Linga Purana· Liṅga Purāṇa
89
अध्याय 89 / 108

Book 1 - Adhyaya 89

122 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ122 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८९

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऽणिमाद्यष्टसिद्धित्रिगुणसंसारप्राग्नौ होमादिवर्णनं नामाष्टाशीतितमो ऽध्यायः अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम् यदनुष्ठाय शुद्धात्मा परेत्य गतिमाप्नुयात्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge 'ṇimādyaṣṭasiddhitriguṇasaṃsāraprāgnau homādivarṇanaṃ nāmāṣṭāśītitamo 'dhyāyaḥ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi śaucācārasya lakṣaṇam yadanuṣṭhāya śuddhātmā paretya gatimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

RAR पापकमा पा कपा काममा कक कक कक पकक FT TE फफीफफफफफफफफफफफफफफफ झफफफफफाफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफाफफफफफफकफफफफ

English

This has been formerly mentioned by Brahma for the welfare of living beings. This is the summary of the implication of the Vedas. It is a collection of things expounding the Brah- man.

अध्याय ८९

श्लोक 2

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सर्वभूतहिताय वै संक्षेपात्सर्ववेदार्थं संचयं ब्रह्मवादिनाम्

brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ sarvabhūtahitāya vai saṃkṣepātsarvavedārthaṃ saṃcayaṃ brahmavādinām

हिन्दी अर्थ

पांशुके कर्दमे वापि सप्तमासान् स जीवति॥ काकः कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य मूर्धनि। क्रव्यादो वा खगो यस्य षण्मासान्नातिवर्तते

English

It is conducive to the rise of cleanliness. It is the excellent position of the sages. The sage who docs not err in this does not come to grief.

अध्याय ८९

श्लोक 3

उदयार्थं तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् यस्तत्राथाप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्नावसीदति

udayārthaṃ tu śaucānāṃ munīnāmuttamaṃ padam yastatrāthāpramattaḥ syāt sa munirnāvasīdati

हिन्दी अर्थ

गच्छेद्वायसपङ्कीभिः पांसुवर्षेण वा पुनः। स्वच्छायां विकृतां पश्येच्चतुः पञ्च स जीवति

English

Honour and dishonour arc two things which they call poison and nectar. Dishonour is nectar and honour is poison.

अध्याय ८९

श्लोक 4

मानावमानौ द्वावेतौ तावेवाहुर् विषामृते अवमानो ऽमृतं तत्र सन्मानो विषमुच्यते

mānāvamānau dvāvetau tāvevāhur viṣāmṛte avamāno 'mṛtaṃ tatra sanmāno viṣamucyate

हिन्दी अर्थ

उदके धनुरै्द्रं वा त्रीणि द्वौ वा स जीवति धूमं वा मस्तकात्पश्येद्शाहान्न स जीवति

English

He, the disciple, shall live with the preceptor for a year engaged in the welfare of the preceptor. He shall always be unerring in the holy observances and restraints.

अध्याय ८९

श्लोक 5

गुरोरपि हिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत्

gurorapi hite yuktaḥ sa tu saṃvatsaraṃ vaset niyameṣvapramattastu yameṣu ca sadā bhavet

हिन्दी अर्थ

स्वप्ममें मूत्र, पुरीष (विष्ठा), सुवर्ण अथवा रजत (चाँदी)-का वमन करता है, वह दस महीनेसे अधिक नहीं जीता है। जो स्वप्नमें सुनहरे वृक्षको देखता है और गन्धर्वनगरों तथा प्रेतपिशाचोंको देखता है, वह नौ

English

After obtaining his permission along with the excellent path of knowledge -he shall walk over the earth [i. c. fulfil the duties of the mundane existence] without repugnance to Dharma.

