Linga Purana· Liṅga Purāṇa
86
अध्याय 86 / 108

Book 1 - Adhyaya 86

157 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ157 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८६

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge pañcākṣaramāhātmyaṃ nāma pañcāśītitamo 'dhyāyaḥ japācchreṣṭhatamaṃ prāhur brāhmaṇā dagdhakilbiṣāḥ viraktānāṃ prabuddhānāṃ dhyānayajñaṃ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

तथा आज्ञा हैं। ये (परा-अपरा) दोनों विद्या हत इसमें सन्देह नहीं है। ये जीवसम्बन्थी प्रकृति 2 हैं। विचार किया जाय, तो ये विकृति भी नहीं हँ! विकार नहीं हैं; ये माया हैं, जो सत्-असत्से अर्थात् अनिर्वचनीय हैं। पूर्वकालमें लोगोंकों ॐ प्रदान करनेवाली, महाभाग्यवती तथा पाँच मुखवाती

English

Hence, O Suta, tell us today about the sacrifice of meditation suited for unattached noble souls in detail and with all effort.

अध्याय ८६

श्लोक 2

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्

tasmādvadasva sūtādya dhyānayajñamaśeṣataḥ vistārātsarvayatnena viraktānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

सप्तविंशत्प्रकारेण सर्व व्याप्यानया शिवः

English

"O lord, O bull-bannered lord, the terrible poison Kalakuta has been neutralised by you. Hence everything has been stabilised by you.'*

अध्याय ८६

श्लोक 3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम् रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munīnāṃ dīrghasattriṇām rudreṇa kathitaṃ prāha guhāṃ prāpya mahātmanām

हिन्दी अर्थ

तदाप्रभृति वै मोक्षप्रवृत्तिद्रिजसत्तमा: । भवानी च तमालोक्य मायामहरदव्यया। ते मायामलनिर्मुक्ता मुनयः प्रेक्ष्य पार्वतीम्

English

On hearing their words, lord Nilalohita, the Atman of the Universe, smilingly said to those sages, Sanandana and others.

अध्याय ८६

श्लोक 4

संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्

saṃhṛtya kālakūṭākhyaṃ viṣaṃ vai viśvakarmaṇā guhāṃ prāpya sukhāsīnaṃ bhavānyā saha śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

उमाशङ्करयोर्भेदो नास्त्येव परमार्थतः

English

The poison K&lakuta or halShala — a product of the churned ocean was swallowed by Siva. The blue colour of his neck and his extreme ire are the effects of that poison.

अध्याय ८६

श्लोक 5

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

munayaḥ saṃśitātmānaḥ praṇemustaṃ guhāśrayam astuvaṃś ca tataḥ sarve nīlakaṇṭhamumāpatim

हिन्दी अर्थ

तदा मुक्तिः क्षणादेव नान्यथा कर्मकोटिभिः। क्रमोऽविवक्षितो भूतविवृद्धः परमेष्ठिनः प्रसादाहेवदेवस्य नात्र कार्या विचारणा। एष एव जगन्नाथो बन्धमोक्षकरः शिवः

English

What is called Kalajkuta is not at all poison when compared to worldly existence which is the real poison. Hence, with all efforts one shall try to dispel that terrible poison.

अध्याय ८६

श्लोक 6

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

atyugraṃ kālakūṭākhyaṃ saṃhṛtaṃ bhagavaṃstvayā ataḥ pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ tvayā deva vṛṣadhvaja

हिन्दी अर्थ

सत्यलोकस्तथाण्डानां कोटिकोटिशतानि च

English

The mundane existence is two-fold'® in accordance with one's rights and duties. In regard to men of deluded minds, the mundane existence is very terrible and burden- some. O sages of good holy rites, creation is caused by ignorance due to the defects of malice and attachment.'®® It is certainly due to these, that virtue and evil befall everyone. O brahmins, even in regard to things not near at hand,'®® the scripture creates desire for them even in the minds of good men in the world merely by hearing of it. Hence, the perceptible world and the world of Vedic tradition"® and rituals both should be eschewed" with great effort. He then becomes Virakta (unattached person) altogether.

अध्याय ८६

श्लोक 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā bhagavānnīlalohitaḥ prahasanprāha viśvātmā sanandanapurogamān

हिन्दी अर्थ

विग्रहं देवदेवस्य तथाण्डावरणाष्टकम्। सप्तद्वीपेषु सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च तथान्येषु च लोकेषु वसन्ति च चराचराः

English

Those who do not know these things say: — "Desire is natural" in everyone. The opposite is not seen. It is the Veda that makes them work (for fulfilling such desires).

अध्याय ८६

श्लोक 8

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

kimanena dvijaśreṣṭhā viṣaṃ vakṣye sudāruṇam saṃharettadviṣaṃ yastu sa samartho hyanena kim

हिन्दी अर्थ

विश्वं भूतं तथा जातं बहुधा रुद्र एव सः। रुद्राज्लेषा स्थिता देवी ह्यनया मुक्तिरम्बिका

English

i.e. tamasa and rjasa.

अध्याय ८६

श्लोक 9

न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

na viṣaṃ kālakūṭākhyaṃ saṃsāro viṣamucyate tasmātsarvaprayatnena saṃhareta sudāruṇam

हिन्दी अर्थ

सनकादि मुनीश्वरोंको शिवज्ञानका उपदेश मेरी यह सनातनी आज्ञा मेरे मुखसे उत्पन्न हुई थी। तब जगत्के कल्याणका चिन्तन करता हुआ मैं शिव उस आज्ञामें प्रविष्ट होकर इनके साथ सत्ताईस तत्त्वोंसे सबको व्याप्त करके स्थित हुआ। है श्रेष्ठ द्विजो!

English

ST* dkjoins 'ucyate bhagam' as 'ucyatc abhagam* and con- strues with 'karmasu*. i.e, karmasu abhagam — non-participation in activities. ST, interprets: hert- metaphysics (kdhyatma-Skstra) is considered to be superior to the Vedas.

अध्याय ८६

श्लोक 10

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

saṃsāro dvividhaḥ proktaḥ svādhikārānurūpataḥ puṃsāṃ saṃmūḍhacittānām asaṃkṣīṇaḥ sudāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तभीसे मुक्ति प्रारम्भ हुई'॥ ३--१०/२॥

English

The virtue of renunciation from worldly affairs, is intended for eificicni persons.'" Hence, it is said that worldly exigence is caused by ignorance of all embodied persons.

अध्याय ८६

श्लोक 11

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

īṣaṇārāgadoṣeṇa sargo jñānena suvratāḥ tadvaśādeva sarveṣāṃ dharmādharmau na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! ऐसा कहकर परमेश्वरने भवानीको ओर देखा और सनातनी भवानीने उन परमेशवर-को देखकर मायाको हटा लिया; तब मायाके मलसे मुक्त हुए वे मुनिगण पार्वतीको देखकर प्रसन्न होकर मुक्त हो गये। अतः ये पार्वती ही परागति हैं। वस्तुतः उमा तथा शंकरमें भेद नहीं है; वे शिव दो रूप धारण करके स्थित हैं; इसमें सन्देह नहीं है॥ ११-१३/२॥

English

Salvation is not attained by good men through their progeny, through actions, or through wealth.'' Liberation shall occur only through renunciation. He wanders in the world due to the absence of it (renunciation).

अध्याय ८६

श्लोक 12

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

asannikṛṣṭe tvarthe 'pi śāstraṃ tacchravaṇātsatām buddhimutpādayatyeva saṃsāre viduṣāṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

जब शिवकी मायासे विद्वान् अनासक्त हो जाता है, तब क्षणभरमें उसकी मुक्ति हो जाती है; अन्यथा करोड़ों कर्मोसे भी मुक्ति नहीं होती। ऋषियोंके द्वारा बताया गया मुक्तिक्रम परमेष्ठी शिवके लिये विवक्षित

English

Thus due to the fault of ignorance and as a result of various Karmans, the individual soul adopts a body produced by six Kosas'" (vestures).

अध्याय ८६

श्लोक 13

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

tasmāddṛṣṭānuśravikaṃ duṣṭamityubhayātmakam saṃtyajetsarvayatnena viraktaḥ so 'bhidhīyate

हिन्दी अर्थ

नहीं है। परमेश्वरको कृपासे क्षणभरमें मुक्ति हो जाती है, यह उनकी प्रतिज्ञा है; इसमें सन्देह नहीं है । परमेष्ठी शिवकी कृपासे जीव मुक्त हो जाता है, चाहे वह गर्भमें वृद्ध हो। देवोंके देव महेश्वर-के अनुग्रहसे अण्डज, उद्भिज्ज तथा स्वेदज प्राणी भी मुक्त हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए॥ १४-१७/२॥

English

Many miseries are to be faced by the individual in the womb, in the vaginal passage, on the earth, in boyhood, in youth, in old age and in death.

अध्याय ८६

श्लोक 14

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

śāstramityucyate bhāgaṃ śruteḥ karmasu taddvijāḥ mūrdhānaṃ brahmaṇaḥ sāram ṛṣīṇāṃ karmaṇaḥ phalam

हिन्दी अर्थ

ये जगत्पति शिव ही बन्धन तथा मोक्ष करनेवाले हैं। भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः तथा सत्यम् ये लोक और करोड़ों-करोड़ों ब्रह्माण्ड तथा अण्डोंके आठौं आवरण-ये सब उन देवदेव महेश्वर-के

English

For those who are unattached activities arc not unavoidable. Gf. "pravrttir esa bhutam nivrttistu mahabala" — Manu; Or activities have no fixed goal, Gf. Bhaga. 'vedoktam eva kurvano nissangarpitamisvarc/ naiskarmyani labhate siddbim rocanartha phalarutih //

अध्याय ८६

श्लोक 15

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

nanu svabhāvaḥ sarveṣāṃ kāmo dṛṣṭo na cānyathā śrutiḥ pravartikā teṣām iti karmaṇyatadvidaḥ

हिन्दी अर्थ

विग्रह (शरीर) हें । सातौं द्वीपोंमें, सभी पर्वतोंमें, वनोंमें, समुद्रोंमें, सभी वायुके स्कन्धोंमें तथा अन्य लोकोंमें जो चराचर जीव निवास करते हैं-वे सब शिवके अंशसे उत्पन्न हुए हैं; निश्चित रूपसे इनकी गति वे ही हैं। सब कुछ रुद्र ही हैं। उन महात्मा पुरुषको नमस्कार है

English

trividhah jivah— the invidividual soul is threefold (See V-iB below ).

अध्याय ८६

श्लोक 16

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

nivṛttilakṣaṇo dharmaḥ samarthānām ihocyate tasmādajñānamūlo hi saṃsāraḥ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

उन रुद्रने ही सम्पूर्ण जगत्को तथा सभी जीवोंको

English

§at-kausikam— snayvadi-§atko5a-yuktam ST. consistini of six coverings cf.

अध्याय ८६

श्लोक 17

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

kalā saṃśoṣamāyāti karmaṇānyasvabhāvataḥ sakalastrividho jīvo jñānahīnastvavidyayā

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण यदावलोक्य तान् सर्वान् प्रसादादनयाम्बिका

English

O brahmins, if duly pondered over, good men have to face only misery through the contact with women and similar activities. The miserable try to quell one misery only by another misery.

