौरुषे तथा।

English

Two Vidyas (topics of knowledge) are to be known: Para and Apara, O excellent brahmins, Apara consists of Rg, Yajur, Sama, and Atharva Vedas. Siksa, Kalpa, grammar, semantics, prosody and astrology also constitute Apara Vidya.

अध्याय ८५

श्लोक 92

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजितं वत्सरोषितम् शुश्रूषुम् अनहङ्कारम् उपवासकृशं शुचिम्

evaṃ tuṣṭo guruḥ śiṣyaṃ pūjitaṃ vatsaroṣitam śuśrūṣum anahaṅkāram upavāsakṛśaṃ śucim

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः । हात्रिंशद्भेदमनघाश्चत्वारिंशदगुणं पुनः तथाष्टचत्वारिंशच्य षट्पञ्चाशत्प्रकारतः। चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

English

It has no touch, no form, no taste, no smell, no change, no support. It is perpetual, omnipresent and all-power- ful. It it great and massive. O brahmins, it is unborn and identical with cit (consciousness); it is devoid of Pranas (vital airs); it has no mind; it is non-emollient and it is devoid of blood. It is incomprehensible; it is neither stout nor long; it is

अध्याय ८५

श्लोक 93

स्नापयित्वा तु शिष्याय ब्राह्मणानपि पूज्य च समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालये ऽपि वा

snāpayitvā tu śiṣyāya brāhmaṇānapi pūjya ca samudratīre nadyāṃ ca goṣṭhe devālaye 'pi vā

हिन्दी अर्थ

दुःखमेव न सन्देहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

English

padc&rtha-yoga-fampaxmah— 'It can be interpreted as accom- panied by knowledge derived from the practice of the five-syllabled mantra 'namai iiv&ya*.

अध्याय ८५

श्लोक 94

शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदा दोषवर्जिते

śucau deśe gṛhe vāpi kāle siddhikare tithau nakṣatre śubhayoge ca sarvadā doṣavarjite

हिन्दी अर्थ

आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा कर्मोके वशीभूत होनेके कारण यह जीव छः कोशों (स्नायु, अस्थि, मज्जा, त्वचा, मांस, रक्त) -से इस शरीरको धारण करता है

English

pars vidy& — knowledge of Brahma as taught in the Upaniads,

अध्याय ८५

श्लोक 95

अनुगृह्य ततो दद्याच् छिवज्ञानम् अनुत्तमम् स्वरेणोच्चारयेत् सम्यग् एकान्ते ऽपि प्रसन्नधीः

anugṛhya tato dadyāc chivajñānam anuttamam svareṇoccārayet samyag ekānte 'pi prasannadhīḥ

हिन्दी अर्थ

युवावस्थामें, वृद्धावस्थामें और मृत्युके समय ५ अनेक दुःख होते हैं। है द्विजो! विचारपूर्वक देखा जाय तो स्त्रीसंसर्ग आदिसे ही सज्जनोंको दुःख उत्पन्न होता है; वे एक दुःखसे दूसरे दुःखको शान्त करना चाहते

English

apar& vidy&-- knowledge of the ritual as taught in the Srauta and Cthya Sutras,

अध्याय ८५

श्लोक 96

उच्चार्योच्चारयित्वा तु आचार्यः सिद्धिदः स्वयम् शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनो ऽस्तु प्रियो ऽस्त्विति

uccāryoccārayitvā tu ācāryaḥ siddhidaḥ svayam śivaṃ cāstu śubhaṃ cāstu śobhano 'stu priyo 'stviti

हिन्दी अर्थ

हैं और दुःखी होते रहते हैं। विषयोंके उपभोगसे कामकी शान्ति कभी नहीं होती है; जैसे हविसे अग्नि बढ़ती है, वैसे ही वह वासना निरन्तर बढ़ती ही जाती है॥ २२--२४॥ अत: विचार किया जाय तो मनुष्योंको विषयोंके प्राप्त होनेपर भी सुख नहीं प्राप्त होता है। धनके अर्जनमें, उसको सुरक्षा करनेमें तथा व्ययमें भी दुःख है। है श्रेष्ठ ब्राह्मणो! विचार करनेपर देखा जाय, तो पिशाचलोक,

English

But these Para and Apara are not the real. I alone am identical with the universe; the universe is in me alone.

अध्याय ८५

श्लोक 97

एवं लब्ध्वा परं मन्त्रं ज्ञानं चैव गुरोस्ततः जपेन्नित्यं ससंकल्पं पुरश्चरणमेव च

evaṃ labdhvā paraṃ mantraṃ jñānaṃ caiva gurostataḥ japennityaṃ sasaṃkalpaṃ puraścaraṇameva ca

हिन्दी अर्थ

राक्षसलोक, यक्षलोक, गन्धर्वलोक, चन्द्रलोक, बुधलोक, प्रजापतिलोक, ब्राह्मलोक और प्रकृतिलोक तथा पुरुषलोकमें भी भोगोंके नाशको सम्भावनासे तथा एक-दूसरेसे श्रेष्ठ होनेके कारण ईर्ष्याजन्य दुःखोंसे वे भी दुःखी ही रहते

English

Everything originates from me, stays within me and gets dissolved in me; there is nothing different from me. This shall be realised mentally, verbally and physically. The devotee shall with concentration sec everything: the 'sat' (the existent) and the 'asat' (the non-existent), in the Atman. One seeing everything in the Atman does not allow the mind to stray to other objects.

अध्याय ८५

श्लोक 98

यावज्जीवं जपेन्नित्यम् अष्टोत्तरसहस्रकम् अनश्नंस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम्

yāvajjīvaṃ japennityam aṣṭottarasahasrakam anaśnaṃstatparo bhūtvā sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

हैं। अतः है सुव्रतो! भाग्यसे प्राप्त अशुद्ध भोगों तथा अशुद्ध धनोंका त्याग कर देना चाहिए; है सुव्रतो! चाहे वह भोग (सुख) आठ प्रकारका हो, अथवा सोलह प्रकारका हो, अथवा चौबीस प्रकारका हो, अथवा बत्तीस प्रकारका हो, अथवा चालीस प्रकारका हो, अथवा अड़तालीस प्रकारका हो, अथवा छप्पन प्रकारका हो अथवा चौसठ प्रकारका हो,” विवेकयुक्त व्यक्तिके लिये भोग दुःखरूप ही होता है॥ २५--३०॥

English

On lowering the vision, one shall see the Atman stationed in Vitasti above the umbilicus in the heart, the abode of the universe.

अध्याय ८५

श्लोक 99

जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् नक्ताशी संयमी यश् च पौरश्चरणिकः स्मृतः

japedakṣaralakṣaṃ vai caturguṇitamādarāt naktāśī saṃyamī yaś ca pauraścaraṇikaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निसम्बन्धी, वायुसम्बन्धी, आकाशसम्बन्धी, मनसम्बन्धी, अहंकारसम्बन्धी, बुद्धिसम्बन्धी तथा प्रकृतिसम्बन्धी भोग भी ब्रह्मवादी योगियोंके लिये दुःख ही हैं; इसमें सब्देह

English

It sees mostly and in due order on being united Avith Prana, etc. O leading sages, each of the veins (Nadis) carries the ten Pranas (vital airs). Altogether there arc seventy- wo thousand Naejis. The Jagrat (waking stage) is stati- oned in the eyes, the svapna (dream stage) in the neck; the susupta (sleeping stage) in the heart and turiya (the fourth above the three) in the head. The presiding deity in the jagrat state is brahma; in Svapna Visnu; Is vara in Susupta and in Turiya Mahevara. Others say as follows when the person is in full possession of his senses and organs it is called Jagrat; when only the four organs, mind, intellect, ego and citta function, it is Svapna. O sages of good holy rites, when the organs and senses are merged into the Atman

अध्याय ८५

श्लोक 100

पुरश्चरणजापी वा अपि वा नित्यजापकः अचिरात्सिद्धिकाङ्क्षी तु तयोरन्यतरो भवेत्

puraścaraṇajāpī vā api vā nityajāpakaḥ acirātsiddhikāṅkṣī tu tayoranyataro bhavet

हिन्दी अर्थ

नहीं है। विचारपूर्वक देखा जाय, तो गणेश्वरोंके गु - अष्टक पार्थिव आदि सुखभोग (ऐश्‍वर्य) से लेकर चेक (खळा उ हर पग अध्य अष्टगुणयुक्त पार्थिव आदि सुखभोग (ऐश्वर्य)-से लेकर चौंसठ प्रकारके सुखभोग (ऐश्वर्य) इसी लिङ्गपुराणे पूर्वभाग अध्या"

English

para vidy& anyathfi na— anya-prakirena vanjitum aSakyS Cf. "yato vSeo nivartante.*'

अध्याय ८५

श्लोक 101

यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेन्नरः तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धिदो वशी

yaḥ puraścaraṇaṃ kṛtvā nityajāpī bhavennaraḥ tasya nāsti samo loke sa siddhaḥ siddhido vaśī

हिन्दी अर्थ

९ में विस्तारसे बताये गये हैं।

English

The four states Jagrat (wakefulness), Svapna (dream), Suupti (slumber) and Turiya (the fourth) have been mentioned. I shall now describe the Adhibhautika, Adhyatmika and Adhidaivika terms, O leading brahmins. It should be known by the learned that all these are I myself. O great sages, the Adhyatmika (organic) is said to be fourteen in all, viz., the sense organs (five), the organs of action (five) and the mind, intellect, ego, and will (four).

अध्याय ८५

श्लोक 102

आसनं रुचिरं बद्ध्वा मौनी चैकाग्रमानसः प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि जपेन्मन्त्रमनुत्तमम्

āsanaṃ ruciraṃ baddhvā maunī caikāgramānasaḥ prāṅmukhodaṅmukho vāpi japenmantramanuttamam

हिन्दी अर्थ

ध्यावे 2६ पाशुपतयोगञ्चानका स्वरूप तथा उसकी महिमा bs वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम्। वास्तवमें दुःख ही हैं। समस्त लोकोंमें प्रारम्भ, दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च॥ ३४ मध्य तथा अन्तमें सर्वदा दुःख ही है । वास्तवमें वर्तमानमें भी दु:ख है और भविष्यमें भी दुःख होंगे। दोषोंसे ग्रस्त सभी देशोंमें अनेक प्रकारके दुःख हैं; अपनेको ज्ञानी

English

The following are fourteen NaIs (tubular vessels), viz.— Rajfti, Sudarfana, Jita, Saumya, Mogha, Rudra, Mrta, (Amrta), Satya, Madhyama, Na(jhra, Stfuka, Asura, Krttika and Bhasvatl.

अध्याय ८५

श्लोक 103

आद्यान्तयोर् जपस्यापि कुर्याद्वै प्राणसंयमान् तथा चान्ते जपेद्बीजं शतमष्टोत्तरं शुभम्

ādyāntayor japasyāpi kuryādvai prāṇasaṃyamān tathā cānte japedbījaṃ śatamaṣṭottaraṃ śubham

हिन्दी अर्थ

समझनेवाले कुछ लोग अज्ञानके कारण अतीतका स्मरण नहीं करते हैं। जिस प्रकार औषधि रोगोंके उपचारके लिये होती है; न कि सुखके लिये, उसी प्रकार आहारको भूखरूपी रोगको दूर करनेके लिये बताया गया

English

There are fourteen carrying winds'®® stationed in the middle of Na(s: — Thcy arc Prma, Vya, Apana, Udana, Samana, Vairambha, the important Antarya, Prabhahjana, Kurmaka, Syena, Sveta, Kr§na, Anila and Naga.