अध्याय ८९

श्लोक 6

प्राप्यानुज्ञां ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम् अविरोधेन धर्मस्य चरेत पृथिवीमिमाम्

prāpyānujñāṃ tataścaiva jñānayogamanuttamam avirodhena dharmasya careta pṛthivīmimām

हिन्दी अर्थ

महीनेतक जीवित रहता है। जो अकस्मात् स्थूल हो जाता है, अकस्मात् दुर्बल हो जाता है और अपने स्वभावसे दूर हो जाता है, वह आठ महीनेतक जीवित रहता है॥ २--६॥ जिसके पैरकी आकृति धूल या कीचड़में सामने या पीछेसे खण्डित दिखायी दे, वह सात महीनेतक जीता है। जिसके सिरपर कौआ, कबूतर, गीध अथवा मांसभक्षी अन्य पक्षी बैठ जाता है, वह छ: महीनेसे

English

One shall traverse the path sanctified by the eyes; one shall drink the water rendered pure by a cloth (i. e. well- filtered); one shall speak out words sanctified by truth; one shall practise those things that arc purified by the mind.*'-*

अध्याय ८९

श्लोक 7

चक्षुःपूतं चरेन्मार्गं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् सत्यपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं समाचरेत्

cakṣuḥpūtaṃ carenmārgaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet satyapūtaṃ vadedvākyaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

अधिक नहीं जीता है। जो कौओंकी पंक्तियोंके साथ गमन करता है अथवा धूलवृष्टि (आँधी)-के साथ गमन करता है और अपनी छायाको विकृत देखता है, वह चार-पाँच महीनेतक जीता है। जो मेघरहित

English

If one drinks impure water for a day one incurs that sin which a fisherman incurs in the course of six months.

अध्याय ८९

श्लोक 8

मत्स्यगृह्यस्य यत्पापं षण्मासाभ्यन्तरे भवेत् एकाहं तत्समं ज्ञेयम् अपूतं यज्जलं भवेत्

matsyagṛhyasya yatpāpaṃ ṣaṇmāsābhyantare bhavet ekāhaṃ tatsamaṃ jñeyam apūtaṃ yajjalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

आकाशमें विद्युतको दक्षिण दिशामें स्थित देखता है अथवा जलमें इन्द्रधनुषको देखता है, वह दो अथवा तीन महीनेतक जीवित रहता है जो जलमें अथवा दर्पणमें अपने प्रतिबिम्बको नहीं देख पाता है और अपनेको सिरविहीन देखता है, वह एक महीनेसे अधिक नहीं जीता है। यदि किसीका शरीर शवकी गन्धवाला अथवा चर्बीकी गन्धवाला हो

English

On drinking impure water one shall as expiation perform five hundred japas of Aghora mantra and then attain purity.

अध्याय ८९

श्लोक 9

अपूतोदकपाने तु जपेच्च शतपञ्चकम् अघोरलक्षणं मन्त्रं ततः शुद्धिमवाप्नुयात्

apūtodakapāne tu japecca śatapañcakam aghoralakṣaṇaṃ mantraṃ tataḥ śuddhimavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जाता है, तो उसकी मृत्यु समीप आयी हुई होती है; वह आधे महीनेसे अधिक नहीं जीवित रहता है। स्नान करनेके तुरंत बाद जिसका हृदय सूख जाता है अथवा मस्तकसे धुआँ दिखायी देता है, वह दस दिनसे अधिक

English

Or he shall worship Siva with elaborate details, such as ablution with ghee, etc. Then he shall circumambulate the deity three times, when he shall undoubtedly be purified.

अध्याय ८९

श्लोक 10

अथवा पूजयेच्छंभुं घृतस्नानादिविस्तरैः त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य शुध्यते नात्र संशयः

athavā pūjayecchaṃbhuṃ ghṛtasnānādivistaraiḥ tridhā pradakṣiṇīkṛtya śudhyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवाहमय वायु जिसके मर्मस्थानोंको भेद देता है और जो जलसे स्पृष्ट होकर प्रसन्न नहीं होता है, उसको मृत्युको उपस्थित समझना चाहिए। यदि कोई स्वप्नमें ऋक्ष (भालू) तथा बन्दरसे जुते हुए रथसे दक्षिण दिशाको ओर गाते तथा नाचते हुए यात्रा करता है, तो उसकी मृत्युको उपस्थित समझना चाहिए। स्वप्नमें काले रंगका वस्त्र धारण किये कृष्ण वर्णवाली

English

Gf. Manusmrti VI. 46.