अध्याय ८६

श्लोक 18

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

nārakī pāpakṛtsvargī puṇyakṛt puṇyagauravāt vyatimiśreṇa vai jīvaś caturdhā saṃvyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न किया है । ये देवी अम्बिका रुद्रकी

English

Lust is never quelled by means of enjoyment of plea- sures. Just as fire blazes all the more by Havis (ghee offer- ing) so also lust is inflamed all the more by indulging into pleasure.'®

अध्याय ८६

श्लोक 19

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

udbhijjaḥ svedajaścaiva aṇḍajo vai jarāyujaḥ evaṃ vyavasthito dehī karmaṇājño hyanirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

विराजमान हैं; मुक्ति इन्हींसे प्रप्त होती है--ऐसा सिद्धोंने प्रसन्नचित्त होकर कहा है। जब वे शिव इन आज्ञारूपी अम्बिकाके साथ स्थित होकर उन सबको कृपापूर्वक देखते हैं, तब वे आकाशचारी सिद्धगण प्रभुका सायुज्य प्राप्त कर लेते हैं और सदाके लिये उसीमें स्थित

English

Hence, on pondering over, it will be seen that there is no happiness unto men even due to coitus. There is misery in earning wealth as also in preserving and spending it. O excellent brahmins, if we ponder over it, there is misery amongst the Piacas, Raksasas, Yaksas, Gandharvas, in the world of the moon, in the world of mercury, in the world of Prajapati, in the world of the Brahman, in the world of Prakrti and Purusa also. O sages of good holy rites, there are miseries due to destruction of possessions, due to one's possession being excelled by another's, etc. These cause only other miseries.

अध्याय ८६

श्लोक 20

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

prajayā karmaṇā muktir dhanena ca satāṃ na hi tyāgenaikena muktiḥ syāt tadabhāvādbhramatyasau

हिन्दी अर्थ

तदा तिष्ठन्ति सायुज्यं प्राप्तास्ते खेचराः प्रभोः ॥ २५ हो जाते हैं ॥ २३--२५॥

English

One shall eschew those impure fortunes and riches. Hence, O sinless sages of good holy rites, all kinds of pleasures are really miseries to the discriminating person in whatever way you view them, viz., eightfold or sixteenfold or of twentyfour, thirty two, fortyeight, fiftysix, or sixtyfour types.

अध्याय ८६

श्लोक 21

एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

evamajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca ṣaṭkauśikaṃ samudbhūtaṃ bhajatyeṣa kalevaram

हिन्दी अर्थ

पाशुपतयोगसे प्राप्त होनेवाली अष्टसिद्रियोंका वर्णन तथा प्राणाग्निहोमका स्वरूप केन योगेन वै सूत गुणप्राप्तिः सतामिह।

English

The pleasures of the following types are undoubte- dly miseries if pondered over properly even to those yogins who talk of Brahman: — Parthiva (earthly), Apya (watery) Taijasa (fiery), Vayavya (gaseous), Vyauma (of the firmament), Manasa (mental), Abhimanika, (bringing pride), Bauddha'®® (intellectual), PrSkrta (pertaining to Prakrti).

अध्याय ८६

श्लोक 22

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

garbhe duḥkhānyanekāni yonimārge ca bhūtale kaumāre yauvane caiva vārddhake maraṇe 'pi vā

हिन्दी अर्थ

स्मरेच्च तत्तथा मध्ये देव्या देवमुमापतिम्

English

The attributes (?) of the leaders of the Ganas are, on reflection, causes of misery. In all the worlds there is always misery in the beginning, in the middle and in the end. The present ones are miseries, the future ones are miseries. (?) In the lands defiled by faults, there are various kinds af miseries.

अध्याय ८६

श्लोक 23

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

vicārataḥ satāṃ duḥkhaṃ strīsaṃsargādibhir dvijāḥ duḥkhenaikena vai duḥkhaṃ praśāmyatīha duḥkhinaḥ

हिन्दी अर्थ

ताभिश्चाष्टविधा रुद्राश्चतुःषष्टिविधाः पुन: एवं पाशुपतं योगं मोक्षसिद्धिप्रदायकम्। तस्याणिमादयो विप्रा नान्यथा कर्मकोटिभिः

English

bauddham prakrtam eva ca: the intellectual enjoymertt is also material.

अध्याय ८६

श्लोक 24

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले--हे सूतजी ! किस योगसे सज्जनोंको इस लोकमें मोक्षकी प्राप्ति होती है और योगिजन अणिमा आदि गुणोंसे युक्त होते हें ? है सूतजी! इस समय आप विस्तारपूर्वक यह सब बतायें

English

Just as the tree whose roots have been cut falls down to the ground helplessly so also the living being overwhelmed by various kinds of ailments, passion, hatred, fear, etc.®

अध्याय ८६

श्लोक 25

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

tasmādvicārato nāsti saṃyogādapi vai nṛṇām arthānām arjane 'pyevaṃ pālane ca vyaye tathā

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! अब मैं परम दुर्लभ योगका वर्णन करूँगा। सबसे पहले चित्तमें सनातन शिवको स्थापित करके उनके सद्योजात आदि पाँच रूपोंका स्मरण करना चाहिए और है श्रेष्ठ ब्राह्मणो ! चन्द्र-सूर्य-अग्निसे युक्त तथा छब्बीस शक्तियो समन्वित अष्टदलकमल, उसके ऊपर षोडशदल- कमल, पुनः उसके ऊपर द्वादशदलकमलरूप आसनकी भावना करनी चाहिए। तदनन्तर है द्विजो! उसके मध्य

English

Similarly the heaven-dwellers fall down to the earth due to the destruction of the tree of merit. Even for heaven-dwellers who desire for things that cause misery and who are richly endowed with pleasures that cause misery, there is terrible misery when they fall from that heaven. There is definitely misery in the hell due to the fact that even religious students resort to it when they do not perform those rites that are laid down, O leading sages.

अध्याय ८६

श्लोक 26

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

paiśāce rākṣase duḥkhaṃ yākṣe caiva vicārataḥ gāndharve ca tathā cāndre saumyaloke dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

देवीके साथ आठ शक्तियोंसहित अष्टमूर्ति, अजन्मा, ऐश्वर्यमय भगवान् उमापतिका स्मरण करना चाहिए उन शक्तियोंके साथ आठ रुद्र और आठौं सिड्धयांसे सम्पन्न सभी चौंसठ शक्तियाँ प्रतिष्ठित हैं--ऐसा क्रमसे

English

Just as the deer frightened of death and uprooted from his habitation does not obtain sleep so also the noble-souled as- cetic engaged in meditation and frightened of the worldly existence does not obtain slumber.

अध्याय ८६

श्लोक 27

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

prājāpatye tathā brāhme prākṛte pauruṣe tathā kṣayasātiśayādyaistu duḥkhairduḥkhāni suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरण करना चाहिए। है विप्रो! इस प्रकार उत्तम जा प्राप्त करके जो मोक्षसिद्धि प्रदान करनेवाले करता है, उसे अणिमा आदि सिद्धियाँ प्राप्त हो जाती हैं; अन्यथा करोड़ों उपाय करनेपर भी नहीं हे मुनियो! योगियोंका आठ गुणोंसे युक्त श्व

English

Unhappiness is seen even in germs, birds, animals, deer, elephants and horses. Hence there is great happiness unto a man who renounces.

अध्याय ८६

श्लोक 28

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

tāni bhāgyānyaśuddhāni saṃtyajecca dhanāni ca tasmādaṣṭaguṇaṃ bhogaṃ tathā ṣoḍaśadhā sthitam

हिन्दी अर्थ

८ पाशुपतयोगसे अष्टसिद्धियोंका अध्याय ८८ पाशु प्राप्त होनेवाली अष्टसिद्धियोंका वर्णन तथा प्राणाग्निहोमका स्वरूप ४४९

English

O sages of good holy rites, there is misery unto even those officers on duty spread over the whole kalpa who move about in aerial chariots, unto Manu and others who take pride in their respective positions.

अध्याय ८६

श्लोक 29

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

caturviṃśatprakāreṇa saṃsthitaṃ cāpi suvratāḥ dvātriṃśadbhedamanaghāś catvāriṃśadguṇaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अर कज कक ककी फफफफफ प्राकाम्यं चैव सर्वत्र ईशित्वं चैव सर्वतः

English

The activities enjoined for the attainment of heaven are not

अध्याय ८६

श्लोक 30

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

tathāṣṭacatvāriṃśacca ṣaṭpañcāśatprakārataḥ catuḥṣaṣṭividhaṃ caiva duḥkhameva vivekinaḥ

हिन्दी अर्थ

गया है। उन सबको क्रमसे बता रहा हूँ;

English

As soon as he has exhausted merit the heaven-dweller falls from

अध्याय ८६

श्लोक 31

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

pārthivaṃ ca tathāpyaṃ ca taijasaṃ ca vicārataḥ vāyavyaṃ ca tathā vyauma[ṃ] mānasaṃ ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

प्राकाम्य, ईशित्व, वशित्व तथा कामावसायिता-ये आठ सिद्धियाँ हैं। सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले उस ऐश्वर्यको भी तीन प्रकारका जानना चाहिए; सावद्य, निरवद्य तथा सूक्ष्म-ये तीन प्रकार होते हैं। उनमें जो सावद्य है, वह पंचभूतात्मक कहा गया है। इन्द्रियाँ, मन तथा जो अहंकार कहा गया है-ये निरवद्य ऐश्वर्य हैं। आत्मामें पंचभूतोंको तन्मात्रारूपा सूक्ष्म प्रवृत्ति ही सूक्ष्म ऐश्वर्य है। इस प्रकार इन्द्रियाँ, मन,

English

Devas and Daityas undergo misery due to their desire for mutual conquest. Even kings and Raksasas in the three worlds undergo misery.

अध्याय ८६

श्लोक 32

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

ābhimānikamapyevaṃ bauddhaṃ prākṛtameva ca duḥkhameva na saṃdeho yogināṃ brahmavādinām

हिन्दी अर्थ

चित्त, बुद्धि तथा अहंकार निरवद्य ऐश्वर्य हैं; पंचभूतमय ऐश्वर्य सावद्य नामवाला है और शब्द आदि

English

In fact the Aramas bring about only misery or exhaustion (rama) unto the different castes. People do not attain the Atman through Asramas (stages in life), Vedas, yajnas, Samkhyas, (numerical knowledge), vratas (holy rites), severe penances, different kinds of charitable gifts, etc. But people with knowledge obtain it. Hence, with all efforts one shall perform the Pasupata rite. In the holy rite of Pasu- pata, the learned devotee shall perpetually lie on bhasman, besmeared with ashes.

अध्याय ८६

श्लोक 33

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

gauṇaṃ gaṇeśvarāṇāṃ ca duḥkhameva vicārataḥ ādau madhye tathā cānte sarvalokeṣu sarvadā

हिन्दी अर्थ

अणिमा आदि सूक्ष्म ऐश्वर्योमें प्रवृत्त होता है। पुनः आठ गुणोंका भेद भी सूक्ष्म ऐश्वर्योमें होता है। तीनों लोकोंके सभी प्राणियोंमें सर्वत्र यह अणिमादि अव्यक्त ऐश्वर्य जिस प्रकारसे प्रतिष्ठित है और जैसा इसका नियम बताया गया है-भगवान् प्रभुने इस विषयमे जैसा कहा है, उसके स्वरूपको मैं बताऊँगा। जो ऐश्वर्य त्रिलोकीमें सभी प्राणियोंके लिये दुर्लभ बताया गया है, वह योगियोंके लिये प्राप्त होनेवाला अणिमारूप पहला

English

The learned devotee, richly endowed with the knowledge of the five objects and having great attention to- wards the principle of Siva shall adopt the yoga that causes salvation and destroys fate and karman and shall become intelligent and endowed v/ith the yoga of five objects. There- by he attains the end of misery. The devotees understand the knowable by means of Para Vidya'®* and not by Apara Vidya.