अध्याय ८५

श्लोक 104

चत्वारिंशत्समावृत्ति प्राणानायम्य संस्मरेत् पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य प्राणायाम उदाहृतः

catvāriṃśatsamāvṛtti prāṇānāyamya saṃsmaret pañcākṣarasya mantrasya prāṇāyāma udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है, न कि सुखके लिये। शीत, ताप, वायु, वर्षा आदिके द्वारा उन-उन कालोंमें शरीरधारिंयोंको दुःख ही होता है, इसमें सन्देह नहीं है; किंतु अज्ञानी लोग इसे नहीं समझ पाते हैं॥ ३१--३६ /२॥ हे श्रेष्ठ मुनियो! इसी प्रकार स्वर्गमें भी लोग पुण्यके क्षय आदि दुःखोंसे तथा राग, द्वेष, भय आदि नानाविध रोगोंसे ग्रस्त होते हैं। जैसे जड़से कटा हुआ वृक्ष विवश होकर पृथ्वीपर गिर जाता है, वैसे ही स्वर्गमें

English

The omniscient Being is only one. There is only one lord of all. He is the overlord of all. He is the immanent soul of great lustre.

अध्याय ८५

श्लोक 105

प्राणायामाद्भवेत्क्षिप्रं सर्वपापपरिक्षयः इन्द्रियाणां वशित्वं च तस्मात्प्राणांश् च संयमेत्

prāṇāyāmādbhavetkṣipraṃ sarvapāpaparikṣayaḥ indriyāṇāṃ vaśitvaṃ ca tasmātprāṇāṃś ca saṃyamet

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले भी पुण्यरूपी वृक्षके क्षय होनेसे पृथ्वीपर पुनः आ जाते हैं। दु:खमय कामनाओंसे युक्त तथा दुःखमय भोगसम्पदासे परिपूर्ण स्वर्गवासी देवताओं-को भी इस स्वर्गसे पतित होनेपर दुःख तथा कष्ट ही होता है।

English

On being worshipped, the eternal lord grants happi- ness. O excellent brahmins, if one does not worship him one does not attain happiness.®®

अध्याय ८५

श्लोक 106

गृहे जपः समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं भवेत् नद्यां शतसहस्रं तु अनन्तः शिवसन्निधौ

gṛhe japaḥ samaṃ vidyād goṣṭhe śataguṇaṃ bhavet nadyāṃ śatasahasraṃ tu anantaḥ śivasannidhau

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ मुनियो ! शास्त्रोचित कर्मको न करनेसे विभिन्न वर्णके लोगोंको नरकोंमें पड्नेके कारण वहाँ दुःख ही भोगना पड़ता है जैसे उजड़े हुए निवासवाला मृग मृत्युसे भयभीत होकर निद्रा ग्रहण नहीं कर पाता, उसी प्रकार

English

He is being worshipped by the Vedas and other scrip- tures. But this omniscient lord does not go unto them for succour.

अध्याय ८५

श्लोक 107

समुद्रतीरे देवह्रदे गिरौ देवालयेषु च पुण्याश्रमेषु सर्वेषु जपः कोटिगुणो भवेत्

samudratīre devahrade girau devālayeṣu ca puṇyāśrameṣu sarveṣu japaḥ koṭiguṇo bhavet

हिन्दी अर्थ

निद्रा ग्रहण नहीं कर पाता अर्थात् प्रमादरहित होकर सर्वथा सजग रहता है

English

This visible universe is his Anna'®® (food). He does not become the Anna himself (unto anyone else). Nowhere docs one devour Anna guarded by one's own self.

अध्याय ८५

श्लोक 108

शिवस्य संनिधाने च सूर्यस्याग्रे गुरोरपि दीपस्य गोर्जलस्यापि जपकर्म प्रशस्यते

śivasya saṃnidhāne ca sūryasyāgre gurorapi dīpasya gorjalasyāpi japakarma praśasyate

हिन्दी अर्थ

कीटों, पक्षियों, मृगों, घोड़ा-हाथी आदि पशुओंमें भी सर्वदा दुःख ही देखा गया है; अतः भोगका त्याग करनेवालेको उत्तम सुख प्राप्त होता है । है सुत्रतो ! वैमानिक अभिमान करनेवाले मनु आदिको भी दुःख प्राप्त होता है। तीनों लोकोंमें एक-दूसरेको जीतनेको इच्छाके कारण

English

I am the food taken in by the living beings everywhere. I am the knot of the living beings and I bring about all great things. I am five-fold Atman divided into several parts.

अध्याय ८५

श्लोक 109

अङ्गुलीजपसंख्यानम् एकमेकं शुभानने रेखैरष्टगुणं प्रोक्तं पुत्रजीवफलैर् दश

aṅgulījapasaṃkhyānam ekamekaṃ śubhānane rekhairaṣṭaguṇaṃ proktaṃ putrajīvaphalair daśa

हिन्दी अर्थ

शीतोष्णवातवर्षाद्यैस्तत्तत्कालेषु देहिनाम्

English

I am the soul of the living beings identical with Anna. What is taken in is called Anna. I am the soul of the sense-organs identical with Prana (vital breaths). I am the soul of mental conceptions identical with the mind.

अध्याय ८५

श्लोक 110

शतं वै शङ्खमणिभिः प्रवालैश् च सहस्रकम् स्फाटिकैर् दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते

śataṃ vai śaṅkhamaṇibhiḥ pravālaiś ca sahasrakam sphāṭikair daśasāhasraṃ mauktikairlakṣamucyate

हिन्दी अर्थ

स्वर्गेऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्यविशुद्धक्षयादिभिः नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

English

As Soma I am Kalatman (the soul of Time), identi- cal with Vijfiana (perfect knowledge). As Mahesa Paramesvara I become identical with Ananda ( Bliss ).'®

अध्याय ८५

श्लोक 111

पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैर् अनन्तगुणमुच्यते

padmākṣairdaśalakṣaṃ tu sauvarṇaiḥ koṭirucyate kuśagranthyā ca rudrākṣair anantaguṇamucyate

हिन्दी अर्थ

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

English

Thus I am the entire universe and everything is stationed in me. I am independent but everything is depend- ent on me. This can be understood on pondering over the real form of various things.

अध्याय ८५

श्लोक 112

पञ्चविंशति मोक्षार्थं सप्तविंशति पौष्टिकम् त्रिंशच्च धनसंपत्त्यै पञ्चाशच्चाभिचारिकम्

pañcaviṃśati mokṣārthaṃ saptaviṃśati pauṣṭikam triṃśacca dhanasaṃpattyai pañcāśaccābhicārikam

हिन्दी अर्थ

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम्। दृष्टमेवासुखं तस्मात्त्यजतः सुखमुत्तमम् वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम्।

English

Even the state of being one (i.e. ekatva) is not present

अध्याय ८५

श्लोक 113

तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम् पश्चिमं धनदं विद्याद् उत्तरं शान्तिकं भवेत्

tatpūrvābhimukhaṃ vaśyaṃ dakṣiṇaṃ cābhicārikam paścimaṃ dhanadaṃ vidyād uttaraṃ śāntikaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

देवानां चैव हैत्यानामन्योन्यविजिगीषया। दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

English

The lord is the source of food for others but he has no source of food for himself. Of. Bhagavadgitai

अध्याय ८५

श्लोक 114

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात् तर्जनी शत्रुनाशनी मध्यमा धनदा शान्तिं करोत्येषा ह्य् अनामिका

aṅguṣṭhaṃ mokṣadaṃ vidyāt tarjanī śatrunāśanī madhyamā dhanadā śāntiṃ karotyeṣā hy anāmikā

हिन्दी अर्थ

आश्रमैर्न च देवैश्च यज्ञः सांख्ये्त्रतेस्तथा ॥ पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः।

English

The Atman is neither Antaljprajha (having intellec- tual awareness within) nor Bahihprajna (having the intellectual awareness without) nor is He in both ways(Ubhayatahprajna). He is not Prajfianaghana (solid in perfect knowledge) nor Prajha (wise being) nor Ajhanapurvaka (having ignorance).

अध्याय ८५

श्लोक 115

कनिष्ठा रक्षणीया सा जपकर्मणि शोभने अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यम् अन्यैरङ्गुलिभिः सह

kaniṣṭhā rakṣaṇīyā sā japakarmaṇi śobhane aṅguṣṭhena japejjapyam anyairaṅgulibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

English

Brahman is not one that is known nor one to be known. In fact it is Nirvana (extinction, Kaivalya, Nihreyasa. Anamaya (devoid of ailments), Amrta (immortal), Aksara imperishable, Brahman, Parama Atman, Paratpara (greater than the greatest), Nirvikalpa (devoid oi doubtful alternatives), Nirabhasa (devoid of fallacious appearances), Jhana (know- ledge); all these are synonyms (for perfect knowledge).

अध्याय ८५

श्लोक 116

अङ्गुष्ठेन विना कर्म कृतं तदफलं यतः शृणुष्व सर्वयज्ञेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

aṅguṣṭhena vinā karma kṛtaṃ tadaphalaṃ yataḥ śṛṇuṣva sarvayajñebhyo japayajño viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च दुःख प्राप्त होता है ॥ ४३--४५ ॥ वस्तुतः समस्त वर्णोके आश्रम भी दुःख ही देते हैं। लोग आश्रमों, देवों, छ.” ब्रतों, विविध कठोर तपों तथा अनेक प्रकारके दनो

English

When it is pleased and concentrated in a single form it is known as Jhana (Perfect knowledge). Everything else is Ajhana ( Ignorance). No doubt need be entertained in this regard.

अध्याय ८५

श्लोक 117

हिंसया ते प्रवर्तन्ते जपयज्ञो न हिंसया यावन्तः कर्मयज्ञाः स्युः प्रदानानि तपांसि च

hiṃsayā te pravartante japayajño na hiṃsayā yāvantaḥ karmayajñāḥ syuḥ pradānāni tapāṃsi ca

हिन्दी अर्थ

भी आत्मतत्त्व नहीं प्राप्त करते; अपितु ज्ञानवान् लोग स्वतः प्राप्त कर लेते हैं, अत: यलो पाशा करना चाहिए। बुद्धिमानको पाशुपतत्रतमें स्थित जच का क क पत । नित्य भस्मशायी होना ता चाहिए । संदोजाताद सोके

English

Perfect clear knowledge certainly originates from contact with the preceptor. It is uncontaminated by lust, hat- red, falsehood, anger, passion, covetousness and the like. It should be known as the bestower of salvation. Since the man has the impurity of ignorance he is contaminated. Salvation takes place only when impurity is dispelled and not otherwise, even if one takes a crore of births. Without perfect knowledge'® neither merit nor demerit is destroyed. Hence, O most excellent ones among the knowers of the Brahman, practise knowledge alone as the means of liberation. It is only by practice of per- fect knowledge that the intellect cf men becomes free from impurities.

अध्याय ८५

श्लोक 118

सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् माहात्म्यं वाचिकस्यैव जपयज्ञस्य कीर्तितम्

sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm māhātmyaṃ vācikasyaiva japayajñasya kīrtitam

हिन्दी अर्थ

अर्थ-ज्ञानसे सम्पन्न तथा शिवतत्वं समाहित बुद्ध शिवतत्त्वमें समाहित र व्यक्तिको मुक्तिदायक तथा कर्मका नाश फि पथा कमका नारा पाशुपत योगका आश्रय लेना चाहिए । पंचार्थयोगसे युक्त विद्वान् दुःखके अन्तको प्राप्त होता है भक्तजन परा विद्यासे ही ज्ञान प्राप्त करते हैं, अपरा विद्यासे नहीं। परा तथा अपरा--ये दो प्रकारकी विद्याएँ कही गयी हैं । है श्रेष्ठ ब्राहमणो ! ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, सभी अर्थोको सिद्ध करनेवाला अथर्ववेद, शिक्षा, कल्प,

English

Hence, one shall always practise perfect know- ledge having that as the foundation and the ultimate goal. O leading brahmins, a yogin who is satiated with knowledge

अध्याय ८५

श्लोक 119

तस्माच्छतगुणोपांशुः सहस्रो मानसः स्मृतः यद् उच्चनीचस्वरितैः शब्दैः स्पष्टपदाक्षरैः

tasmācchataguṇopāṃśuḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ yad uccanīcasvaritaiḥ śabdaiḥ spaṣṭapadākṣaraiḥ

हिन्दी अर्थ

व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष--ये अपरा विद्या हैं। परा विद्या अक्षररूपमें स्थित है । है श्रेष्ठ ब्राह्मणो! वह अदृश्य, अग्राह्य, गोत्ररहित, वर्णरहित, नेत्र-कान-हाथ- पैर आदिसे रहित, अजात, अभूत तथा शब्दविहीन है। हे

English

ekatvam api nSsti — The terms ckatva (singleness), etc., are relative and hence, they shall be avoided in regard to the exposition of Brahman.

अध्याय ८५

श्लोक 120

मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा जपयज्ञः स वाचिकः शनैरुच्चारयेन्मन्त्रम् ईषद् ओष्ठौ तु चालयेत्

mantramuccārayedvācā japayajñaḥ sa vācikaḥ śanairuccārayenmantram īṣad oṣṭhau tu cālayet

हिन्दी अर्थ

द्विजो! वह स्पर्शरहित, रूपरहित, रस-गन्धहीन, अव्यय, बृहत्, अज तथा चित्स्वरूप है । वह प्राणरहित, मनरहित, स्नेहरहित तथा अलोहित है । वह अप्रमेय, अस्थूल, अदीर्घ तथा अनुल्बण है। वह अहस्व, अपार आनन्दमय एवं अच्युत है। वह अनपावृत्, अद्वैत, अनन्त, अगोचर,

English

Gf. *'jiianad eva hi kaivalyam**— cited in 57*.; also "rte jhanan na muktih*'.

अध्याय ८५

श्लोक 121

किंचित् कर्णान्तरं विद्याद् उपांशुः स जपः स्मृतः धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम्

kiṃcit karṇāntaraṃ vidyād upāṃśuḥ sa japaḥ smṛtaḥ dhiyā yadakṣaraśreṇyā varṇādvarṇaṃ padātpadam

हिन्दी अर्थ

आवरणरहित तथा आत्मस्वरूप है; उस पराविद्याका अर्र प्रकारसे वर्णन नहीं किया जा सकता है ॥ ५०--५८॥ जो परा तथा अपरा विद्याएँ कही गयी हैं; वै परमार्थकी दृष्टिसे नहीं हैं। वास्तवमें मैं ही सम्पूर्ण जगत

English

Similarly, Jhana (perfect knowledge) is the cause of salvation. I'he liberated man abides in his own Atman. O leading brahmins, there is no doubt about this (hat wrath etc., occur only when there is ignorance. Wrath, delight, cove- tousness, delusion, arrogance, virtue and evil, all these, O excellent brahmins, cause adoption of physical bodies.

अध्याय ८५

श्लोक 122

शब्दार्थं चिन्तयेद्भूयः स तूक्तो मानसो जपः त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान् स्यादुत्तरोत्तरः

śabdārthaṃ cintayedbhūyaḥ sa tūkto mānaso japaḥ trayāṇāṃ japayajñānāṃ śreyān syāduttarottaraḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ; मुझमें ही सम्पूर्ण जगत् स्थित है। यह जगत् मुझसे ही उत्पन्न होता है, मुझमें ही स्थित रहता है और अन्तमें मुझमें ही विलीन हो जाता है। मुझसे पर्थ कुछ नहीं है-ऐसा मन, वचन तथा कर्मसे अनुभव ह चाहिए। एकाग्रचित्त होकर सत् तथा असत् सब कुक

English

rfcct knowledge is obtained by personal contact

अध्याय ८५

श्लोक 123

भवेद्यज्ञविशेषेण वैशिष्ट्यं तत्फलस्य च जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति

bhavedyajñaviśeṣeṇa vaiśiṣṭyaṃ tatphalasya ca japena devatā nityaṃ stūyamānā prasīdati

हिन्दी अर्थ

अध्याय ८६1 पाशुपतयोगज्ञानका स्वरूप तथा उसकी महिमा US

English

atmanam ced vijaniyad ahamasmiti paru?ah kixn japan kasya kamaya -ariram anu sarii jvaret

अध्याय ८५

श्लोक 124

प्रसन्ना विपुलान् भोगान् दद्यान्मुक्तिं च शाश्वतीम् यक्षरक्षःपिशाचाश् च ग्रहाः सर्वे च भीषणाः जापिनं नोपसर्पन्ति भयभीताः समन्ततः

prasannā vipulān bhogān dadyānmuktiṃ ca śāśvatīm yakṣarakṣaḥpiśācāś ca grahāḥ sarve ca bhīṣaṇāḥ jāpinaṃ nopasarpanti bhayabhītāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति। ही देखना चाहिए; आत्मामें ही सब कुछ हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत्॥ ६२ देखनेवाला साधक अपने मनको बाह्य जगतमें आसक्त नहीं करता है नाभिसे बारह अंगुल ऊपर अधोमुख हत्कमल- स्थित है; उसे विश्वका महान् गृह समझना चाहिए । इस हृदयके मध्यमें कमल विराजमान है; जो धर्मरूपी कन्दसे

English

Like fire that burns the dry fuel quickly, the fire of knowledge burns sins whether inborn or extraneous or origi- nating from bones and speech (i.e. physically and verbally).

अध्याय ८५

श्लोक 125

जपेन पापं शमयेदशेषं यत्तत्कृतं जन्मपरंपरासु ।* जपेन भोगान् जयते च मृत्युं जपेन सिद्धिं लभते च मुक्तिम्

japena pāpaṃ śamayedaśeṣaṃ yattatkṛtaṃ janmaparaṃparāsu /* japena bhogān jayate ca mṛtyuṃ japena siddhiṃ labhate ca muktim

हिन्दी अर्थ

सिद्धिस्वरूप अष्ट दलसे युक्त और श्वेत तथा उत्तम बैराग्यरूपी कर्णिकावाला है एवं जिसके छिद्र प्राणवायुरूपी दिशाओंके रूपमें प्रतिष्ठित हैं॥ ६२--६४ ॥

English

There is nothing greater than perfect knowledge for the destruction of all sins. One shall always practise perfect knowledge after eschewing all attachment to worldly objects.

अध्याय ८५

श्लोक 126

एवं लब्ध्वा शिवं ज्ञानं ज्ञात्वा जपविधिक्रमम्

evaṃ labdhvā śivaṃ jñānaṃ jñātvā japavidhikramam

हिन्दी अर्थ

प्राण आदिसे युक्त होनेपर साधक बहुत रूपोंमें इसे क्रमसे देख सकता है। है श्रेष्ठ मुनियो! प्रत्येक नाड़ी दस प्राणोंका वहन करती है; कुल बहत्तर हजार नाडियाँ बतायी गयी हैं। जाग्रत् अवस्था -को नेत्रमें स्थित जानना चाहिए और स्वप्नको कण्ठमें स्थित जानना चाहिए । इसी प्रकार सुषुप्तको हृदयमें स्थित तथा तुरीयको सिरमें स्थित जानना चाहिए। क्रमके अनुसार जाग्रत्-अवस्थामे ब्रह्मा, स्वप्नावस्थामें विष्णु, सुषुप्तावस्थामें

English

There is no doubt that all the sins of a Jfianin shall perish. Even if he indulges in dalliance he is not aSected by sins.

अध्याय ८५

श्लोक 127

सदाचारी जपन्नित्यं ध्यायन् भद्रं समश्नुते सदाचारं प्रवक्ष्यामि सम्यग्धर्मस्य साधनम्

sadācārī japannityaṃ dhyāyan bhadraṃ samaśnute sadācāraṃ pravakṣyāmi samyagdharmasya sādhanam

हिन्दी अर्थ

ईश्वर (शिव) तथा तुरीयावस्थामें महेश्वर प्रतिष्ठित रहते हैं। अन्य लोग ऐसा भी कहते हैं कि जब मनुष्य सभी इन्द्रियोंके द्वारा संयमित रहता है, तब उसको जाग्रत्-अवस्था कही जाती है। मन, बुद्धि, अहंकार,

English

As is knowledge so is meditation. Hence, one should practise meditation.'®' At the outset meditation is laid down as Savi$aya (having an object) and then Nirvisaya (having no object). The leading yogin shall practise meditation in six ways'®® as follows: — for the duration of two, four, six, ten, twelve and sixteen units of time in order. Certainly he shall be liberated.

अध्याय ८५

श्लोक 128

यस्मादाचारहीनस्य साधनं निष्फलं भवेत् आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः

yasmādācārahīnasya sādhanaṃ niṣphalaṃ bhavet ācāraḥ paramo dharma ācāraḥ paramaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्त--यह अन्तःकरणचतुष्टय है; इनके द्वारा जब मनुष्य व्यवस्थित रहता है, तब उसको स्वप्नावस्था कही जाती है। है सुव्रतो! जब मनुष्यको इन्द्रियाँ उसकी आत्मामें विलीन हो जाती हैं, तब उसको सुषुप्तावस्था कही जाती है। इन्द्रियोंसे अतीत मनुष्य तुरीय-अवस्थावाला कहा जाता है। जगत्के परम कारण तथा परस्वरूप ये शिव तुरीयसे भी अतीत हैं॥ ६५--७१॥ हे विप्रेन्द्रो । जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति तथा तुरीयके

English

In Saiva system of thought, emphasis is laid upon knowledge and meditation. For detail, see Siva-rakaJa, section X.

अध्याय ८५

श्लोक 129

आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः सदाचारवतां पुंसां सर्वत्राप्यभयं भवेत्

ācāraḥ paramā vidyā ācāraḥ paramā gatiḥ sadācāravatāṃ puṃsāṃ sarvatrāpyabhayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

आधिहैविक स्वरूपका वर्णन करूँगा; यह सब मैं ही हूँ--ऐसा बुद्धिमान्को जानना चाहिए । मन-बुद्धि-अहंकार- चित्त-यह चतुर्वर्ग, पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और पाँच कर्मेन्द्रियाँ-ये पृथक् रूपसे चौदह आध्यात्मिक पदार्थ

English

For detail about the varieties of meditation, ibid, section X.

अध्याय ८५

श्लोक 130

तद्वदाचारहीनानां सर्वत्रैव भयं भवेत् सदाचारेण देवत्वम् ऋषित्वं च वरानने

tadvadācārahīnānāṃ sarvatraiva bhayaṃ bhavet sadācāreṇa devatvam ṛṣitvaṃ ca varānane

हिन्दी अर्थ

धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम् ऐश्वर्याष्टदल श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम्। । (छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश्च प्रतिष्ठिताः

English

uddha-jSmbilnada. The verse describes the form of the lord in the savikalpaka sam&dhi. Gf. muninSxh jfiSnadStri ca sadaivopaniac chruta kaivalya-sruti-bodhy& iri miirtir mama xaaheivm--ivarahaa cited in ST,

अध्याय ८५

श्लोक 131

उपयान्ति कुयोनित्वं तद्वद् आचारलङ्घनात् आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः

upayānti kuyonitvaṃ tadvad ācāralaṅghanāt ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ

हिन्दी अर्थ

दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

English

These principles including the first entity Jiva, Prakrti, sattva, rajas, tamas, intellect, the ego, the subtle ele- ments, the sense-organs, the elements beginning with ether are not real®®®. Because he stands steady pervading the universe he is called Sthanu.

अध्याय ८५

श्लोक 132

तस्मात्संसिद्धिमन्विच्छन् सम्यगाचारवान् भवेत् दुर्वृत्तः शुद्धिभूयिष्ठः पापीयान् ज्ञानदूषकः

tasmātsaṃsiddhimanvicchan samyagācāravān bhavet durvṛttaḥ śuddhibhūyiṣṭhaḥ pāpīyān jñānadūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विसप्ततिसहस्त्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः। नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समादिशेत् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश्च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

English

The verse describes the method of paficatattva-devatS-dhya in the savikalpaka samadhi.