अध्याय ८६

श्लोक 34

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

vartamānāni duḥkhāni bhaviṣyāṇi yathātatham doṣaduṣṭeṣu deśeṣu duḥkhāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

बल होता है; इसका स्वरूप संसारमें कहीं भी, कभी भी लंघन तथा प्लवन करनेका होता है॥ ८--१७॥ सभी प्राणियोंको अपेक्षा शीघ्रत्व गुणसे सम्पन्न होना लघिमा नामक दूसरी सिद्धि कही गयी है। तीनों

English

Two Vidyas (topics of knowledge) are to be known: Para and Apara, O excellent brahmins, Apara consists of Rg, Yajur, Sama, and Atharva Vedas. Siksa, Kalpa, grammar, semantics, prosody and astrology also constitute Apara Vidya.

अध्याय ८६

श्लोक 35

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

na bhāvayantyatītāni hy ajñāne jñānamāninaḥ kṣudvyādheḥ parihārārthaṃ na sukhāyānnamucyate

हिन्दी अर्थ

लोकोंमें सभी प्राणियोंमें माहात्म्यबलसे वन्दित तथा पूजित होना इस लोकमें महिमारूप तीसरी सिद्धि कही जाती है। त्रिलोकीमें सभी प्राणियोंके भीतर स्वेच्छासे प्रवेश करना प्राप्ति नामक सिद्धि कही गयी प्राकाम्य ऐश्‍वर्यसे युक्त व्यक्ति तीनों लोकोंमें कहीं भी बाधारहित होकर विषयोंका भोग करता है और सभी प्राणियोंको सुख दुःखमें प्रवृत्त कर सकता है। ईशित्व ऐश्वर्यके द्वारा वह योगवेत्ता यथेष्ट देहधारणके

English

It has no touch, no form, no taste, no smell, no change, no support. It is perpetual, omnipresent and all-power- ful. It it great and massive. O brahmins, it is unborn and identical with cit (consciousness); it is devoid of Pranas (vital airs); it has no mind; it is non-emollient and it is devoid of blood. It is incomprehensible; it is neither stout nor long; it is

अध्याय ८६

श्लोक 36

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

yathetareṣāṃ rogāṇām auṣadhaṃ na sukhāya tat śītoṣṇavātavarṣādyais tattatkāleṣu dehinām

हिन्दी अर्थ

द्वारा सभी जगह स्वामी बन जाता है। वशित्वसे

English

padc&rtha-yoga-fampaxmah— 'It can be interpreted as accom- panied by knowledge derived from the practice of the five-syllabled mantra 'namai iiv&ya*.

अध्याय ८६

श्लोक 37

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

duḥkhameva na saṃdeho na jānanti hyapaṇḍitāḥ svarge 'pyevaṃ muniśreṣṭhā hy aviśuddhakṣayādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता। तच्चापि त्रिविधं ज्ञेयमैश्वर्य सार्वकामिकम् इन्द्रियाणि मनश्चैव अहङ्कारश्च यः स्मृतः। तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तिस्तु पञ्चभूतात्मिका पुनः

English

pars vidy& — knowledge of Brahma as taught in the Upaniads,

अध्याय ८६

श्लोक 38

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

rogair nānāvidhair grastā rāgadveṣabhayādibhiḥ chinnamūlataruryadvad avaśaḥ patati kṣitau

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियाणि मनश्चित्तबुद्भयहङ्कारसंज्ञितम्। तथा सर्वमयं चैव आत्मस्था ख्यातिरिव च

English

apar& vidy&-- knowledge of the ritual as taught in the Srauta and Cthya Sutras,

अध्याय ८६

श्लोक 39

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

puṇyavṛkṣakṣayāttadvad gāṃ patanti divaukasaḥ duḥkhābhilāṣaniṣṭhānāṃ duḥkhabhogādisaṃpadām

हिन्दी अर्थ

तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान् प्रभुः। त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथास्य नियमः स्मृतः त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्

English

But these Para and Apara are not the real. I alone am identical with the universe; the universe is in me alone.

अध्याय ८६

श्लोक 40

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

asmāttu patatāṃ duḥkhaṃ kaṣṭaṃ svargāddivaukasām narake duḥkhamevātra narakāṇāṃ niṣevaṇāt

हिन्दी अर्थ

लङ्घनं प्लवनं लोके रूपमस्य सदा भवेत्

English

Everything originates from me, stays within me and gets dissolved in me; there is nothing different from me. This shall be realised mentally, verbally and physically. The devotee shall with concentration sec everything: the 'sat' (the existent) and the 'asat' (the non-existent), in the Atman. One seeing everything in the Atman does not allow the mind to stray to other objects.

अध्याय ८६

श्लोक 41

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

vihitākaraṇāccaiva varṇināṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्ये सर्वभूतानां महिम्ना चैव वन्दितम् महित्वं चापि लोकेऽस्मिंस्तृतीयो योग उच्यते । त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथेष्टगमनं स्मृतम्

English

On lowering the vision, one shall see the Atman stationed in Vitasti above the umbilicus in the heart, the abode of the universe.

अध्याय ८६

श्लोक 42

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

yathā mṛgo mṛtyubhayasya bhīta ucchinnavāso na labheta nidrām evaṃ yatirdhyānaparo mahātmā saṃsārabhīto na labheta nidrām

हिन्दी अर्थ

प्राकामान् विषयान् भुङ्के तथाप्रतिहतः क्वचित्। त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रवर्तते

English

It sees mostly and in due order on being united Avith Prana, etc. O leading sages, each of the veins (Nadis) carries the ten Pranas (vital airs). Altogether there arc seventy- wo thousand Naejis. The Jagrat (waking stage) is stati- oned in the eyes, the svapna (dream stage) in the neck; the susupta (sleeping stage) in the heart and turiya (the fourth above the three) in the head. The presiding deity in the jagrat state is brahma; in Svapna Visnu; Is vara in Susupta and in Turiya Mahevara. Others say as follows when the person is in full possession of his senses and organs it is called Jagrat; when only the four organs, mind, intellect, ego and citta function, it is Svapna. O sages of good holy rites, when the organs and senses are merged into the Atman

अध्याय ८६

श्लोक 43

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

kīṭapakṣimṛgāṇāṃ ca paśūnāṃ gajavājinām dṛṣṭam evāsukhaṃ tasmāt tyajataḥ sukhamuttamam

हिन्दी अर्थ

वश्यानि चास्य भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे

English

para vidy& anyathfi na— anya-prakirena vanjitum aSakyS Cf. "yato vSeo nivartante.*'

अध्याय ८६

श्लोक 44

वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम् स्थानाभिमानिनां चैव मन्वादीनां च सुव्रताः

vaimānikānāmapyevaṃ duḥkhaṃ kalpādhikāriṇām sthānābhimānināṃ caiva manvādīnāṃ ca suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

अवर्णो ह्यास्वरश्चैव असवर्णस्तु कर्हिचित्

English

The four states Jagrat (wakefulness), Svapna (dream), Suupti (slumber) and Turiya (the fourth) have been mentioned. I shall now describe the Adhibhautika, Adhyatmika and Adhidaivika terms, O leading brahmins. It should be known by the learned that all these are I myself. O great sages, the Adhyatmika (organic) is said to be fourteen in all, viz., the sense organs (five), the organs of action (five) and the mind, intellect, ego, and will (four).

अध्याय ८६

श्लोक 45

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

devānāṃ caiva daityānām anyonyavijigīṣayā duḥkhameva nṛpāṇāṃ ca rākṣasānāṃ jagattraye

हिन्दी अर्थ

स भुङ्के विषयांश्चैव विषयैर्न च युज्यते। व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापकात्पुरुषः स्मृतः । पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परमे स्थितः

English

The following are fourteen NaIs (tubular vessels), viz.— Rajfti, Sudarfana, Jita, Saumya, Mogha, Rudra, Mrta, (Amrta), Satya, Madhyama, Na(jhra, Stfuka, Asura, Krttika and Bhasvatl.

अध्याय ८६

श्लोक 46

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

śramārthamāśramaścāpi varṇānāṃ paramārthataḥ āśramairna ca devaiś ca yajñaiḥ sāṃkhyairvratais tathā

हिन्दी अर्थ

एवं पाशुपतं योगं ज्ञातव्यं मुनिपुङ्गवाः

English

There are fourteen carrying winds'®® stationed in the middle of Na(s: — Thcy arc Prma, Vya, Apana, Udana, Samana, Vairambha, the important Antarya, Prabhahjana, Kurmaka, Syena, Sveta, Kr§na, Anila and Naga.

अध्याय ८६

श्लोक 47

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

ugraistapobhir vividhair dānairnānāvidhairapi na labhante tathātmānaṃ labhante jñāninaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

स्वर्गापवर्गफलदं शिवसायुज्यकारणम्। अथवा गतविज्ञानो रागात्कर्म समाचरेत् तथा सुकृतकर्मा तु फलं स्वगे समश्नुते

English

The omniscient Being is only one. There is only one lord of all. He is the overlord of all. He is the immanent soul of great lustre.

अध्याय ८६

श्लोक 48

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

tasmātsarvaprayatnena caretpāśupatavratam bhasmaśāyī bhavennityaṃ vrate pāśupate budhaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद् ब्रह्म परं सौख्यं ब्रह्म शाश्वतमुत्तमम्

English

On being worshipped, the eternal lord grants happi- ness. O excellent brahmins, if one does not worship him one does not attain happiness.®®

अध्याय ८६

श्लोक 49

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

pañcārthajñānasampannaḥ śivatattve samāhitaḥ kaivalyakaraṇaṃ yogavidhikarmacchidaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव हि परं सुखम्। परिश्रमो हि यज्ञानां महतार्थेन वर्तते

English

He is being worshipped by the Vedas and other scrip- tures. But this omniscient lord does not go unto them for succour.

अध्याय ८६

श्लोक 50

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

pañcārthayogasampanno duḥkhāntaṃ vrajate sudhīḥ parayā vidyayā vedyaṃ vidantyaparayā na hi

हिन्दी अर्थ

चराचरसहित त्रिलोकीमें सभी प्राणी उसके जाते हैं। जिसके पास कामावसित्व ऐश्वर्य है, चराचरसहित तीनों लोकोंमें उसके रूप अनुसार बन सकते हैं और नहीं भी बन सकते है.

English

This visible universe is his Anna'®® (food). He does not become the Anna himself (unto anyone else). Nowhere docs one devour Anna guarded by one's own self.

अध्याय ८६

श्लोक 51

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

dve vidye veditavye hi parā caivāparā tathā aparā tatra ṛgvedo yajurvedo dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द, आह रस, गन्ध, रूप तथा मन उसकी इच्छा होते हैं और उसकी इच्छाके अनुसार नहीँ भी होते हैं। वह कभी भी न उत्पन्न होता है, न मरता है, न कट सकता है, न भेदा जा सकता है, न जलाया सकता है, न मूर्च्छित होता है, न आकर्षित होता १ न लिप्त (आसक्त) होता है, न उसका क्षय होता है वह नष्ट नहीं होता है और न तो खिन्न होता है। वह सर्वत्र न तो कुछ करता है और न तो विकृत

English

I am the food taken in by the living beings everywhere. I am the knot of the living beings and I bring about all great things. I am five-fold Atman divided into several parts.