अध्याय ८५

श्लोक 133

वर्णाश्रमविधानोक्तं धर्मं कुर्वीत यत्नतः

varṇāśramavidhānoktaṃ dharmaṃ kurvīta yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

वदन्त्येवमथान्येऽपि समस्तकरणैः पुमान्

English

na jivah -In fact, meditation, its varieties and ancillaries are all due to rnajd — the lord's power of projection. Actually, meditation, medi- tator and the object meditated upon are all unreal, vide PaUcadaii vi. 35.

अध्याय ८५

श्लोक 134

यस्य यद्विहितं कर्म तत्कुर्वन्मत्प्रियः सदा संध्योपासनशीलः स्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः

yasya yadvihitaṃ karma tatkurvanmatpriyaḥ sadā saṃdhyopāsanaśīlaḥ syāt sāyaṃ prātaḥ prasannadhīḥ

हिन्दी अर्थ

मनोबुद्धिरहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम् करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

English

It is at the behest of Bhava that the frightened sun rises, the wind blows and purifies, the moon shines, the fire blazes, waters flow, the earth holds aloft and the firmament gives room. Hence, O brahmins, one shall think about all these. O excellent brahmins, all these are presided over by him alone. One shall remember Bhava, thinking that he is identical with all forms in the universe.

अध्याय ८५

श्लोक 135

उदयास्तमयात्पूर्वम् आरम्य विधिना शुचिः कामान्मोहाद्भयाल्लोभात् संध्यां नातिक्रमेद्द्विजः

udayāstamayātpūrvam āramya vidhinā śuciḥ kāmānmohādbhayāllobhāt saṃdhyāṃ nātikrameddvijaḥ

हिन्दी अर्थ

सुषुप्तः करणैर्भिनस्तुरीयः परिकीर्त्यते। परस्तुरीयातीतोऽसौ शिवः परमकारणम्

English

To those who are scorched by the poison of mundane existence, the only antidote is the nectar-like perfect knowledge and meditation. O excellent brahmins, no other solution has been laid down anywhere.

अध्याय ८५

श्लोक 136

संध्यातिक्रमणाद्विप्रो ब्राह्मण्यात्पतते यतः असत्यं न वदेत् किंचिन् न सत्यं च परित्यजेत्

saṃdhyātikramaṇādvipro brāhmaṇyātpatate yataḥ asatyaṃ na vadet kiṃcin na satyaṃ ca parityajet

हिन्दी अर्थ

आध्यात्मिकं च विप्रनद्राशचाधिहैविकमुच्यते बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास्तथा कर्मेन्द्रियाणि च

English

Perfect knowledge originates directly from Dharma (virtue). Vairagya (detachment) originates from knowledge; from Vairagya arises the supreme knowledge that illuminates the true meanings of objects.

अध्याय ८५

श्लोक 137

यत्सत्यं ब्रह्म इत्याहुर् असत्यं ब्रह्मदूषणम् अनृतं परुषं शाठ्यं पैशुन्यं पापहेतुकम्

yatsatyaṃ brahma ityāhur asatyaṃ brahmadūṣaṇam anṛtaṃ paruṣaṃ śāṭhyaṃ paiśunyaṃ pāpahetukam

हिन्दी अर्थ

मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुष्टयम्। अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

English

O excellent brahmins, he who is endowed with know- ledge and detachment attains Yogic Siddhi. One who abides by sattva guna attains liberation through yogic siddhi and not otherwise.

अध्याय ८५

श्लोक 138

परदारान्परद्रव्यं परहिंसां च सर्वदा क्वचिच्चापि न कुर्वीत वाचा च मनसा तथा

paradārānparadravyaṃ parahiṃsāṃ ca sarvadā kvaciccāpi na kurvīta vācā ca manasā tathā

हिन्दी अर्थ

फफफफफफफफफफफफफफ फफफ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फफ फ फ फ फ फ फा भ फा फा फा फ़ फा फ मा फी फी भा फी मी मी फा फी मा फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ काक फफफ रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च॥ मन्तव्यं चैव बोद्धव्यमहङ्कर्तव्यमेव च। तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८५

श्लोक 139

शूद्रान्नं यातयामान्नं नैवेद्यं श्राद्धमेव च गणान्नं समुदायान्नं राजान्नं च विवर्जयेत्

śūdrānnaṃ yātayāmānnaṃ naivedyaṃ śrāddhameva ca gaṇānnaṃ samudāyānnaṃ rājānnaṃ ca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

वायुश्चन्द्रस्तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 140

अन्नशुद्धौ सत्त्वशुद्धिर् न मृदा न जलेन वै सत्त्वशुद्धौ भवेत्सिद्धिस् ततो ऽन्नं परिशोधयेत्

annaśuddhau sattvaśuddhir na mṛdā na jalena vai sattvaśuddhau bhavetsiddhis tato 'nnaṃ pariśodhayet

हिन्दी अर्थ

अग्निरिन्द्रस्तथा विष्णुर्मित्रो देवः प्रजापतिः। आधिहैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात् नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका। भास्वती नाडयश्चैताश्चतुर्दश निबन्धनाः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 141

राजप्रतिग्रहैर् दग्धान् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः स्विन्नानामपि बीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

rājapratigrahair dagdhān brāhmaṇān brahmavādinaḥ svinnānāmapi bījānāṃ punarjanma na vidyate

हिन्दी अर्थ

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश्च चतुर्दश। प्राणो व्यानस्त्वपानश्च उदानश्च समानकः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 142

राजप्रतिग्रहो घोरो बुद्ध्वा चादौ विषोपमः बुधेन परिहर्तव्यः श्वमांसं चापि वर्जयेत्

rājapratigraho ghoro buddhvā cādau viṣopamaḥ budhena parihartavyaḥ śvamāṃsaṃ cāpi varjayet

हिन्दी अर्थ

हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे पर: एष सर्वाधिपो देवस्त्वन्तर्यामी महाद्युति:

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 143

अस्नात्वा न च भुञ्जीयाद् अजपो ऽग्निमपूज्य च पर्णपृष्ठे न भुञ्जीयाद् रात्रौ दीपं विना तथा

asnātvā na ca bhuñjīyād ajapo 'gnimapūjya ca parṇapṛṣṭhe na bhuñjīyād rātrau dīpaṃ vinā tathā

हिन्दी अर्थ

उपास्यमानो वेहैश्च शास्त्रैर्नानाविधैरपि। न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 144

भिन्नभाण्डे च रथ्यायां पतितानां च संनिधौ शूद्रशेषं न भुञ्जीयात् सहान्नं शिशुकैरपि

bhinnabhāṇḍe ca rathyāyāṃ patitānāṃ ca saṃnidhau śūdraśeṣaṃ na bhuñjīyāt sahānnaṃ śiśukairapi

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम्। प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः छोड्नेयोग्य तथा आनन्दके योग्य हैं-ये सब

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 145

शुद्धान्नं स्निग्धम् अश्नीयात् संस्कृतं चाभिमन्त्रितम् भोक्ता शिव इति स्मृत्वा मौनी चैकाग्रमानसः

śuddhānnaṃ snigdham aśnīyāt saṃskṛtaṃ cābhimantritam bhoktā śiva iti smṛtvā maunī caikāgramānasaḥ

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं । है मुनिश्रेष्ठ है मुनिपुंगवो ! जो भी २. 005 ; आह करनेयोग्य,

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 146

आस्येन न पिबेत्तोयं तिष्ठन्नञ्जलिनापि वा वामहस्तेन शय्यायां तथैवान्यंकरेण वा

āsyena na pibettoyaṃ tiṣṭhannañjalināpi vā vāmahastena śayyāyāṃ tathaivānyaṃkareṇa vā

हिन्दी अर्थ

योग्य, बोलनेयोग्य, ग्रहण , गमन करनेयोग्य आधिभौतिक हैं । सूर्य, दिशाएँ, पृथ्वी, वरुण, वायु चन्द ब्रह्मा, रुद्र, क्षेत्रज्ञ, अग्नि, इन्द्र, विष्णु, मित्र और हि प्रजापति--ये चौदह क्रमसे आधिहैविक हें ॥ ७२ 02 मोघा, रुद्रा, अमृता, सत्या, मध्यमा, नाड़ी, राशिशुका असुरा, कृत्तिका और भास्वती-ये चौदह निबन्धन नाड्या हैं। नाड़ियोंके मध्य चौदह वाहक वायु स्थित हैं। प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान, वैरम्भ, मुख्य

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 147

विभीतकार्ककारञ्जस्नुहिच्छायां न चाश्रयेत् स्तंभदीपमनुष्याणाम् अन्येषां प्राणिनां तथा

vibhītakārkakārañjasnuhicchāyāṃ na cāśrayet staṃbhadīpamanuṣyāṇām anyeṣāṃ prāṇināṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तथा नाग--ये चौदह वायु कहे गये हैं ॥ ८०--८३ १ ॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 148

एको न गच्छेदध्वानं बाहुभ्यां नोत्तरेन्नदीम् नावरोहेत कूपादिं नारोहेदुच्चपादपान्

eko na gacchedadhvānaṃ bāhubhyāṃ nottarennadīm nāvaroheta kūpādiṃ nāroheduccapādapān

हिन्दी अर्थ

हे सुव्रतो! नेत्रोंमें, द्रष्टव्य पदार्थोमें, सूर्यमे, नाड़ीमें, प्राणमें, विज्ञानमें, आनन्दमें, हृदयाकाशमें तथा इस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमें जो एकमात्र आत्माके रूपमें संचरण करता है, उस मुझ अजर, अनन्त, शोकरहित, अमृतस्वरूप तथा अटल प्रभुकी उपासना करनी चाहिए। एकमात्र वह ही चौदहों प्रकारकी नाड़ियोंमें संचरण करता है और है द्विजो! वे सब उसीमें लीन हो जाते हैं; क्योंकि उसके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है।

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 149

सूर्याग्निजलदेवानां गुरूणां विमुखः शुभे न कुर्यादिह कार्याणि जपकर्म शुभानि वा

sūryāgnijaladevānāṃ gurūṇāṃ vimukhaḥ śubhe na kuryādiha kāryāṇi japakarma śubhāni vā

हिन्दी अर्थ

एकमात्र वह ही सर्वज्ञ है और एकमात्र वह ही सर्वेश्वर है। वह सबका स्वामी, देवता, अन्तर्यामी तथा महाज्योतिसे युक्त है। है उत्तम द्विजो! सभी प्रकारका सुख देनेवाले सनातन परमात्मा सभीके द्वारा उपासना किये

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 150

अग्नौ न तापयेत्पादौ हस्तं पद्भ्यां न संस्पृशेत् अग्नेर्नोच्छ्रयम् आसीत नाग्नौ किंचिन् मलं त्यजेत्

agnau na tāpayetpādau hastaṃ padbhyāṃ na saṃspṛśet agnernocchrayam āsīta nāgnau kiṃcin malaṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

जानेपर स्वयं सर्वसौख्यकी अपेक्षा नहीं करते। वेदों तथा नानाविध शास्तरोसे उपासित होकर उन सर्वज्ञ प्रभुको वेद-शास्त्र आदिकी अपेक्षा नहीं रहती यह सारा जगत् इस आत्माका भोग्य है और व्ह आत्मा स्वयं भोग्य नहीं होता है अर्थात् वह भोक्ता के अपने द्वारा रक्षित अन्न (भोग)-को वह भोगता है बि जीवोंके भोग्यको कभी नहीं भोगता । मैं सभी प्राणि

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 151

न जलं ताडयेत्पद्भ्यां नांभस्यङ्गमलं त्यजेत् मलं प्रक्षालयेत् तीरे प्रक्षाल्य स्नानमाचरेत्

na jalaṃ tāḍayetpadbhyāṃ nāṃbhasyaṅgamalaṃ tyajet malaṃ prakṣālayet tīre prakṣālya snānamācaret

हिन्दी अर्थ

अन हुँ, मैं प्राणियोंकी प्राणापानरूप ग्रन्थि ६

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 152

नखाग्रकेशनिर्धूतस्नानवस्त्रघटोदकम् अश्रीकरं मनुष्याणाम् अशुद्धं संस्पृशेद्यदि

nakhāgrakeśanirdhūtasnānavastraghaṭodakam aśrīkaraṃ manuṣyāṇām aśuddhaṃ saṃspṛśedyadi

हिन्दी अर्थ

पाशुपतयोगज्ञानका स्वरूप तथा उसको महिमा क फा काका कक फा फ फ फा फक

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 153

अजाश्वानखुरोष्ट्राणां मार्जनात् तुषरेणुकान् संस्पृशेद् यदि मूढात्मा श्रियं हन्ति हरेरपि

ajāśvānakhuroṣṭrāṇāṃ mārjanāt tuṣareṇukān saṃspṛśed yadi mūḍhātmā śriyaṃ hanti harerapi

हिन्दी अर्थ

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते।

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 154

मार्जारश् च गृहे यस्य सो ऽप्यन्त्यजसमो नरः भोजयेद्यस्तु विप्रेन्द्रान् मार्जारसंनिधौ यदि

mārjāraś ca gṛhe yasya so 'pyantyajasamo naraḥ bhojayedyastu viprendrān mārjārasaṃnidhau yadi

हिन्दी अर्थ

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो। एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतोऽमृतमजोद्भवः अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम्। निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 155

तच्चाण्डालसमं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा स्फिग्वातं शूर्पवातं च वातं प्राणमुखानिलम्

taccāṇḍālasamaṃ jñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā sphigvātaṃ śūrpavātaṃ ca vātaṃ prāṇamukhānilam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम्। अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 156

सुकृतानि हरन्त्येते संस्पृष्टाः पुरुषस्य तु उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो मलावृतः

sukṛtāni harantyete saṃspṛṣṭāḥ puruṣasya tu uṣṇīṣī kañcukī nagno muktakeśo malāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा तत्क्षयाद्धि भवेनमुक्तिर्नान्यथा जन्मकोटिभिः। ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 157

अपवित्रकरो ऽशुद्धः प्रलपन्न जपेत् क्वचित् क्रोधो मदः क्षुधा तन्द्रा निष्ठीवनविजृम्भणे

apavitrakaro 'śuddhaḥ pralapanna japet kvacit krodho madaḥ kṣudhā tandrā niṣṭhīvanavijṛmbhaṇe

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमेवाभ्यसेत्तस्मान्मुक्त्यर्थ ब्रह्मवित्तमाः । झानाभ्यासाद्द्रि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 158

श्वनीचदर्शनं निद्रा प्रलापास्ते जपद्विषः एतेषां संभवे वापि कुर्यात्सूर्यादिदर्शनम्

śvanīcadarśanaṃ nidrā pralāpāste japadviṣaḥ eteṣāṃ saṃbhave vāpi kuryātsūryādidarśanam

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः। ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसङ्गस्य योगिनः सबपर शासन करनेवाला, सबको ले जानेवाला और विभागपूर्वक पंचकोशरूप पंचात्मा हूँ। जो ग्रहण किया जाता है, वह अन्न कहा जाता है। वह भूतात्मा अन्नमयकोश है, इन्द्रियात्मा प्राणमयकोश है, संकल्पात्मा

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 159

आचम्य वा जपेच्छेषं कृत्वा वा प्राणसंयमम् सूर्यो ऽग्निश्चन्द्रमाश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः

ācamya vā japeccheṣaṃ kṛtvā vā prāṇasaṃyamam sūryo 'gniścandramāścaiva grahanakṣatratārakāḥ

हिन्दी अर्थ

मनोमयकोश है और सोमस्वरूप कालात्मा विज्ञानमयकोश कहा जाता है। सर्वदा आनन्दमग्न होकर महेश परमेश्वर आनन्दमयकोशके रूपमें विद्यमान हैं। वह पंचकोश मैं ही हूँ; विचारपूर्वक देखा जाय, तो उस जगत्के

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 160

एते ज्योतींषि प्रोक्तानि विद्वद्भिर् ब्राह्मणैस् तथा प्रसार्य पादौ न जपेत् कुक्कुटासन एव च

ete jyotīṃṣi proktāni vidvadbhir brāhmaṇais tathā prasārya pādau na japet kukkuṭāsana eva ca

हिन्दी अर्थ

अभावके कारण परतन्त्ररूप सम्पूर्ण जगत् मुझ स्वतन्त्रमें ही स्थित है॥ ९१--९५॥ एकत्व भी नहीं है, तब द्वैत कैसे हो सकता है? इसी प्रकार कोई मर्त्य नहीं है। तब वे अजोद्भव भी अमर कैसे होंगे? इस प्रकार वह न अन्त:प्रज्ञ है, न बहि:प्रज्ञ है, न दोनों प्रकारकी प्रज्ञावाला है, न प्रज्ञानघन

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 161

अनासनः शयानो वा रथ्यायां शूद्रसन्निधौ रक्तभूम्यां च खट्वायां न जपेज्जापकस् तथा

anāsanaḥ śayāno vā rathyāyāṃ śūdrasannidhau raktabhūmyāṃ ca khaṭvāyāṃ na japejjāpakas tathā

हिन्दी अर्थ

है और न तो ज्ञानसम्पन्न प्राज्ञ ही है। वस्तुतः वह ब्रह्म न विदित है, न वेद्य (जाननेयोग्य) है और न तो निर्वाणस्वरूप है। निर्वाण, कैवल्य, निः श्रेयस, अनामय, अमृत, अक्षर, ब्रह्म, परमात्मा, परापर, निर्विकल्प,

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 162

आसनस्थो जपेत्सम्यक् मन्त्रार्थगतमानसः कौशेयं व्याघ्रचर्मं वा चैलं तौलमथापि वा

āsanastho japetsamyak mantrārthagatamānasaḥ kauśeyaṃ vyāghracarmaṃ vā cailaṃ taulamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

निराभास और ज्ञान- यै पर्यायवाची हैं । जिसके अन्तःकरणमें एकमात्र अद्वितीय ब्रह्म स्थित है तथा जो समरस है, जब वह प्रसन्न तथा एकाग्र होता है, वह ज्ञानस्वरूप कहा जाता है, इसके अतिरिक्त सब कुछ अज्ञान है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए॥ ९६--१००॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 163

दारवं तालपर्णं वा आसनं परिकल्पयेत् त्रिसंध्यं तु गुरोः पूजा कर्तव्या हितमिच्छता

dāravaṃ tālaparṇaṃ vā āsanaṃ parikalpayet trisaṃdhyaṃ tu guroḥ pūjā kartavyā hitamicchatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पूर्ण ज्ञान निश्‍चित रूपसे गुरुके सान्निध्यसे उत्पन्न होता है । यह राग, द्वेष, मिथ्या, क्रोध, काम, तृष्णा आदिसे सदा रहित होता है; इसे मुक्ति देनेवाला जानना चाहिए। अज्ञान-मलसे युक्त रहनेके

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 164

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः यथा शिवस् तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः

yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ yathā śivas tathā vidyā yathā vidyā tathā guruḥ

हिन्दी अर्थ

कारण पुरुष मलिन कहा गया है; उस अज्ञानमल- के नाशसे ही मुक्ति होती है, अन्यथा करोड़ों जन्मोंमें भी मुक्ति नहीं मिल सकती॥ १०१-१०२ /२॥ एकमात्र ज्ञानके बिना पाप तथा पुण्यका क्षय नहीं होता है, अतः है श्रेष्ठ ब्रह्मवादियो! मुक्तिके लिये ज्ञानका निरन्तर अभ्यास करना चाहिए। ज्ञानके अभ्याससे ही मनुष्योंको बुद्धि निर्मल होती है, अतः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 165

शिवविद्यागुरोस्तस्माद् भक्त्या च सदृशं फलम् सर्वदेवमयो देवि सर्वशक्तिमयो हि सः

śivavidyāgurostasmād bhaktyā ca sadṛśaṃ phalam sarvadevamayo devi sarvaśaktimayo hi saḥ

हिन्दी अर्थ

उसके प्रति निष्ठावान् तथा तत्पर होकर सदा ज्ञानका

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 166

सगुणो निर्गुणो वापि तस्याज्ञां शिरसा वहेत् श्रेयो ऽर्थी यस्तु गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत्

saguṇo nirguṇo vāpi tasyājñāṃ śirasā vahet śreyo 'rthī yastu gurvājñāṃ manasāpi na laṅghayet

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च। अभ्यास करना चाहिए। है श्रेष्ठ विप्रो) .. रै इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै॥ १०६ ज्ञानसे सन्तुष्ट मुक्तसंग (आसक्तिरहित) योगे कुछ भी करणीय नहीं रह जाता है; यदि है तो जीवन्मुक्तो यतस्तस्माद् ब्रह्मवित्परमार्थतः। ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित्स्वयम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 167

गुर्वाज्ञापालकः सम्यक् ज्ञानसंपत्तिमश्नुते गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन् भुञ्जन् यद्यत्कर्म समाचरेत्

gurvājñāpālakaḥ samyak jñānasaṃpattimaśnute gacchaṃstiṣṭhansvapan bhuñjan yadyatkarma samācaret

हिन्दी अर्थ

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति।

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 168

समक्षं यदि तत्सर्वं कर्तव्यं गुर्वनुज्ञया गुरोर्देवसमक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत्

samakṣaṃ yadi tatsarvaṃ kartavyaṃ gurvanujñayā gurordevasamakṣaṃ vā na yatheṣṭāsano bhavet

हिन्दी अर्थ

मोक्षहेतुस्तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः । अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसङ्ग्रहः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 169

गुरुर्देवो यतः साक्षात् तद्गृहं देवमन्दिरम् पापिना च यथासंगात् तत्पापैः पतनं भवेत्

gururdevo yataḥ sākṣāt tadgṛhaṃ devamandiram pāpinā ca yathāsaṃgāt tatpāpaiḥ patanaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः । तत्क्षयाच्य शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 170

तद्वदाचार्यसंगेन तद्धर्मफलभाग्भवेत् यथैव वह्निसंपर्कान् मलं त्यजति काञ्चनम्

tadvadācāryasaṃgena taddharmaphalabhāgbhavet yathaiva vahnisaṃparkān malaṃ tyajati kāñcanam

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं गुरोर्हि सम्पर्कान्न वाचा परमार्थतः। चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत् सहजागन्तुकं पापमस्थिवागुद्भवं तथा। ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 171

तथैव गुरुसंपर्कात् पापं त्यजति मानवः यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुंभो विलीयते

tathaiva gurusaṃparkāt pāpaṃ tyajati mānavaḥ yathā vahnisamīpastho ghṛtakuṃbho vilīyate

हिन्दी अर्थ

तत्त्वज्ञानी नहीं है। इस अव तथा परलोकमें उसके लिये कुछ भी करनेयोग्य नहीं रहता है। चूँकि कक जीवन्मुक्त है, अतः वास्तविक रूपसे ब्रह्मवेत्ता है, ज्ञानके अभ्यासमें संलग्न तथा ज्ञानतत्त्वार्थविद् स्वयं

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 172

तथा पापं विलीयेत आचार्यस्य समीपतः यथा प्रज्वलितो वह्निर् विष्ठां काष्ठं च निर्दहेत्

tathā pāpaṃ vilīyeta ācāryasya samīpataḥ yathā prajvalito vahnir viṣṭhāṃ kāṣṭhaṃ ca nirdahet