अध्याय ८६

श्लोक 52

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

sāmavedastathātharvo vedaḥ sarvārthasādhakaḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chanda eva ca

हिन्दी अर्थ

ही होता है। वह शब्द, स्पर्श, गन्ध, रस तथा रूपसे रहित होता है। वह सदा अवर्ण, स्वररहित तथा असवर्ण होता है। वह विषयोंका भोग करता है, किन्तु उनसे लिप्त नहीं होता है॥ २०--२६॥

English

I am the soul of the living beings identical with Anna. What is taken in is called Anna. I am the soul of the sense-organs identical with Prana (vital breaths). I am the soul of mental conceptions identical with the mind.

अध्याय ८६

श्लोक 53

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

jyotiṣaṃ cāparā vidyā parākṣaramiti sthitam tadadṛśyaṃ tadagrāhyam agotraṃ tadavarṇakam

हिन्दी अर्थ

अणुभाववाला होनेके कारण जीव सूक्ष्म है और सूक्ष्म होनेके कारण मुक्तिके योग्य है। मुक्त होनेके कारण व्यापक है और व्यापक होनेके कारण वह पुरुष कहा गया है सूक्ष्म भाव होनेके कारण वह पुरुष परम ऐश्वर्यमें स्थित होता है। ऐश्वर्योका गुण क्रमश: सूक्ष्म होता जाता है- ऐसा कहा गया है । अबाधित ऐश्वर्य तथा उत्तम योग प्राप्त करके साधक मुक्ति प्राप्त करता है; वही सूक्ष्म परम पद है॥ २७--२९ /२॥

English

As Soma I am Kalatman (the soul of Time), identi- cal with Vijfiana (perfect knowledge). As Mahesa Paramesvara I become identical with Ananda ( Bliss ).'®

अध्याय ८६

श्लोक 54

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

tadacakṣustadaśrotraṃ tadapāṇi apādakam tadajātamabhūtaṃ ca tadaśabdaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ मुनियो! इस प्रकार पाशुपतयोगको जानना चाहिए, जो स्वर्ग तथा मोक्षका फल प्रदान करनेवाला और शिव-सायुज्यका कारण है । विज्ञानरहित व्यक्ति रागके कारण कर्म करता है और राजस अथवा तामस

English

Thus I am the entire universe and everything is stationed in me. I am independent but everything is depend- ent on me. This can be understood on pondering over the real form of various things.

अध्याय ८६

श्लोक 55

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

asparśaṃ tadarūpaṃ ca rasagandhavivarjitam avyayaṃ cāpratiṣṭhaṃ ca tannityaṃ sarvagaṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

भोग करके वहींपर मुक्त हो जाता है। पुण्यकर्म करनेवाला स्वर्गमें फल प्राप्त करता है; तत्पश्चात् १६ श्रेष्ठ प्राणी पुण्यके क्षीण होनेपर पुनः मनुष्यलोक वापस आता है। अत: ब्रह्म ही परम सुख है और बर

English

Even the state of being one (i.e. ekatva) is not present

अध्याय ८६

श्लोक 56

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

mahāntaṃ tad bṛhantaṃ ca tadajaṃ cinmayaṃ dvijāḥ aprāṇamamanaskaṃ ca tadasnigdhamalohitam

हिन्दी अर्थ

ही परम शाश्वत है। ब्रह्मकी ही उपासना करनी चाहिए च ।

English

The lord is the source of food for others but he has no source of food for himself. Of. Bhagavadgitai

अध्याय ८६

श्लोक 57

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

aprameyaṃ tadasthūlam adīrghaṃ tadanulbaṇam ahrasvaṃ tadapāraṃ ca tadānandaṃ tadacyutam

हिन्दी अर्थ

क्योंकि ब्रह्म ही परम आनन्दस्वरूप है॥ २० २२ अध्याय ८८ 1 पाशुपतयोगसे प्राप्त होनेवाली अष्टसिद्धियोंका वर्णन तथा प्राणाग्निहोमका स्वरूप

English

The Atman is neither Antaljprajha (having intellec- tual awareness within) nor Bahihprajna (having the intellectual awareness without) nor is He in both ways(Ubhayatahprajna). He is not Prajfianaghana (solid in perfect knowledge) nor Prajha (wise being) nor Ajhanapurvaka (having ignorance).

अध्याय ८६

श्लोक 58

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

anapāvṛtamadvaitaṃ tadanantamagocaram asaṃvṛtaṃ tadātmaikaṃ parā vidyā na cānyathā

हिन्दी अर्थ

की प फा फ क फक फा फा फ का फ फ फा का कफ फ फफ फफफफफफफफफफफफफफफफफ फफफफफफफफफफ फफफ फफफ फफफ फफ फ फफ रक फफफ फफ फफफ

English

Brahman is not one that is known nor one to be known. In fact it is Nirvana (extinction, Kaivalya, Nihreyasa. Anamaya (devoid of ailments), Amrta (immortal), Aksara imperishable, Brahman, Parama Atman, Paratpara (greater than the greatest), Nirvikalpa (devoid oi doubtful alternatives), Nirabhasa (devoid of fallacious appearances), Jhana (know- ledge); all these are synonyms (for perfect knowledge).

अध्याय ८६

श्लोक 59

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

parāpareti kathite naiveha paramārthataḥ ahameva jagatsarvaṃ mayyeva sakalaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम्। अथवा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मतत्त्वपरायणः पुराणमनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्

English

When it is pleased and concentrated in a single form it is known as Jhana (Perfect knowledge). Everything else is Ajhana ( Ignorance). No doubt need be entertained in this regard.

अध्याय ८६

श्लोक 60

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

matta utpadyate tiṣṭhan mayi mayyeva līyate matto nānyaditīkṣeta manovākpāṇibhis tathā

हिन्दी अर्थ

आलिङ्गनं निर्गुणं चेतनं च

English

Perfect clear knowledge certainly originates from contact with the preceptor. It is uncontaminated by lust, hat- red, falsehood, anger, passion, covetousness and the like. It should be known as the bestower of salvation. Since the man has the impurity of ignorance he is contaminated. Salvation takes place only when impurity is dispelled and not otherwise, even if one takes a crore of births. Without perfect knowledge'® neither merit nor demerit is destroyed. Hence, O most excellent ones among the knowers of the Brahman, practise knowledge alone as the means of liberation. It is only by practice of per- fect knowledge that the intellect cf men becomes free from impurities.

अध्याय ८६

श्लोक 61

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

sarvamātmani saṃpaśyet saccāsacca samāhitaḥ sarvaṃ hyātmani saṃpaśyan na bāhye kurute manaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलप्रकाशं पश्यत्यचक्षुः स श्रृणोत्यकर्णो

English

Hence, one shall always practise perfect know- ledge having that as the foundation and the ultimate goal. O leading brahmins, a yogin who is satiated with knowledge

अध्याय ८६

श्लोक 62

अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

adhodṛṣṭyā vitastyāṃ tu nābhyāmuparitiṣṭhati hṛdayaṃ tadvijānīyād viśvasyāyatanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

अचेतनां सर्वगतां सूक्ष्मां प्रसवधर्मिणीम्। प्रकृतिं सर्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति योगिनः

English

ekatvam api nSsti — The terms ckatva (singleness), etc., are relative and hence, they shall be avoided in regard to the exposition of Brahman.

अध्याय ८६

श्लोक 63

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

hṛdayasyāsya madhye tu puṇḍarīkamavasthitam dharmakandasamudbhūtaṃ jñānanālaṃ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥ सर्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्याता न मुह्यति

English

Gf. *'jiianad eva hi kaivalyam**— cited in 57*.; also "rte jhanan na muktih*'.

अध्याय ८६

श्लोक 64

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

aiśvaryāṣṭadalaṃ śvetaṃ paraṃ vairāgyakarṇikam chidrāṇi ca diśo yasya prāṇādyāś ca pratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंमें बहुत धनके व्ययके साथ ही परिश्रम होता है; उसके बाद भी मनुष्यको मृत्युके वशमें होना पड़ता है, अतः मोक्ष ही परम आनन्द है। विश्व नामवाले, सभी ओर मुख-पैर-सिर-ग्रीवावाले, विश्वके स्वामी,

English

Similarly, Jhana (perfect knowledge) is the cause of salvation. I'he liberated man abides in his own Atman. O leading brahmins, there is no doubt about this (hat wrath etc., occur only when there is ignorance. Wrath, delight, cove- tousness, delusion, arrogance, virtue and evil, all these, O excellent brahmins, cause adoption of physical bodies.

अध्याय ८६

श्लोक 65

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

prāṇādyaiścaiva saṃyuktaḥ paśyate bahudhā kramāt daśaprāṇavahā nāḍyaḥ pratyekaṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

सभी रूपोंबाले, सभी गन्थोसे युक्त, सम्पूर्ण विश्वको माला तथा चस्त्रके रूपमें धारण करनेवाले (सर्वव्यापक) भगवान् दिव्य पुरुषका दर्शन करके ध्यानयुक्त तथा ब्रह्मतत्त्वपरायण व्यक्तिको सैकड़ों मन्वन्तरोंमें भी उसके पदसे च्युत नहीं किया जा सकता है ॥ ३४--३७॥

English

rfcct knowledge is obtained by personal contact

अध्याय ८६

श्लोक 66

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

dvisaptatisahasrāṇi nāḍyaḥ samparikīrtitāḥ netrasthaṃ jāgrataṃ vidyāt kaṇṭhe svapnaṃ samādiśet

हिन्दी अर्थ

पुरुषरूप ईश्वर सूर्यकी किरणोंके माध्यमसे पृथ्वीपर पहुँचता है और निरन्तर ही पूर्वसदूश जगत्को उत्पन्न करता है; किंतु प्रलयकालमें उत्पन्न नहीं करता योगी उस कवि, पुरातन, सभीपर शासन करनेवाले, सूक्ष्मसे भी

English

atmanam ced vijaniyad ahamasmiti paru?ah kixn japan kasya kamaya -ariram anu sarii jvaret

अध्याय ८६

श्लोक 67

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhani sthitam jāgre brahmā ca viṣṇuś ca svapne caiva yathākramāt

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्म, महानसे भी महान्, इन्द्रियोंसे रहित, स्वर्णके गमन करनेवाले (सर्वव्यापी) तथा सर्वसारस्वरूप पुरुषको योगसे देख सकता है न कि चक्षुसे। उसी ब्रह्ममें लीन रहनेवाले साधक उस अचल प्रकाशवाले तथा अपने तेजसे प्रकाशित प्रभुको योगसे देखते हैं । बह ब्रह्म हाथ-पैर-

English

Like fire that burns the dry fuel quickly, the fire of knowledge burns sins whether inborn or extraneous or origi- nating from bones and speech (i.e. physically and verbally).