हिन्दी अर्थ

कर्तव्योंके अभ्यासका त्याग करके ज्ञानको ही प्राण होता है॥ १०३--१०७०/२॥ करनेवाला है तथा क्रोधका त्याग कर चुका है, किंतु मूढ़ होकर ज्ञानातिरिक्त अन्य साधनोंमें सुखका अनुभव करता है। वह अज्ञानी है; इसमें सन्देह नहीं है। अज्ञान ही संसारका कारण है; शरीर धारण करना ही संसार

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 173

गुरुस्तुष्टो दहत्येवं पापं तन्मन्त्रतेजसा ब्रह्मा हरिस् तथा रुद्रो देवाश् च मुनयस् तथा

gurustuṣṭo dahatyevaṃ pāpaṃ tanmantratejasā brahmā haris tathā rudro devāś ca munayas tathā

हिन्दी अर्थ

है। ज्ञान मोक्षका हेतु है; मुक्त व्यक्ति अपनेमें ही अवस्थित रहता है॥ १०८-१०९१/२॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 174

कुर्वन्त्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः कर्मणा मनसा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

kurvantyanugrahaṃ tuṣṭā gurau tuṣṭe na saṃśayaḥ karmaṇā manasā vācā guroḥ krodhaṃ na kārayet

हिन्दी अर्थ

होते हैं; इसमें सन्देह नहीं है। है उत्तम द्विजो! क्रोध, हर्ष, लोभ, मोह, दम्भ, धर्म, अधर्म लोगोंको होता है और उनके कारण शरीर धारण करना पड़ता है और शरीर रहनेपर क्लेश अवश्य होता है, अतः बुद्धिमानूको चाहिए कि अज्ञानका त्याग कर दे। है द्विजो! विद्या (ज्ञान)-के द्वारा अविद्या (अज्ञान)-को नष्ट करके स्थित हुए योगीके क्रोध आदि तथा धर्म-अर्धम स्वयं नष्ट हो जाते हैं। उनका नाश हो जानेसे पुत

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 175

तस्य क्रोधेन दह्यन्ते आयुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः तत्क्रोधं ये करिष्यन्ति तेषां यज्ञाश् च निष्फलाः

tasya krodhena dahyante āyuḥśrījñānasatkriyāḥ tatkrodhaṃ ye kariṣyanti teṣāṃ yajñāś ca niṣphalāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरसे प्राणीका संयोग नहीं होता है, वह संसारसे मुक्त हो जाता है और तीनों प्रकारके तापोंसे रहित ही जाता है॥ ११०--११३ /२॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 176

जपान्यनियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेत्सर्वयत्नतः

japānyaniyamāścaiva nātra kāryā vicāraṇā gurorviruddhaṃ yadvākyaṃ na vadetsarvayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ द्विजो! इस प्रकार ज्ञानके बिना विल करनेवालेका ध्यान सिद्ध नहीं होता है, वास्तवमै शी गुरुके सम्पर्कसे ही होता है, केवल शब्दसे नहीं चर्ख (तैजस, विश्व, प्राज्ञ, तुरीय)-का ज्ञान झी करनेवालेको ध्यानका अभ्यास करना चाहिए । ला

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 177

वदेद् यदि महामोहाद् रौरवं नरकं व्रजेत् चित्तेनैव च वित्तेन तथा वाचा च सुव्रताः

vaded yadi mahāmohād rauravaṃ narakaṃ vrajet cittenaiva ca vittena tathā vācā ca suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाले पापको उसी प्रकार शीघ्र जला डालती है,

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 178

मिथ्या न कारयेद्देवि क्रियया च गुरोः सदा दुर्गुणे ख्यापिते तस्य नैर्गुण्यशतभाग्भवेत्

mithyā na kārayeddevi kriyayā ca guroḥ sadā durguṇe khyāpite tasya nairguṇyaśatabhāgbhavet

हिन्दी अर्थ

पाशुपतयोगज्ञानका स्वरूप तथा उसकी महिमा ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम्। सर्वसङ्गविवर्जितः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 179

गुणे तु ख्यापिते तस्य सार्वगुण्यफलं भवेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्याद् आदिष्टो वा न वा सदा

guṇe tu khyāpite tasya sārvaguṇyaphalaṃ bhavet gurorhitaṃ priyaṃ kuryād ādiṣṭo vā na vā sadā

हिन्दी अर्थ

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशय: । क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविध्ैरपि

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 180

असमक्षं समक्षं वा गुरोः कार्यं समाचरेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्यान् मनोवाक्कायकर्मभिः

asamakṣaṃ samakṣaṃ vā guroḥ kāryaṃ samācaret gurorhitaṃ priyaṃ kuryān manovākkāyakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत्। ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तमादौ सविषयं तथा षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषट्दशभिस्तथा। तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 181

कुर्वन्पतत्यधो गत्वा तत्रैव परिवर्तते तस्मात्स सर्वदोपास्यो वन्दनीयश् च सर्वदा

kurvanpatatyadho gatvā tatraiva parivartate tasmātsa sarvadopāsyo vandanīyaś ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

शुद्धजाम्बूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 182

समीपस्थो ऽप्यनुज्ञाप्य वदेत्तद्विमुखो गुरुम् एवमाचारवान् भक्तो नित्यं जपपरायणः

samīpastho 'pyanujñāpya vadettadvimukho gurum evamācāravān bhakto nityaṃ japaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पीतं रक्तसितं विद्युत्कोटिकोटिसमप्रभम्। अथवा ब्रह्मारन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयलतः न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद्भवेत्। अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयलतः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 183

गुरुप्रियकरो मन्त्रं विनियोक्तुं ततो ऽर्हति विनियोगं प्रवक्ष्यामि सिद्धमन्त्रप्रयोजनम्

gurupriyakaro mantraṃ viniyoktuṃ tato 'rhati viniyogaṃ pravakṣyāmi siddhamantraprayojanam

हिन्दी अर्थ

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः।

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 184

दौर्बल्यं याति तन्मन्त्रं विनियोगमजानतः यस्य येन वियुञ्जीत कार्येण तु विशेषतः

daurbalyaṃ yāti tanmantraṃ viniyogamajānataḥ yasya yena viyuñjīta kāryeṇa tu viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

मद्धक्तशचाभ्यसेद्धयानं गुरुसम्पर्कजं ्रुवम्। न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 185

विनियोगः स विज्ञेय ऐहिकामुष्मिकं फलम् विनियोगजमायुष्यम् आरोग्यं तनुनित्यता

viniyogaḥ sa vijñeya aihikāmuṣmikaṃ phalam viniyogajamāyuṣyam ārogyaṃ tanunityatā

हिन्दी अर्थ

वाह्वेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात्क्रमादेवं विचिन्तयेत्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 186

राज्यैश्वर्यं च विज्ञानं स्वर्गो निर्वाण एव च प्रोक्षणं चाभिषेकं च अघमर्षणमेव च

rājyaiśvaryaṃ ca vijñānaṃ svargo nirvāṇa eva ca prokṣaṇaṃ cābhiṣekaṃ ca aghamarṣaṇameva ca

हिन्दी अर्थ

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्यपां भव इति स्मृतः । रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थित: १२९ अग्नि सूखे ईधनको जला डालती है॥ ११४--११६॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 187

स्नाने च संध्ययोश्चैव कुर्यादेकादशेन वै शुचिः पर्वतमारुह्य जपेल्लक्षमतन्द्रितः

snāne ca saṃdhyayoścaiva kuryādekādaśena vai śuciḥ parvatamāruhya japellakṣamatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानसे बढ़कर पापका नाश करनेवाला अन्य कुछ भी नहीं है, अत: संसारसे आसक्तिरहित होकर जानका अभ्यास करना चाहिए। ज्ञानीके समस्त पाप नष्ट हो जाते हैं; इसमें सन्देह नहीं है। आमोद-प्रमोद

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 188

महानद्यां द्विलक्षं तु दीर्घमायुरवाप्नुयात् दूर्वाङ्कुरास्तिला वाणी गुडूची घुटिका तथा

mahānadyāṃ dvilakṣaṃ tu dīrghamāyuravāpnuyāt dūrvāṅkurāstilā vāṇī guḍūcī ghuṭikā tathā

हिन्दी अर्थ

करता हुआ भी ज्ञानी व्यक्ति नानाविध पापोंसे लिप्त नहीं होता है जैसा ज्ञान है, वैसा ही ध्यान भी है, अत: ध्यानका अभ्यास करना चाहिए। ध्यान निर्विषय बताया गया है; जो आदिमें सविषय होता है । चार, छः, दस, बारह तथा सोलह और पुनः दो प्रकारसे-इन छः रूपोंमें क्रमशः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 189

तेषां तु दशसाहस्रं होममायुष्यवर्धनम् अश्वत्थवृक्षमाश्रित्य जपेल्लक्षद्वयं सुधीः

teṣāṃ tu daśasāhasraṃ homamāyuṣyavardhanam aśvatthavṛkṣamāśritya japellakṣadvayaṃ sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्यास करके श्रेष्ठ योगी मुक्त हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है। साधकको विशुद्ध सुवर्णके आकारवाले, धूमरहित अंगारके सदृश, पीले-लाल या श्वेत वर्णवाले, करोड़ों विद्युतके समान कान्तिवाले आकारमें ध्यान

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 190

शनैश्चरदिने स्पृष्ट्वा दीर्घायुष्यं लभेन्नरः शनैश्चरदिने ऽश्वत्थं पाणिभ्यां संस्पृशेत्सुधीः

śanaiścaradine spṛṣṭvā dīrghāyuṣyaṃ labhennaraḥ śanaiścaradine 'śvatthaṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśetsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

लगाना चाहिए, अथवा चित्तको प्रयत्नपूर्वक ब्रह्मरन्श्रमें स्थित करके श्वेत, कृष्ण अथवा पीतवर्णसे रहित ब्रह्मका स्मरण करे; ऐसा ध्यान करनेवाला ब्रह्मवेत्ता होता है॥ ११९-१२२/२॥ पूर्ण प्रयलके साथ अहिंसक, सत्यवादी, चौरवृत्तिसे रहित, परिंग्रहरहित, ब्रह्मचारी, दृढ व्रतवाला, सन्तुष्ट, शुद्धिसे युक्त, सर्वदा स्वाध्यायपरायण और मेरी भक्तिसे युक्त होकर गुरुके सान्निध्यमें ध्यानका अविचल अभ्यास

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 191

जपेदष्टोत्तरशतं सोममृत्युहरो भवेत् आदित्याभिमुखो भूत्वा जपेल्लक्षमनन्यधीः

japedaṣṭottaraśataṃ somamṛtyuharo bhavet ādityābhimukho bhūtvā japellakṣamananyadhīḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। है श्रेष्ठ ब्राह्मणो! ध्यान-साधना करनेवाला योगी अपने चित्तको स्थिर करके किसी अन्य वस्तुका बोध नहीं करता, उसे कुछ भी भान नहीं होता, वह अपने चारों ओर कुछ नहीं देखता, वह न सूँघता है,

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 192

अर्कैरष्टशतं जप्त्वा जुह्वन्व्याधेर्विमुच्यते समस्तव्याधिशान्त्यर्थं पलाशसमिधैर् नरः

arkairaṣṭaśataṃ japtvā juhvanvyādhervimucyate samastavyādhiśāntyarthaṃ palāśasamidhair naraḥ

हिन्दी अर्थ

न सुनता है और न स्पर्शका ही अनुभव करता है; जिसने स्वयंको पूर्णतः अपनी आत्मामें लीन कर दिया है, वह समरस कहा गया है॥ १२३-१२६/२॥ पार्थिव पटलमें ब्रह्मा, जलतत्त्वमें स्वयं विष्णु, अग्नितत्त्वमें कालरुद्र, वायुतत्त्वमें महेश्वर और आकाश तत्त्वमें वे साक्षात् शिव विद्यमान हैं-एऐसा क्रमसे चिन्तन करना चाहिए। शर्व पृथ्वीमें विद्यमान कहे