अध्याय ८६

श्लोक 68

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

īśvarastu suṣupte tu turīye ca maheśvaraḥ vadanty evam athānye 'pi samastakaraṇaiḥ pumān

हिन्दी अर्थ

उदर-पार्श्व-जिह्वासे रहित है, इन्द्रियोंसे अतीत है, अत्यन्त सूक्ष्म है तथा अद्वितीय है । वह नेत्ररहित होता हुआ भी देखता है, कानोंसे रहित होता हुआ भी सुनता है और बुद्धिरहित होता हुआ भी सब कुछ जानता है। वह सबको

English

There is nothing greater than perfect knowledge for the destruction of all sins. One shall always practise perfect knowledge after eschewing all attachment to worldly objects.

अध्याय ८६

श्लोक 69

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

vartamānastadā tasya jāgradityabhidhīyate manobuddhir ahaṅkāraṃ cittaṃ ceti catuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

जानता है, किंतु सबके द्वारा वेद्य नहीं है । उसे आदि महान् पुरुष कहा गया है उनसे युक्त योगिजन सभी प्राणियोंको प्रकृतिको अचेतन, सर्वव्यापिनी, सूक्ष्म तथा प्रसवधर्मिणी (सृष्टि- उत्पादनकत्री)-के रूपमें देखते हैं

English

There is no doubt that all the sins of a Jfianin shall perish. Even if he indulges in dalliance he is not aSected by sins.

अध्याय ८६

श्लोक 70

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

yadā vyavasthitastvetaiḥ svapna ityabhidhīyate karaṇāni vilīnāni yadā svātmani suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

वह ब्रह्म सभी ओर हाथ तथा पैरवाला है। बह सभी ओर नेत्र, सिर तथा मुखवाला है। बह सभी ओर कानवाला है तथा संसारमें सभीको व्याप्त करके स्थित है। योगसे युक्त विद्वान् व्यक्ति ईशान, सनातन तथा सभी

English

As is knowledge so is meditation. Hence, one should practise meditation.'®' At the outset meditation is laid down as Savi$aya (having an object) and then Nirvisaya (having no object). The leading yogin shall practise meditation in six ways'®® as follows: — for the duration of two, four, six, ten, twelve and sixteen units of time in order. Certainly he shall be liberated.

अध्याय ८६

श्लोक 71

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

suṣuptaḥ karaṇairbhinnas turīyaḥ parikīrtyate parasturīyātīto 'sau śivaḥ paramakāraṇam

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके परम पुरुष उन ब्रह्मके विषयमें मोहित नहीं होता है। जो व्यक्ति सभी प्राणियोंको आत्मा, महात्मा, परमात्मा, पुरि शेते सुदुर्ग्राह्मस्तस्मात्पुरुष उच्यते॥ वह मोहको प्राप्त नहीं होता है

English

In Saiva system of thought, emphasis is laid upon knowledge and meditation. For detail, see Siva-rakaJa, section X.

अध्याय ८६

श्लोक 72

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

jāgratsvapnasuṣuptiś ca turīyaṃ cādhibhautikam ādhyātmikaṃ ca viprendrāś cādhidaivikamucyate

हिन्दी अर्थ

अथ चेल्लुप्तधर्मा तु सावशेषैः स्वकर्मभिः। ततस्तु ब्रह्मगर्भे वै शुक्रशोणितसंयुते

English

For detail about the varieties of meditation, ibid, section X.

अध्याय ८६

श्लोक 73

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

tatsarvamaham eveti veditavyaṃ vijānatā buddhīndriyāṇi viprendrās tathā karmendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

ततस्तु गर्भकालेन कललं नाम जायते कालेन कललं चापि बुद्बुदं सम्प्रजायते। मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रावर्तेन पीडितः

English

uddha-jSmbilnada. The verse describes the form of the lord in the savikalpaka sam&dhi. Gf. muninSxh jfiSnadStri ca sadaivopaniac chruta kaivalya-sruti-bodhy& iri miirtir mama xaaheivm--ivarahaa cited in ST,

अध्याय ८६

श्लोक 74

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

manobuddhir ahaṅkāraś cittaṃ ceti catuṣṭayam adhyātmaṃ pṛthagevedaṃ caturdaśavidhaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

तावत्कालं महादेवमर्चयामीति चिन्तयेत्। जायते मानुषस्तत्र यथारूपं यथावयः

English

These principles including the first entity Jiva, Prakrti, sattva, rajas, tamas, intellect, the ego, the subtle ele- ments, the sense-organs, the elements beginning with ether are not real®®®. Because he stands steady pervading the universe he is called Sthanu.

अध्याय ८६

श्लोक 75

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

draṣṭavyaṃ caiva śrotavyaṃ ghrātavyaṃ ca yathākramam rasitavyaṃ muniśreṣṭhāḥ sparśitavyaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अविनाशी तथा सर्वात्मा परब्रह्मका ध्यान करनेवाला जिस प्रकार सभी प्राणियोंके भीतर विचरण क हुआ भी वायु अग्राह्य है, ठीक उसी तरह देहमें स्थित हे हुए भी परमात्मा सुदुग्ग्राह्म है। वह देहरूपी करता है, अतः पुरुष कहा जाता है

English

The verse describes the method of paficatattva-devatS-dhya in the savikalpaka samadhi.

अध्याय ८६

श्लोक 76

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

mantavyaṃ caiva boddhavyam ahaṃkartavyameva ca tathā cetayitavyaṃ ca vaktavyaṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यफलके भोगके अनन्तर लुप्त धर्मवाला जीव अपने अवशिष्ट कर्मोके साथ पुनः ब्राह्मणयोनिमें लेता है। स्त्री-पुरुषके संयोग होनेके अनन्तर शुक्र तथा रक्तके मिलनेपर गर्भकी उत्पत्ति होती है, पुन: वह कललके

English

na jivah -In fact, meditation, its varieties and ancillaries are all due to rnajd — the lord's power of projection. Actually, meditation, medi- tator and the object meditated upon are all unreal, vide PaUcadaii vi. 35.

अध्याय ८६

श्लोक 77

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

ādātavyaṃ ca gantavyaṃ visargāyitameva ca ānanditavyamityete hy adhibhūtamanukramāt

हिन्दी अर्थ

रूपमें हो जाता है और कुछ समय बाद वह कलल भी बुलबुला बन जाता है। जिस प्रकार मिट्टीका पिण्ड घूमते हुए चाकपर कुम्हारके हाथोंसे आकार प्राप्त करता है, वैसे ही यह जीव पंचमहाभूतोंसे युक्त होकर तथा वायुसे पूरित होकर आकार प्राप्त करता है ४७--५० ॥

English

It is at the behest of Bhava that the frightened sun rises, the wind blows and purifies, the moon shines, the fire blazes, waters flow, the earth holds aloft and the firmament gives room. Hence, O brahmins, one shall think about all these. O excellent brahmins, all these are presided over by him alone. One shall remember Bhava, thinking that he is identical with all forms in the universe.

अध्याय ८६

श्लोक 78

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

ādityo 'pi diśaścaiva pṛthivī varuṇas tathā vāyuścandras tathā brahmā rudraḥ kṣetrajña eva ca

हिन्दी अर्थ

गर्भमें जीव सोचता है कि यदि मैं गर्भसे निकलूँगा, तो महेश्वरकी शरणमें जाऊँगा और उत्पन्न होनेपर जबतक वैष्णव वायु अर्थात् माया मेरा स्पर्श नहीं करेगी, तबतक मैं महादेवका अर्चन करूँगा। इस प्रकार जीव अपने रूप

English

To those who are scorched by the poison of mundane existence, the only antidote is the nectar-like perfect knowledge and meditation. O excellent brahmins, no other solution has been laid down anywhere.

अध्याय ८६

श्लोक 79

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

agnirindras tathā viṣṇur mitro devaḥ prajāpatiḥ ādhidaivikamevaṃ hi caturdaśavidhaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

तथा वयके अनुसार अर्थात् अपने प्रारब्धके अनुसार मनुष्य बनता है आकाशसे वायु उत्पन्न होता है, वायुसे जल उत्पन होता है, जलसे प्राण होता है और प्राणसे शुक्र बढ़ता है। रक्तके तैंतीस भाग तथा शुक्रके चौदह भाग मिश्रित होते हैं; उन दोनोंके भागसे आधे जातीफलके सदृश देह प्राप

English

Perfect knowledge originates directly from Dharma (virtue). Vairagya (detachment) originates from knowledge; from Vairagya arises the supreme knowledge that illuminates the true meanings of objects.

अध्याय ८६

श्लोक 80

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

rājñī sudarśanā caiva jitā saumyā yathākramam moghā rudrāmṛtā satyā madhyamā ca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

करके गर्भकी वृद्धि होती है। तत्पश्चात् गर्भसे युक्त जीर पाँच वायुओंसे घिर जाता है । पिताके शरीरसे इसके आ. प्रत्यंग तथा रूपका विकास होता है और माताके नाभिदेशसे पीये गये तथा चूसे गये रस आदिके प्रवेशसे

English

O excellent brahmins, he who is endowed with know- ledge and detachment attains Yogic Siddhi. One who abides by sattva guna attains liberation through yogic siddhi and not otherwise.

अध्याय ८६

श्लोक 81

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

nāḍī rāśiśukā caiva asurā caiva kṛttikā bhāsvatī nāḍayaścaitāś caturdaśanibandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

जीवका पोषण होता है। वे प्राण (वायु) देहधारियाँकै आधार हैं ॥ ५३--५६ ॥ नौ महीनेतक शिशु बहुत कष्टमें रहता है उसकी गर्दन नाभिनालसे लिपटी रहती है, उसका सम्पूर्ण ह संकुचित रहता है, वह गर्भमें अपर्याप्त ( iis

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 82

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

vāyavo nāḍimadhyasthā vāhakāś ca caturdaśa prāṇo vyānastvapānaś ca udānaś ca samānakaḥ

हिन्दी अर्थ

'पाशुपतयोगसे होनेवाली अष्टसिद्धियोंका अध्याय ८८ 1 पाशुपतयोगसे प्राप्त होनेवाली अष्टसिद्धियोंका वर्णन तथा प्राणार्निहोमका स्वरूप ४५३

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 83

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

vairambhaś ca tathā mukhyo hy antaryāmaḥ prabhañjanaḥ kūrmakaś ca tathā śyenaḥ śvetaḥ kṛṣṇas tathānilaḥ

हिन्दी अर्थ

नवमासोषितश्चापि योनिच्छिद्रादवाङ्मुखः । पड़ा रहता है। नौ महीनेतक गर्भमें रहनेके बाद ततः स्वकर्मभिः पापैर्निरयं सम्प्रपद्यते ॥ ५८ वह शिशु नीचेकी ओर मुख किये हुए योनिमार्गसे बाहर निकलता है। इसके पश्चात् अपने पापमय कर्मोके कारण नरकमें गिरता है; असिपत्रवन तथा शाल्म- लिछेदन नामक नरकमें उसका ताडन तथा भक्षण किया जाता है और उसे पीव तथा रक्तका भक्षण करना पड़ता है। जैसे गर्म किये जानेपर जल श्लेष्मायुक्त (बुलबुला- युक्त) हो जाता है, वैसे ही जीव यातनास्थानको प्राप्त

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 84

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

nāga ityeva kathitā vāyavaś ca caturdaśa yaścakṣuḥṣvatha draṣṭavye tathāditye ca suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

करके छिन्न-भिन्न हो जाते हैं। इस प्रकार जीव अपने द्वारा किये गये उन पापोंसे तप्त होते हैं; वे अपने अवशिष्ट कर्मोके अनुसार दुःख या सुख प्राप्त करते हैं