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 193

हुत्वा दशसहस्रं तु निरोगी मनुजो भवेत् नित्यमष्टशतं जप्त्वा पिबेद् अम्भो ऽर्कसन्निधौ

hutvā daśasahasraṃ tu nirogī manujo bhavet nityamaṣṭaśataṃ japtvā pibed ambho 'rkasannidhau

हिन्दी अर्थ

गये हैं। भव देवता जलमें विद्यमान कहे गये हें । रुद्र

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 194

औदर्यैर्व्याधिभिः सर्वैर् मासेनैकेन मुच्यते एकादशेन भुञ्जीयाद् अन्नं चैवाभिमन्त्रितम्

audaryairvyādhibhiḥ sarvair māsenaikena mucyate ekādaśena bhuñjīyād annaṃ caivābhimantritam

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण भीमः भीमः सुषिरनाकेऽसौ भास्कर मण्डले स्थिः। अग्निमें और उग्र वाये प्रतिष्ठित हैं। भीम “००७ भास्करे मण्डले स्थित: । ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 195

भक्ष्यं चान्यत्तथा पेयं विषमप्यमृतं भवेत् जपेल् लक्षं तु पूर्वाह्णे हुत्वा चाष्टशतेन वै

bhakṣyaṃ cānyattathā peyaṃ viṣamapyamṛtaṃ bhavet japel lakṣaṃ tu pūrvāhṇe hutvā cāṣṭaśatena vai

हिन्दी अर्थ

पुंसां पशुपतिर्देवश्चाष्टधाहं व्यवस्थितः । काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 196

सूर्यं नित्यमुपस्थाय सम्यगारोग्यमाप्नुयात् नदीतोयेन सम्पूर्णं घटं संस्पृश्य शोभनम्

sūryaṃ nityamupasthāya samyagārogyamāpnuyāt nadītoyena sampūrṇaṃ ghaṭaṃ saṃspṛśya śobhanam

हिन्दी अर्थ

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते । तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसम्भवम्। तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसम्भवम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 197

जप्त्वायुतं च तत्स्नानाद् रोगाणां भेषजं भवेत् अष्टाविंशज्जपित्वान्नम् अश्नीयाद् अन्वहं शुचिः

japtvāyutaṃ ca tatsnānād rogāṇāṃ bheṣajaṃ bhavet aṣṭāviṃśajjapitvānnam aśnīyād anvahaṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश्चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 198

हुत्वा च तावत्पालाशैर् एवं वारोग्यम् अश्नुते चन्द्रसूर्यग्रहे पूर्वम् उपोष्य विधिना शुचिः

hutvā ca tāvatpālāśair evaṃ vārogyam aśnute candrasūryagrahe pūrvam upoṣya vidhinā śuciḥ

हिन्दी अर्थ

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल्ललाटान्तं द्विजोत्तमाः । वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम् हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम्। व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्ययं प्राथमिकः स्मरेत्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 199

यावद्ग्रहणमोक्षं तु तावन्नद्यां समाहितः जपेत्समुद्रगामिन्यां विमोक्षे ग्रहणस्य तु

yāvadgrahaṇamokṣaṃ tu tāvannadyāṃ samāhitaḥ japetsamudragāminyāṃ vimokṣe grahaṇasya tu

हिन्दी अर्थ

द्योतते चन्द्रमा वह्नि््वलत्यापो वहन्ति च

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 200

अष्टोत्तरसहस्रेण पिबेद्ब्राह्मीरसं द्विजाः ऐहिकां लभते मेधां सर्वशास्त्रधरां शुभाम्

aṣṭottarasahasreṇa pibedbrāhmīrasaṃ dvijāḥ aihikāṃ labhate medhāṃ sarvaśāstradharāṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

दधाति भूमिराकाशमवकाशं ददाति च। तदाज्ञया ततं सर्व तस्माद्वै चिन्तयेद् द्विजाः और ईशान सूर्यके मण्डलमें स्थित हैं। ह

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 201

सारस्वती भवेद्देवी तस्य वागतिमानुषी ग्रहनक्षत्रपीडासु जपेद्भक्त्यायुतं नरः

sārasvatī bhaveddevī tasya vāgatimānuṣī grahanakṣatrapīḍāsu japedbhaktyāyutaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमण्डलमें स्थित कहे गये हैं। पुरुषोंमें पशुपति विद्यमान हैं। इस प्रकार मैं आठ ह्हो

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 202

हुत्वा चाष्टसहस्रं तु ग्रहपीडां व्यपोहति दुःस्वप्नदर्शने स्नात्वा जपेद्वै चायुतं नरः

hutvā cāṣṭasahasraṃ tu grahapīḍāṃ vyapohati duḥsvapnadarśane snātvā japedvai cāyutaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरमें जो सम्पूर्ण कठोरता है, वह पृथ्वीतसत्वमय कही जाती है, आप्य (तरल) पदार्थको सम्बन्धित कहा गया है । वर्ण (रंग)-को अग्निसे सम्बन्धित कहा जाता है। है श्रेष्ठ ब्राह्मणो! जो शरीरमें संचरण करता है, वह वायुसे सम्बन्धित है । जो शरीरमें अवकाश (रिक्त स्थान) है, वह आकाशतत्त्व है । शब्दसे होनेबाला ज्ञान आकाशसे उत्पन्न होता है; उसी प्रकार है विप्रो स्पर्शसे होनेवाला ज्ञान वायुसे उत्पन्न होता है । है द्विजो

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 203

घृतेनाष्टशतं हुत्वा सद्यः शान्तिर्भविष्यति चन्द्रसूर्यग्रहे लिङ्गं समभ्यर्च्य यथाविधि

ghṛtenāṣṭaśataṃ hutvā sadyaḥ śāntirbhaviṣyati candrasūryagrahe liṅgaṃ samabhyarcya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

रूपका ज्ञान अग्निसे और रसका ज्ञान जलसे उत्पन कहा गया है; गन्धका ज्ञान पृथ्वीसे उत्पन्न होता है। पुन; हे विप्रो! दाहिने नेत्रमें सूर्य, बायें नेत्रमें सोम तथा हृदयमें सर्वव्यापक पुरुषका चिन्तन करना चाहिए । है द्विजोत्तमो!

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 204

यत् किंचित् प्रार्थयेद् देवि जपेदयुतमादरात् संनिधावस्य देवस्य शुचिः संयतमानसः

yat kiṃcit prārthayed devi japedayutamādarāt saṃnidhāvasya devasya śuciḥ saṃyatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

देहमें घुटनोंतक पृथ्वीतत्त्व, नाभिपर्यन्त जल-तत्त, कण्ठपर्यन्त वहिनतत्त्व, ललाटपर्यन्त वायुतत्त्व, ललाटाग्र अथवा शिखाग्रमें आकाशतत्त्व, तदनन्तर आकाशसे ऊपर हंससंज्ञक ब्रह्म और व्योमके मध्यमें व्योमसंज्ञक ये शिव स्थित हैं-प्राथमिक ध्याताको इनका ध्यान करा चाहिए॥ १३१--१३७॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 205

सर्वान्कामानवाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः गजानां तुरगाणां तु गोजातीनां विशेषतः

sarvānkāmānavāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ gajānāṃ turagāṇāṃ tu gojātīnāṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अहंकार, पंच तन्मात्राएँ, इन्द्रियाँ, आकाश आदि पॅच भूत--ये सब यथार्थ रूपमें नहीं हैं। चूँकि विश्वको व्याप्त करके वे शिव स्थित हैं, अतः उन्हें स्थाणु कह जाता है। उन्हींकी आज्ञासे डरकर सूर्य उगता है, हव

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 206

व्याध्यागमे शुचिर्भूत्वा जुहुयात्समिधाहुतिम् मासमभ्यर्च्य विधिना-युतं भक्तिसमन्वितः

vyādhyāgame śucirbhūtvā juhuyātsamidhāhutim māsamabhyarcya vidhinā-yutaṃ bhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

बहती है, चन्द्रमा प्रकाशित होता है, अग्नि जलती है, जल प्रवाहित होता है, भूमि सबको हक हट और आकाश स्थान देता है; सब कुछ उन्हीँसे ह है, अतः है द्विजो! उन्हींका चिन्तन करना चाहिए द्विजोत्तमो! उन्हींसे यह सम्पूर्ण जगत् अह अत: शर्व सर्वरूपमय हैं-ऐसा मानकर ( भवका स्मरण करना चाहिए

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 207

तेषामृद्धिश् च शान्तिश् च भविष्यति न संशयः उत्पाते शत्रुबाधायां जुहुयादयुतं शुचिः

teṣāmṛddhiś ca śāntiś ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ utpāte śatrubādhāyāṃ juhuyādayutaṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

कपका फ कफम फाफाफ फफफ फफफ फ्रा फ्फाफकीफीककीकीफफफाफाफफफाफफफफफफफफफफ फफफफफक

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 208

पालाशसमिधैर् देवि तस्य शान्तिर्भविष्यति आभिचारिकबाधायाम् एतद्देवि समाचरेत्

pālāśasamidhair devi tasya śāntirbhaviṣyati ābhicārikabādhāyām etaddevi samācaret

हिन्दी अर्थ

प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज्ज्ञानाद्ठैराग्यसम्भवः। बैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 209

प्रत्यग् भवति तच्छक्तिः शत्रोः पीडा भविष्यति विद्वेषणार्थं जुहुयाद् वैभीतसमिधाष्टकम्

pratyag bhavati tacchaktiḥ śatroḥ pīḍā bhaviṣyati vidveṣaṇārthaṃ juhuyād vaibhītasamidhāṣṭakam

हिन्दी अर्थ

सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद् द्विजा:

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 210

अक्षरप्रतिलोम्येन आर्द्रेण रुधिरेण वा विषेण रुधिराभ्यक्तो विद्वेषणकरं नृणाम्

akṣarapratilomyena ārdreṇa rudhireṇa vā viṣeṇa rudhirābhyakto vidveṣaṇakaraṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

सर्वतो धर्मनिष्ठश्च सदोत्साही समाहित: सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 211

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि सर्वपापविशुद्धये पापशुद्धिर्यथा सम्यक् कर्तुमभ्युद्यतो नरः

prāyaścittaṃ pravakṣyāmi sarvapāpaviśuddhaye pāpaśuddhiryathā samyak kartumabhyudyato naraḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकमनृप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 212

पापशुद्धिर् यतः सम्यग् ज्ञानसंपत्तिहैतुकी पापशुद्धिर्न चेत्पुंसः क्रियाः सर्वाश्चनिष्फलाः

pāpaśuddhir yataḥ samyag jñānasaṃpattihaitukī pāpaśuddhirna cetpuṃsaḥ kriyāḥ sarvāścaniṣphalāḥ

हिन्दी अर्थ

आसाद्य भारतं वर्ष ब्रह्मविज्ञायते द्विजाः। सम्पर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत् संसारकालकूटाख्यान्मुच्यते मुनिपुङ्गवाः। एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 213

ज्ञानं च हीयते तस्मात् कर्तव्यं पापशोधनम् विद्यालक्ष्मीविशुद्ध्यर्थं मां ध्यात्वाञ्जलिना शुभे

jñānaṃ ca hīyate tasmāt kartavyaṃ pāpaśodhanam vidyālakṣmīviśuddhyarthaṃ māṃ dhyātvāñjalinā śubhe

हिन्दी अर्थ

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः । दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 214

शिवेनैकादशेनाद्भिर् अभिषिञ्चेत्समन्ततः अष्टोत्तरशतेनैव स्नायात्पापविशुद्धये

śivenaikādaśenādbhir abhiṣiñcetsamantataḥ aṣṭottaraśatenaiva snāyātpāpaviśuddhaye

हिन्दी अर्थ

पाशुपतयोगज्ञानका स्वरूप तथा उसकी महिमा कीक क फफ फफ फफ फ फफ फफ फ फ फ फफ फफ फफ फफ फफ फफ फ फ फ फ फफ फफ फफ