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 85

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

nāḍyāṃ prāṇe ca vijñāne tv ānande ca yathākramam hṛdyākāśe ya etasmin sarvasminnantare paraḥ

हिन्दी अर्थ

सभीलोगोंको छोड़कर जीवको अकेला ही जाना पड़ता है और अकेला ही भोगना पड़ता है; अतः उत्तम आचरण करना चाहिए । मृत्युके पश्चात् प्रस्थान करनेवाले इस जीवके पीछे-पीछे कोई भी नहीं जाता है; इस जीवके द्वारा जो कर्म किया गया होता है, वही इसके साथ जाता है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 86

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

ātmā ekaś ca carati tamupāsīta māṃ prabhum ajaraṃ tamanantaṃ ca aśokamamṛtaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

वे जीव यमलोकमें निरन्तर अनिष्ट दण्डोंके द्वारा कराहते हुए नित्य यमविषयोंमें प्रवृत्त रहते हैं; अनेक प्रकारकी बड़ी-बड़ी अनन्त यातनाओंके द्वारा वेदनाओंसे घिरे हुए शरीरवाले वे जीव शोकसन्तप्त

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 87

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

caturdaśavidheṣveva saṃcaratyeka eva saḥ līyante tāni tatraiva yadanyaṃ nāsti vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्ति मन, वाणी तथा कर्मद्वारा बार-बार जो भी आचरण करता है, वही अभ्यास बनकर इसे उधर ही ले जाता है, अतः सर्वदा शुभाचरण करना चाहिए। जीवात्माका पूर्वकर्ममें अनादि दूढ्बन्धन है, उसीसे जीव घोर तामसिक षड्विध संसारको प्राप्त होता है। जीव मनुष्ययोनिसे पशुभावको प्राप्त होता है और पशुभावसे वह मृग होता है, पुनः वह मृगजन्मसे पक्षीका जन्म और पक्षीसे सरीसृप (रेंगनेवाला जन्तु)

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 88

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

eka eva hi sarvajñaḥ sarveśastveka eva saḥ eṣa sarvādhipo devas tv antaryāmī mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

होता है, इसके बाद वह सरीसूपसे स्थावरत्वको प्राप्त होता है; इसमें सन्देह नहीं है। पुनः स्थावररूप प्राप्त होनेपर जबतक जीव पुनः मनुष्ययोनि नहीं प्राप्त कर

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 89

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

upāsyamānaḥ sarvasya sarvasaukhyaḥ sanātanaḥ upāsyati na caiveha sarvasaukhyaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

एवं जीवास्तु तैः पापैस्तप्यमानाः स्वयंकृतैः । प्राप्नुयुः कर्मभिः शेषैर्दुःखं वा यदि वेतरत् एकेनैव तु गन्तव्यं सर्वमुत्सृज्य वै जनम्। एकेनैव तु भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 90

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

upāsyamāno vedaiś ca śāstrairnānāvidhairapi na vaiṣa vedaśāstrāṇi sarvajño yāsyati prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यदनेन कृतं कर्म तदेनमनुगच्छति

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 91

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

asyaivānnamidaṃ sarvaṃ na so 'nnaṃ bhavati svayam svātmanā rakṣitaṃ cādyād annabhūtaṃ na kutracit

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णां निषेवते। तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् अनादिमान् प्रबन्धः स्यात्पूर्वकर्मणि देहिनः । संसारं तामसं घोरं षड्विधं प्रतिपद्यते

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 92

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

sarvatra prāṇināmannaṃ prāṇināṃ granthirasmyaham praśāstā nayanaścaiva pañcātmā sa vibhāgaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सरीसृपत्वाद् गच्छेद्है स्थावरत्वं न संशयः। स्थावरत्वे पुनः प्राप्ते यावदुन्मिलते जनः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 93

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

annamayo 'sau bhūtātmā cādyate hyannamucyate prāṇamayaścendriyātmā saṃkalpātmā manomayaḥ

हिन्दी अर्थ

सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः ॥ ब्राह्ो तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 94

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते सदानन्दमयो भूत्वा महेशः परमेश्वरः

kālātmā soma eveha vijñānamaya ucyate sadānandamayo bhūtvā maheśaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तत्परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति। संसारः पूर्वधर्मस्य भावनाभिः प्रणोदितः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 95

सो ऽहम् एवं जगत्सर्वं मय्येव सकलं स्थितम् परतन्त्रं स्वतन्त्रे ऽपि तदभावाद्विचारतः

so 'ham evaṃ jagatsarvaṃ mayyeva sakalaṃ sthitam paratantraṃ svatantre 'pi tadabhāvādvicārataḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यं समारभेद्धर्मं संसारभयपीडितः। ततस्तरति संसारं क्रमेण परिवर्तितः एष आपः परं ज्योतिरेष सेतुरनुत्तमः। विवृत्या होष सम्भेदाद्भूतानां चैव शाश्वतः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 96

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतो ऽमृतमजोद्भवः

ekatvamapi nāstyeva dvaitaṃ tatra kutastvaho evaṃ nāstyatha martyaṃ ca kuto 'mṛtamajodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेनं सेतुमात्मानमरिनं वै विश्वतोमुखम्। हृदिस्थं सर्वभूतानामुपासीत महेश्वरम्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 97

नान्तःप्रज्ञो बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस् तथा न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्राज्ञो ज्ञानपूर्वकः

nāntaḥprajño bahiḥprajño na cobhayagatas tathā na prajñānaghanastvevaṃ na prājño jñānapūrvakaḥ

हिन्दी अर्थ

तथान्तःसंस्थितं देवं स्वशक्त्या परिमण्डितम्। अष्टधा चाष्टधा चैव तथा चाष्टविधेन च सृष्ट्यर्थं संस्थितं वहि सङ्क्षिप्य च हृदि स्थितम्। ध्यात्वा यथावद्देवेशं रुद्रं भुवननायकम्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 98

विदितं नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः निर्वाणं चैव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्

viditaṃ nāsti vedyaṃ ca nirvāṇaṃ paramārthataḥ nirvāṇaṃ caiva kaivalyaṃ niḥśreyasamanāmayam

हिन्दी अर्थ

लेता, तबतक कुम्हारके चाककी भाँति वह ला स्थानपर चक्कर लगाता रहता है। इस प्रकार मनुष्यो प्रारम्भ होकर स्थावरयोनितकके इस संसारको ह जानना चाहिए। ब्रह्मासे प्रारम्भ करके पिशाच

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 99

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम् निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

amṛtaṃ cākṣaraṃ brahma paramātmā parāparam nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ jñānaṃ paryāyavācakam

हिन्दी अर्थ

संसारको सात्त्विक कहा गया है; इसे देहधारियोंके लिये स्वर्गस्थानमें जानना चाहिए। ब्राह्म जीवनमें केवल सत्त्व, स्थावरमें केवल तम और चौदह स्थानोंके मध्यमें वेदनासे व्याकुल णीन मरमस्थानोंका वेध! करनेवाला रज विद्यमान है। ऐसी स्थितिमें विप्र उस परम ब्रह्मको कैसे याद कर सकेगा। पूर्व धर्मको भावनाओंसे प्रेरित होकर यह संसार सदा मनुष्य- योनिसे युक्त रहता है; अतः ध्यान अवश्य करना

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 100

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम् अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

prasannaṃ ca yadekāgraṃ tadā jñānamiti smṛtam ajñānamitaratsarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

इस संसारमण्डलको चौदह भुवनस्वरूप जानकर संसारभयसे पीडित प्राणीको सदा धर्मका आचरण करना चाहिए; तब वह क्रमसे परिवर्तित होकर इस संसारको पार कर लेता है। अतएव निरन्तर ध्यानमग्न

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 101

इत्थं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा

itthaṃ prasannaṃ vijñānaṃ gurusaṃparkajaṃ dhruvam rāgadveṣānṛtakrodhaṃ kāmatṛṣṇādibhiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

होकर योगीको योगका आचरण करना चाहिए, जिससे वह आत्म-साक्षात्कार कर ले॥ ७४--७६॥ सभी जीवोंमें सम्भेद तथा पार्थक्य होनेपर भी ये शिव परम ज्योति (सर्वात्मस्वरूप) हैं, ये ही संसारसागरके जलस्वरूप हैं और ये ही उत्तम तथा शाश्वत सेतु भी हैं। अतः सभी प्राणियोंके हृदयमें स्थित

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 102

अपरामृष्टमद्यैव विज्ञेयं मुक्तिदं त्विदम् अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः

aparāmṛṣṭamadyaiva vijñeyaṃ muktidaṃ tvidam ajñānamalapūrvatvāt puruṣo malinaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इन आत्मस्वरूप, सेतुस्वरूप तथा सभी ओर मुखवाले अग्निस्वरूप महेश्वरकी उपासना करनी चाहिए। अपनी शक्तिके साथ अन्त:करणमें स्थित, पृथ्वी आदि आट प्रकारसे, भव आदि आठ रूपोंमें तथा वामदेव आदि

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 103

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिर् नान्यथा जन्मकोटिभिः ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

tatkṣayāddhi bhavenmuktir nānyathā janmakoṭibhiḥ jñānamekaṃ vinā nāsti puṇyapāpaparikṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

आठ विग्रहोंके रूपमें विद्यमान रहनेवाले और सूष्टि देवदेवेश लोकनायक भगवान् रुद्रका ध्यान उनके चित्तमें मनको लगाकर हृदयमें स्थित भली-भाँति क्रमशः पाँच आहुतियाँ देनी चाहिए! शान्तचित्त होकर बैठ करके एक बार पवित्र

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 104

ज्ञानम् एवाभ्यसेत् तस्मान् मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानाभ्यासाद्धि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

jñānam evābhyaset tasmān muktyarthaṃ brahmavittamāḥ jñānābhyāsāddhi vai puṃsāṃ buddhirbhavati nirmalā

हिन्दी अर्थ

आचमन करके आहुति देनी चाहिए । “प्राणाय

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 105

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

tasmātsadābhyasejjñānaṃ tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ jñānenaikena tṛptasya tyaktasaṃgasya yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ८८ पाशुपतयोगसे प्राप्त होनेवाली अष्टसिद्धियोंका वर्णन तथा प्राणाग्निहोमका स्वरूप फ्रक झम क कम ककअर ऊऊऊऊफफफफकफफफळफफफफकअळककळ ण कफफकफळआकळ किफाकीफाफफाफफफाफफफफफफफफफफफाफफफफफफफ

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 106

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

kartavyaṃ nāsti viprendrā asti cettattvavinna ca iha loke pare cāpi kartavyaṃ nāsti tasya vai

हिन्दी अर्थ

स्वाहाकारैः पृथग् हुत्वा शेषं भुञ्जीत कामत: ।

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 107

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

jīvanmukto yatas tasmād brahmavit paramārthataḥ jñānābhyāsarato nityaṃ jñānatattvārthavit svayam

हिन्दी अर्थ

प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः। रुद्रो वै ह्यात्मनः प्राण एवमाप्याययेत्स्वयम् प्राणे निविष्टो वै रुद्रस्तस्मात्प्राणमयः स्वयम्। प्राणाय चैव रूद्राय जुहोत्यमृतमुत्तमम्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 108

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

kartavyābhyāsamutsṛjya jñānamevādhigacchati varṇāśramābhimānī yas tyaktakrodho dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवाविशेह मामीश स्वाहा ब्रह्मात्मने स्वयम्। एवं पञ्चाहुतीश्चैव श्राद्धे कुर्वीत शासनात्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 109