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 215

सर्वतीर्थफलं तच्च सर्वपापहरं शुभम् संध्योपासनविच्छेदे जपेदष्टशतं नरः

sarvatīrthaphalaṃ tacca sarvapāpaharaṃ śubham saṃdhyopāsanavicchede japedaṣṭaśataṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ द्विजो! ज्ञान-ध्यानरूपी अमृतसे ही संसाररूपी विषसे संतप्त लोगोंका प्रतीकार बताया गया है; अन्यथा नहीं । धर्मसे ज्ञान उत्पन्न होता है, साक्षात् ज्ञानसे वैराग्य उत्पन्न होता है और वैराग्यसे परमार्थप्रकाशक

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 216

विड्वराहैश् च चाण्डालैर् दुर्जनैः कुक्कुटैरपि स्पृष्टमन्नं न भुञ्जीत भुक्त्वा चाष्टशतं जपेत्

viḍvarāhaiś ca cāṇḍālair durjanaiḥ kukkuṭairapi spṛṣṭamannaṃ na bhuñjīta bhuktvā cāṣṭaśataṃ japet

हिन्दी अर्थ

परम ज्ञान उत्पन्न होता है अर्थात् ज्ञानके अनुसार व्यवहारमें प्रवृत्ति होने लगती है हे श्रेष्ठ द्विजो ! ज्ञान-वैराग्यसे युक्त साधक -को ही योगकी सिद्धि होती है, पुन: योगसिद्धिके द्वारा उस सत्त्वनिष्ठकी मुक्ति हो जाती है; अन्यथा नहीं। है द्विजो! तम तथा अविद्या पदसे आच्छादित, अद्भुत एवं

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 217

ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं जपेल्लक्षायुतं नरः पातकानां तदर्धं स्यान् नात्र कार्या विचारणा

brahmahatyāviśuddhyarthaṃ japellakṣāyutaṃ naraḥ pātakānāṃ tadardhaṃ syān nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

अविनाशी जो शिवपद है, सत्त्वशक्तिका आश्रय लेकर उसका अर्चन करना चाहिए

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 218

उपपातकदुष्टानां तदर्धं परिकीर्तितम् शेषाणामपि पापानां जपेत्पञ्चसहस्रकम्

upapātakaduṣṭānāṃ tadardhaṃ parikīrtitam śeṣāṇāmapi pāpānāṃ japetpañcasahasrakam

हिन्दी अर्थ

पूजामें लीन रहनेवाला, सब प्रकारसे धर्में निष्ठा रखनेवाला, सदा उत्साहसे सम्पन्न, एकाग्रचित्त, सभी इन्द्दोंको सहनेवाला, धैर्यशाली, सभी प्राणियोंके हितमें रत, सरल स्वभाववाला, सदा स्वस्थ मनवाला, कोमल चित्तवाला, मानरहित, बुद्धिमान्, शान्त, प्रतिद्दन्द्वितासे रहित, सदा मुक्तिको इच्छा रखनेवाला, धर्मज्ञ, आत्माके लक्षणोंको जाननेवाला, तीनों प्रकारके ऋणोंसे मुक्त तथा पूर्वजन्ममें पुण्यशाली होता है; वह द्विज श्रद्धाके साथ

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 219

आत्मबोधपरं गुह्यं शिवबोधप्रकाशकम् शिवः स्यात्स जपेन्मन्त्रं पञ्चलक्षम् अनाकुलः

ātmabodhaparaṃ guhyaṃ śivabodhaprakāśakam śivaḥ syātsa japenmantraṃ pañcalakṣam anākulaḥ

हिन्दी अर्थ

पाखण्डरहित होकर गुरुकी सेवा करके वृद्ध होनेपर स्वर्गलोक प्राप्त करके वहाँ क्रमसे सुखोंका भोग करके पुनः भारतवर्षमें जन्म लेकर ब्रह्मवेत्ता होता है और हे द्विजो ! ज्ञानीके सम्पर्कसे ज्ञान प्राप्त करके योगवेत्ता होता

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 220

पञ्चवायुजयं भद्रे प्राप्नोति मनुजः सुखम् जपेच्च पञ्चलक्षं तु विगृहीतेन्द्रियः शुचिः

pañcavāyujayaṃ bhadre prāpnoti manujaḥ sukham japecca pañcalakṣaṃ tu vigṛhītendriyaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

है। है श्रेष्ठ द्विजो ! अज्ञानीके लिये ज्ञानप्राप्तिकी यही विधि है; अतः है श्रेष्ठ मुनियो ! इसी मार्गके द्वारा आसक्तिरहित तथा दृढ़ व्रतवाला व्यक्ति संसाररूपी कालकूट (विष) - से मुक्त हो जाता है॥ १४७-१५३१/२॥ इस प्रकार मैंने आप लोगोंको संक्षेपमें प्रसंगवश ज्ञानका अचल तथा उत्तम माहात्म्य बता दिया। इस पाशुपत योगको स्वयं महेश्वरने कहा है। है श्रेष्ठ मुनियो ! शिवके द्वारा कहे गये इस योगको जिस किसीको

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 221

पञ्चेन्द्रियाणां विजयो भविष्यति वरानने ध्यानयुक्तो जपेद्यस्तु पञ्चलक्षमनाकुलः

pañcendriyāṇāṃ vijayo bhaviṣyati varānane dhyānayukto japedyastu pañcalakṣamanākulaḥ

हिन्दी अर्थ

भी नहीं बताना चाहिए, अपितु भस्मनिष्ठ अर्थात् शिवतत्त्वनिष्ठ योगीको ही इस अत्यन्त प्रिय योगका

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 222

विषयाणां च पञ्चानां जयं प्राप्नोति मानवः चतुर्थं पञ्चलक्षं तु यो जपेद्भक्तिसंयुतः

viṣayāṇāṃ ca pañcānāṃ jayaṃ prāpnoti mānavaḥ caturthaṃ pañcalakṣaṃ tu yo japedbhaktisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

UTES 0 ककया. फफफ फक फफ फफफफफफफफफफफफफफी मा का फफफ फ फ फफ फफ क फ़ फ फ फ फ फ़ फ फ फ़ फ फ फ फ फा फा फ फा मा फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ फफफफफ फफफ सदा उपदेश करना चाहिए। जो मनुष्य इस स॑ विषका नाश करनेवाले आख्यानको पढता अथवा है, वह ब्रह्मसायुज्य प्राप्त करता है; इसमें सह

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 223

भूतानामिह पञ्चानां विजयं मनुजो लभेत् चतुर्लक्षं जपेद्यस्तु मनः संयम्य यत्नतः

bhūtānāmiha pañcānāṃ vijayaṃ manujo labhet caturlakṣaṃ japedyastu manaḥ saṃyamya yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा॥ १५७ करना चाहिए ॥ १५४--१५७॥॥

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 224

सम्यग्विजयमाप्नोति करणानां वरानने पञ्चविंशतिलक्षाणां जपेन कमलानने

samyagvijayamāpnoti karaṇānāṃ varānane pañcaviṃśatilakṣāṇāṃ japena kamalānane

हिन्दी अर्थ

सनकादि मुनीश्वरोंको शिवज्ञानका उपदेश एवं चेदनया देव्या हैमवत्या महेश्वर । क्रीडसे विविधैभागैः कथं वक्तुमिहार्हसि

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 225

पञ्चविंशतितत्त्वानां विजयं मनुजो लभेत् मध्यरात्रे ऽतिनिर्वाते जपेदयुतमादरात्

pañcaviṃśatitattvānāṃ vijayaṃ manujo labhet madhyarātre 'tinirvāte japedayutamādarāt

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तः प्रहस्येशः पिनाकी नीललोहितः। प्राह तामम्बिकां प्रक्ष्य प्रणिपत्य स्थितान् द्विजान्

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 226

ब्रह्मसिद्धिमवाप्नोति व्रतेनानेन सुंदरि जपेल्लक्षमनालस्यो निर्वाते ध्वनिवर्जिते

brahmasiddhimavāpnoti vratenānena suṃdari japellakṣamanālasyo nirvāte dhvanivarjite

हिन्दी अर्थ

बन्धमोक्षौ न चैवेह मम स्वेच्छाशरीरिणः। अकर्ताज्ञः पशुर्जीवो विभुर्भोक्ता ह्यणुः पुमान् मायी च मायया बद्धः कर्मभिर्युज्यते तु सः। ज्ञानं ध्यानं च बन्धश्च मोक्षो नास्त्यात्मनो द्विजाः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 227

मध्यरात्रे च शिवयोः पश्यत्येव न संशयः अन्धकारविनाशश् च दीपस्येव प्रकाशनम्

madhyarātre ca śivayoḥ paśyatyeva na saṃśayaḥ andhakāravināśaś ca dīpasyeva prakāśanam

हिन्दी अर्थ

यहैवं मयि विद्वान् यस्तस्यापि न च सर्वतः। एषा विद्या ह्यहं वेद्यः प्रज्ञैषा च श्रुतिः स्मृतिः

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 228

हृदयान्तर्बहिर्वापि भविष्यति न संशयः सर्वसंपत्समृद्ध्यर्थं जपेदयुतमात्मवान्

hṛdayāntarbahirvāpi bhaviṣyati na saṃśayaḥ sarvasaṃpatsamṛddhyarthaṃ japedayutamātmavān

हिन्दी अर्थ

विकारो नैव मायैषा सदसद्व्यक्तिवर्जिता ऋषिगण बोले-यह सुनकर कुमार आदि उ महाबुद्धिमान् मुनियोंने भयभीत होकर प्रसन्न पिनाकधारी परमेश्वरको प्रणाम करके उनसे कहा--'हे महेश्वर! यदि ऐसा है, तो आप इन देवी पार्वतीके साथ

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 229

सबीजसंपुटं मन्त्रं शतलक्षं जपेच्छुचिः मत्सायुज्यमवाप्नोति भक्तिमान् किमतः परम्

sabījasaṃpuṭaṃ mantraṃ śatalakṣaṃ japecchuciḥ matsāyujyamavāpnoti bhaktimān kimataḥ param

हिन्दी अर्थ

अनेकविध भोगोंके द्वारा क्रीड़ा क्यों करते हैं; कृपा करके यह बतायें'

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 230

इति ते सर्वमाख्यातं पञ्चाक्षरविधिक्रमम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्

iti te sarvamākhyātaṃ pañcākṣaravidhikramam yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-- है ऋषियो ! ऐसा कहे जानेपर पिनाकधारी नीललोहित ईश्वरने हँसकर उन अम्बिकाको ओर देखकर वहाँ स्थित द्विजोंको प्रणाम करके उनसे कहा--' अपनी इच्छासे शरीर धारण करनेवाले मेरे लिये न बन्धन है, न मोक्ष है। मैं सर्वव्यापी, कर्तृत्वरहित तथा सर्वज्ञ हुँ; जबकि यह जीव अणुरूप, भोक्ता तथा अज्ञ है। जो मायी है, वह मायासे सकाम कर्मह्वार बँधा हुआ है और वह कमॉसे लिप्त है। है द्विगो!

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

अध्याय ८५

श्लोक 231

श्रावयेच्च द्विजाञ्छुद्धान् पञ्चाक्षरविधिक्रमम् दैवे कर्मणि पित्र्ये वा शिवलोके महीयते

śrāvayecca dvijāñchuddhān pañcākṣaravidhikramam daive karmaṇi pitrye vā śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

आत्माके लिये ज्ञान, ध्यान, बन्धन तथा मोक्ष नहीं हैं। जो विद्वान् मुझमें ऐसा अनुभव कर लेता है, उसके लिये भी ये सब नहीं होते हैं। ये पार्वती विद्या हँ और मैं वेद्य हूँ। ये प्रज्ञा, श्रुति तथा स्मृति हैं। ये मेर

English

After hearing it, those sages of great intellect Sanat and others who were frightened, bowed to the Pinaka-bcaring lord Paramesvara who was pleased and spoke to him thus:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 85
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.