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

anyatra ramate mūḍhaḥ so 'jñānī nātra saṃśayaḥ saṃsāraheturajñānaṃ saṃsārastanusaṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रितश्चैव चाङ्गुष्ठमीशः परमकारणम् त्वं देवानामसि ज्येष्ठो रुद्रस्त्वं च पुरो वृषा

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 110

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

mokṣahetus tathā jñānaṃ muktaḥ svātmanyavasthitaḥ ajñāne sati viprendrāḥ krodhādyā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

योगाचारः स्वयं तेन ब्रह्मणा कथितः पुरा। एवं पाशुपतं ज्ञानं ज्ञातव्यं च प्रयलतः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 111

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

krodho harṣas tathā lobho moho dambho dvijottamāḥ dharmādharmau hi teṣāṃ ca tadvaśāttanusaṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

हैवे कर्मणि पित्र्ये वा स याति परमां गतिम् पहली आहुति कही गयी है। दूसरी आहुति ' अपानाय

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 112

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

śarīre sati vai kleśaḥ so 'vidyāṃ saṃtyajedbudhaḥ avidyāṃ vidyayā hitvā sthitasyaiva ca yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाहा' और पाँचवीं आहुति “समानाय स्वाहा” है। इस प्रकार स्वाहाकारके द्वारा पृथक्-पृथक् आहुति देकर शेषान्नको यथेष्ट ग्रहण करना चाहिए, तत्पश्चात् एक बार जलसे प्राशन तथा पुनः आचमन करके हृदयका

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 113

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

krodhādyā nāśamāyānti dharmādharmau ca vai dvijāḥ tatkṣayācca śarīreṇa na punaḥ samprayujyate

हिन्दी अर्थ

स्पर्श करना चाहिए आप रुद्र ही प्राणोंकी ग्रन्थि हैं, रुद्र ही आत्मा हैं, अहंकार-देवतारूप आप ही दुःखका नाश करनेवाले हैं और रुद्र ही जीवके प्राण हैं-इस प्रकार कहकर स्वयंको तृप्त करना चाहिए। रुद्र प्राणमें निविष्ट हैं,

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 114

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

sa eva muktaḥ saṃsārād duḥkhatrayavivarjitaḥ evaṃ jñānaṃ vinā nāsti dhyānaṃ dhyātur dvijarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

अत: रुद्र स्वयं प्राणस्वरूप हैं। प्राणको तथा रुद्रको उत्तम अमृत समर्पित करना चाहिए; है शिव! है ईश! आप मुझमें प्रवेश करें, साक्षात् ब्रह्मात्माको स्वाहा-इस प्रकार श्राद्धके अवसरपर शास्त्रानुसार पाँच आहुतियाँ

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 115

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

jñānaṃ gurorhi saṃparkān na vācā paramārthataḥ caturvyūhamiti jñātvā dhyātā dhyānaṃ samabhyaset

हिन्दी अर्थ

प्रदान करनी चाहिए॥ ८५--८७॥ आप पुरुष हैं; आप शरीरमें अँगूठेके परिंमाणमें विराजमान हैं । अँगूठेके बराबर होते हुए भी आप ईश्वर परम कारणस्वरूप हैं । सम्पूर्ण जगत्के स्वामी तथा सनातन प्रभु प्रसन्न हों। आप देवताओंमें ज्येष्ठ हैं, आप रुद्र हैं,

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 116

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

sahajāgantukaṃ pāpam asthivāgudbhavaṃ tathā jñānāgnirdahate kṣipraṃ śuṣkendhanam ivānalaḥ

हिन्दी अर्थ

आप प्रथम इन्द्र थे, आप हमारे लिये कल्याणकारी हों और हमारे द्वारा ग्रहण किया गया यह अन्न आपके लिये

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 117

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

jñānātparataraṃ nāsti sarvapāpavināśanam abhyasecca sadā jñānaṃ sarvasaṃgavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

हे ऋषियो! इस प्रकार मैंने विशेषरूपसे पूर्वकालमें स्वयं ब्रह्माने इस योगविद्याको कहा था। इस प्रकार प्रयत्नपूर्वक पाशुपतविद्याका ज्ञान करना चाहिए, नित्य भस्म-स्नान करना चाहिए और सदा भस्म लगाना चाहिए। जो व्यक्ति देवपूजन या पितृकर्म ( श्राद्ध) -के

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 118

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

jñāninaḥ sarvapāpāni jīryante nātra saṃśayaḥ krīḍannapi na lipyeta pāpairnānāvidhairapi

हिन्दी अर्थ

अवसरपर इसे पढ़ता है या सुनता है या श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको सुनाता है, वह परमगति प्राप्त करता है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 119

ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

jñānaṃ yathā tathā dhyānaṃ tasmāddhyānaṃ samabhyaset dhyānaṃ nirviṣayaṃ proktam ādau saviṣayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अन्तर्गत पूर्वभागमें “अणिमा आदि आढ सिद्धि त्रिगुणसंसारप्राणाग्निमें होमादिका वर्णन ' नामक अद्टासीवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 120

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

ṣaṭprakāraṃ samabhyasya catuḥṣaḍdaśabhis tathā tathā dvādaśadhā caiva punaḥ ṣoḍaśadhā kramāt

हिन्दी अर्थ

सदाचार तथा शौचाचारका निरूपण, द्रव्यशुद्धि, अशौचप्रवृत्ति एवं स्त्रीधर्मविवेचन

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 121

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

dvidhābhyasya ca yogīndro mucyate nātra saṃśayaḥ śuddhajāṃbūnadākāraṃ vidhūmāṅgārasannibham

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा कथितं पूर्व सर्वभूतहिताय वै। सङ्क्षेपात्सर्ववेदार्थं सञ्चयं ब्रह्मवादिनाम् यस्तत्राथाप्रमत्तः स्यात्स मुनिर्नावसीदति

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 122

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

pītaṃ raktaṃ sitaṃ vidyut koṭikoṭisamaprabham athavā brahmarandhrasthaṃ cittaṃ kṛtvā prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

गुरोरपि हिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत्। नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 123

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

na sitaṃ vāsitaṃ pītaṃ na smared brahmavid bhavet ahiṃsakaḥ satyavādī asteyī sarvayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

अविरोधेन धर्मस्य चरेत पृथिवीमिमाम् मत्स्यगृह्यस्य यत्पापं षण्मासाभ्यन्तरे भवेत्। एकाहं तत्समं ज्ञेयमपूतं यजलं भवेत्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 124

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

parigrahavinirmukto brahmacārī dṛḍhavrataḥ saṃtuṣṭaḥ śaucasampannaḥ svādhyāyanirataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित्कवचित्। एवं हाहिंसको योगी भवेदिति विचारितम्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 125

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

madraktaścābhyaseddhyānaṃ gurusaṃparkajaṃ dhruvam na budhyati tathā dhyātā sthāpya cittaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-- है ऋषियो ! अब मैं इसके बाद शौचाचारका लक्षण बताऊंगा, जिसे करके अन्तःकरणवाला व्यक्ति परलोकमें जाकर उत्तम गति प्राप्त करता है। पूर्वकालमें ब्रह्माने सभी प्राणियोंके वेदोंका सार है, ब्रह्मवादियोंकी निधि है, आचरणके उत्थानके लिये उपयोगी है और मुनियोंका उत्तम पद है। जो इसे करनेमें सदा सावधान रहता है, वह मुनि है और वह दुःखित नहीं होता है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 126

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

na cābhimanyate yogī na paśyati samantataḥ na ghrāti na śṛṇotyeva līnaḥ svātmani yaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

हैं। उनमें अपमान अमृत तथा सम्मान विष कहा जाता है। शिष्यको चाहिए कि गुरुके हितमें संलग्न रहकर एक वर्षतक उनके पास निवास करे, नियमों तथा यमोंमें सदा सावधान रहे और उनसे उत्तम ज्ञानयोग

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 127

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

na ca sparśaṃ vijānāti sa vai samarasaḥ smṛtaḥ pārthive paṭale brahmā vāritattve hariḥ svayam

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करके पुनः आज्ञा लेकर धर्मका विरोध न करते हुए इस पृथ्वीपर विचरण करे ॥ ४--६॥ भलीभाँति नेत्रसे देखकर मार्गपर चलना चाहिए, वस्त्रसे पवित्र किये गये अर्थात् छाने हुए जलको पीना चाहिए, सत्यसे पवित्र वचन बोलना चाहिए और मनसे पवित्र प्रतीत होनेवाले आचरणको करना चाहिए। मत्स्य

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 128

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

vāhneye kālarudrākhyo vāyutattve maheśvaraḥ suṣire sa śivaḥ sākṣāt kramādevaṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करनेवालेको छ: महीनोंमें जो पाप लगता है, उसे एक दिन अपवित्र जलके पानसे होनेवाले पापके बराबर जानना चाहिए। अपवित्र जलका पान कर लेनेपर पाँच सौ बार अघोर मन्त्रका जप करना चाहिए; उससे व्यक्ति

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 129

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

kṣitau śarvaḥ smṛto devo hy apāṃ bhava iti smṛtaḥ rudra eva tathā vahnau ugro vāyau vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्धि प्राप्त कर लेता है; अथवा घृतस्नान आदि विस्तृत उपचारोंसे शिवकी पूजा करनी चाहिए, इसके बाद उनकी तीन बार प्रदक्षिणा करके वह शुद्ध हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है॥ ७--१०॥ योगवेत्ताको आतिथ्य, श्राद्ध तथा सोम आदि यज्ञमें कहीं नहीं जाना चाहिए; इस प्रकार योगी अहिंसक हो सकता है--यह भलीभाँति निर्णीत बात है। बुद्धिमान्को चाहिए कि अग्निके धूमरहित तथा

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 130

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

bhīmaḥ suṣiranāke 'sau bhāskare maṇḍale sthitaḥ īśānaḥ somabimbe ca mahādeva iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ८९ सदाचार तथा शौचाचारका निरूपण, द्रव्यशुद्धि, अशौचप्रवृत्ति एवं स्त्रीधर्मविवेचन

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 131

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

puṃsāṃ paśupatirdevaś cāṣṭadhāhaṃ vyavasthitaḥ kāṭhinyaṃ yattanau sarvaṃ pārthivaṃ parigīyate

हिन्दी अर्थ

RR क क क क क कळक फक कक फा काक कसकिककफफकाफफफफफफफफफफझफफफकफफफफझफफफफफफफफफफफफफफ कफ फा पाफफफकफफफपाफ जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादिषु। एवं दाययते तस्मात्तद्भैक्ष्ममिति संस्मृतम्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 132

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

āpyaṃ dravamiti proktaṃ varṇākhyo vahnirucyate yatsaṃcarati tadvāyuḥ suṣiraṃ yaddvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

दधिभक्षाः पयोभक्षा ये चान्ये जीवक्षीणकाः। सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नाईन्ति षोडशीम्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 133

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

tadākāśaṃ ca vijñānaṃ śabdajaṃ vyomasaṃbhavam tathaiva viprā vijñānaṃ sparśākhyaṃ vāyusaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

अंगाररहित हो जानेपर अर्थात् अग्निके शीतल हो जानेपर और सभीलोगोंके भोजन कर चुकनेपर उस घरमें भिक्षा प्राप्त करे एवं उन घरोंमें प्रतिदिन भिक्षा ग्रहण न करे, अन्यथा दूसरे लोग अपमान करेंगे तथा निन्दा करेंगे। अतः सज्जनोंके धर्मको दूषित न करते हुए उचित भिक्षा प्राप्त करनी चाहिए॥ ११--१३॥

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 134

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

rūpaṃ vāhneyamityuktam āpyaṃ rasamayaṃ dvijāḥ gandhākhyaṃ pārthivaṃ bhūyaś cintayedbhāskaraṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

वनमें रहनेवालोंके यहाँ तथा यायावरोंके घरोंमें भिक्षा माँगनी चाहिए। यह योगीको सर्वश्रेष्ठ वृत्ति होती है। है ब्राह्मणो! इसके बाद श्रेष्ठ आचारवाले, दानशील, श्रद्धालु, श्रोत्रिय तथा महात्मा गृहस्थोंके यहाँ

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 135

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

netre ca dakṣiṇe vāme somaṃ hṛdi vibhuṃ dvijāḥ ājānu pṛthivītattvam ānābher vārimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

भिक्षा प्राप्त करनी चाहिए। इसके बाद दुष्टतारहित तथा अपतित लोगोंके यहाँ भी भिक्षा ग्रहण करे, किंतु सभी वर्णोके यहाँ भिक्षा माँगना जघन्य वृत्ति कही जाती है यवागू, मट्ठा, दूध, यावक (जौसे बना भोजन), पके हुए फल-मूल, टूटे हुए अनाज, तिल और सत्तू भिक्षामें ग्रहण करना चाहिए। है ऋषियो! मैंने योगियोंकी सिद्धिकी वृद्धि करनेवाले उन आहारोंको

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 136

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

ākaṇṭhaṃ vahnitattvaṃ syāl lalāṭāntaṃ dvijottamāḥ vāyavyaṃ vai lalāṭādyaṃ vyomākhyaṃ vā śikhāgrakam

हिन्दी अर्थ

बता दिया; उनके प्राप्त हो जानेपर इसे श्रेष्ठ भिक्षा कहा गया है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 137

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

haṃsākhyaṃ ca tato brahma vyomnaścordhvaṃ tataḥ param vyomākhyo vyomamadhyastho hy ayaṃ prāthamikaḥ smaret

हिन्दी अर्थ

जो व्यक्ति प्रत्येक महीनेमें कुशाके अग्र भागसे जलबिन्दु ग्रहण करता है और न्यायपूर्वक भिक्षाटन करता है; वह पूर्वमें कहे गये भिक्षार्थी -से श्रेष्ठ होता है। वृद्धावस्था, मृत्यु, गर्भवास तथा नरक आदिसे भयभीत संन्यासीकी भिक्षा दायभागके समान है, इसीलिये इसे भैक्ष्य कहा जाता है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 138

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

na jīvaḥ prakṛtiḥ sattvaṃ rajaścātha tamaḥ punaḥ mahāṃstathābhimānaś ca tanmātrāṇīndriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

जो दही तथा दूधका सेवन करनेवाले हैं और जो अन्य लोग कृच्छ आदि व्रतोंके द्वारा शरीरको क्षीण करनेवाले हैं; वे सब भिक्षावृत्तिवालेको सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं हैं। जो परम पद चाहता है,

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 139

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

vyomādīni ca bhūtāni naiveha paramārthataḥ vyāpya tiṣṭhadyato viśvaṃ sthāṇurityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

उसे नित्य भस्ममें शयन करना चाहिए, भिक्षाटन करना चाहिए, इन्द्रियोंको वशमें रखना चाहिए और पाशुपतब्रत करना चाहिए चान्द्रायणव्रत सभी योगियोंके लिये उत्तम होता है। अपनी शक्तिके अनुसार इसे एक, दो, तीन

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 140

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

udeti sūryo bhītaś ca pavate vāta eva ca dyotate candramā vahnir jvalatyāpo vahanti ca

हिन्दी अर्थ

CHP फफ फफ फफफ फफफ फ फफफ की फी फफफ फफ फ़ फ फक

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 141

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

dadhāti bhūmirākāśam avakāśaṃ dadāti ca tadājñayā tataṃ sarvaṃ tasmādvai cintayeddvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च अलोभस्त्याग एव च। व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसा परमा त्विह नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 142

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

tenaivādhiṣṭhitaṃ tasmād etatsarvaṃ dvijottamāḥ sarvarūpamayaḥ śarva iti matvā smaredbhavam

हिन्दी अर्थ

बीजयोनिगुणा वस्तुबन्धः कर्मभिरेव च। यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 143

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

saṃsāraviṣataptānāṃ jñānadhyānāmṛtena vai pratīkāraḥ samākhyāto nānyathā dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

देवैस्तुल्याः सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञाजाप्यं ज्ञानमाहुश्च जाप्यात्। ज्ञानाद्ध्यानं सङ्करागादपेतं अतीन्द्रियं ज्ञानमिदं तथा शिवं

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 144

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

jñānaṃ dharmodbhavaṃ sākṣāj jñānād vairāgyasaṃbhavaḥ vairāgyātparamaṃ jñānaṃ paramārthaprakāśakam

हिन्दी अर्थ

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 145

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

jñānavairāgyayuktasya yogasiddhirdvijottamāḥ yogasiddhyā vimuktiḥ syāt sattvaniṣṭhasya nānyathā

हिन्दी अर्थ

शुचिस्तथैकान्तरतिर्जितेन्द्रियः । सदाचाररताः शान्ताः स्वधर्मपरिपालकाः। सर्वान् लोकान् विनिर्जित्य ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 146

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

tamovidyāpadacchannaṃ citraṃ yatpadamavyayam sattvaśaktiṃ samāsthāya śivamabhyarcayeddvijāḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहेनोपदिष्टो धर्मः साक्षात्सनातनः। सर्वलोकोपकारार्थं शृणुध्वं प्रवदामि व:

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 147

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

yaḥ sattvaniṣṭho madbhakto madarcanaparāyaṇaḥ sarvato dharmaniṣṭhaś ca sadotsāhī samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्युत्थानादिकं सर्वं प्रणामं चैव कारयेत् अथवा चार बार करना चाहिए । भिक्षुकोंके लिये कक व्रत हैं-अस्तेय (चोरी न करना), ब्रह्मचर्य, अलोभ त्याग और परम अहिंसा । क्रोध न करना, गुरुकी सेवा शुद्धता, आहारकी अल्पता और प्रतिदिन स्वाध्याय-ये

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 148

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

sarvadvandvasaho dhīraḥ sarvabhūtahite rataḥ ṛjusvabhāvaḥ satataṃ svasthacitto mṛduḥ sadā

हिन्दी अर्थ

नियम बताये गये हैं ॥ २३--२५॥

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 149

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

amānī buddhimāñchāntas tyaktaspardho dvijottamāḥ sadā mumukṣurdharmajñaḥ svātmalakṣaṇalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

माता-पितासे प्राप्त संस्कार, अपने स्वभाव, धन आदि तथा संचितकर्म--इन सबसे देवताओंके द्वारा मनुष्य वनमें दुर्ग्ह हाथीकी भाँति बन्धनग्रस्त हो जाता है सभी यज्ञ-क्रियाएँ देवतुल्य (स्वर्ग प्राप्त करानेवाली) हैं। यज्ञसे श्रेष्ठ जपको तथा जपसे श्रेष्ठ ज्ञानको बताया गया है; किंतु आसक्ति तथा रागसे रहित ध्यान ज्ञानसे भी श्रेष्ठ है; उसके प्राप्त हो जानेसे शाश्वत पदकी

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 150

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

ṛṇatrayavinirmuktaḥ pūrvajanmani puṇyabhāk jarāyukto dvijo bhūtvā śraddhayā ca guroḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति हो जाती है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 151

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

anyathā vāpi śuśrūṣāṃ kṛtvā kṛtrimavarjitaḥ svargalokamanuprāpya bhuktvā bhogānanukramāt

हिन्दी अर्थ

ज्ञानसे विशुद्ध बुद्धिवाले लोगोंने इन्द्रियोंके दमन, मनपर नियन्त्रण, सत्य, पापहीनता, मौन, समस्त प्राणियोंके प्रति सरलता और अतीन्द्रिय ज्ञानको शिवस्वरूप बताया है एकाग्रचित्तवाला, ब्रह्मपरायण, प्रमादरहित, शुद्ध, एकान्तका सेवन करनेवाला तथा जितेन्द्रिय महात्मा ही इस पाशुपत योगको प्राप्त कर सकता है-ऐसा निष्कलंक तथा निष्पाप महर्षिगण कहते हैं

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 152

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

āsādya bhārataṃ varṣaṃ brahmavijjāyate dvijāḥ saṃparkājjñānamāsādya jñānino yogavidbhavet

हिन्दी अर्थ

इस शुद्ध योगमार्गरूपी अंकुशसे नियन्त्रित व्यक्ति दग्धबीजवाला तथा पापरहित होकर अभीष्ट फलोंको प्राप्त करता है

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 153

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

kramo 'yaṃ malapūrṇasya jñānaprāpterdvijottamāḥ tasmādanena mārgeṇa tyaktasaṃgo dṛḍhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

जो सदाचारपरायण, शान्त (अन्त:करणकी वृत्तियोंको निगृहीत कर लेनेवाले) तथा अपने धर्मका पालन करनेवाले है, वे सभी लोकोंको जीतकर ब्रह्मलोक चले जाते हैं साक्षात् पितामहने सभी लोकोंके उपकारके लिये सनातनधर्मका उपदेश किया था; मैं आपलोगोंको बता रहा हूँ, उसे सुनिये

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 154

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

saṃsārakālakūṭākhyān mucyate munipuṅgavāḥ evaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ mayā yuṣmākamacyutam

हिन्दी अर्थ

गुरुके उपदेशसे युक्त तथा नियमोंका पालन करनेवाले वृद्धजनोंका स्वागत आदि तथा प्रणाम यह सब करना चाहिए। है सुब्रतो तीन बार प्रदक्षिणा करके

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 155

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

jñānasyaiveha māhātmyaṃ prasaṃgādiha śobhanam evaṃ pāśupataṃ yogaṃ kathitaṃ tvīśvareṇa tu

हिन्दी अर्थ

अध्याय ८९ सदाचार तथा शौचाचारका निरूपण, द्रव्यशुद्धि, अशौचप्रवृत्ति एवं स्त्रीधर्मविवेचन 111102 २ का क जलकर फफफफफफफफ्फ़फफफ्फफफफफफ्फफफ्फफ्फफफ्फफफफफफफफ्फफ्फफ्फफ्फ्फफ्फ्फ्फ्फ

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 156

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

na deyaṃ yasya kasyāpi śivoktaṃ munipuṅgavāḥ dātavyaṃ yogine nityaṃ bhasmaniṣṭhāya supriyam

हिन्दी अर्थ

यतीनामासनं वस्त्रं दण्डाद्यं पादुके तथा

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

अध्याय ८६

श्लोक 157

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi saṃsāraśamanaṃ naraḥ sa yāti brahmasāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपकरणाङ्कं च न स्पृशेद्वै पदेन च देवद्रोह गुरुद्रोह न कुर्यात्सर्वयत्नत: । कृत्वा प्रमादतो विप्राः प्रणवस्यायुतं जपेत्

English

It is surprising that his unchanging region is covered by the words tamas and Avidya. O brahmins, one should adopt Sattvaakti (the power of Sattvaguna) and worship Siva.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 86
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.