अध्याय ८९

श्लोक 11

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित्क्वचित् एवं ह्यहिंसको योगी भवेदिति विचारितम्

ātithyaśrāddhayajñeṣu na gacchedyogavitkvacit evaṃ hyahiṃsako yogī bhavediti vicāritam

हिन्दी अर्थ

भस्माङ्गारांश्च केशांश्च नदी शुष्कां भुजङ्गमान्। पश्येद्यो दशरात्रं तु न स जीवति तादूशः

English

The intelligent mendicant shall go in for alms to a house where all people have taken food but still there is plenty of tire without smoke. But he shaH not go to the same house every day.

अध्याय ८९

श्लोक 12

वह्नौ विधूमे ऽत्यङ्गारे सर्वस्मिन्भुक्तवज्जने चरेत्तु मतिमान् भैक्ष्यं न तु तेष्वेव नित्यशः

vahnau vidhūme 'tyaṅgāre sarvasminbhuktavajjane carettu matimān bhaikṣyaṃ na tu teṣveva nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्षं यस्य वै शिवाः। क्रोशन्त्यभिमुखं प्रेत्य स॒ गतायुर्भवेन्नरः भूयो भूयस्त्रसेद्यस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा। दीपगन्धं च नाघ्राति विद्यान्मृत्युमुपस्थितम्

English

In that case people will insult him and the enemies will disgrace and humiliate him. So one shall beg for alms in the proper manner. He shall not defile the Dharma oi good men.

अध्याय ८९

श्लोक 13

अथैनम् अवमन्यन्ते परे परिभवन्ति च तथा युक्तं चरेद्भैक्ष्यं सतां धर्ममदूषयन्

athainam avamanyante pare paribhavanti ca tathā yuktaṃ caredbhaikṣyaṃ satāṃ dharmamadūṣayan

हिन्दी अर्थ

नेत्रमेकं स्त्रवेद्यस्य कर्णौ स्थानाच्च भ्रशयतः। वक्रा च नासा भवति विज्ञेयो गतजीवितः

English

One shall beg for alms in the houses of vagrant mendicants and in the houses situated in the forests. Ihc latter shall be better mode of su:>tenance.

अध्याय ८९

श्लोक 14

भैक्ष्यं चरेद्वनस्थेषु यायावरगृहेषु च श्रेष्ठा तु प्रथमा हीयं वृत्तिरस्योपजायते

bhaikṣyaṃ caredvanastheṣu yāyāvaragṛheṣu ca śreṣṭhā tu prathamā hīyaṃ vṛttirasyopajāyate

हिन्दी अर्थ

गण्डे वा पिण्डिकारक्ते तस्य मृत्युरुपस्थितः मुक्तकेशो हसंश्चैव गायन्नृत्यंश्च यो नरः। याम्यामभिमुखं गच्छेत्तदन्तं तस्य जीवितम्

English

Thereafter, he shall go in for aims in the houses ol ihc non-dcfilcd and not-fallcn. The practice of hogging lor alms trom people of other eastes is eonsidcred the meanest ol all

अध्याय ८९

श्लोक 15

अत ऊर्ध्वं गृहस्थेषु शीलीनेषु चरेद्द्विजाः श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

ata ūrdhvaṃ gṛhastheṣu śīlīneṣu careddvijāḥ śraddadhāneṣu dānteṣu śrotriyeṣu mahātmasu

हिन्दी अर्थ

स्त्री गाती हुई जिसे दक्षिण दिशाकी ओर ले जाय, भी जीवित नहीं रहता है॥ १४--१६॥

English

Of these two persons, viz. one wno begs for alms by means that are justifiable and the other who, (by way of petumcc) drinks a <lrop of water by means ol the tip of the

अध्याय ८९

श्लोक 16

अत ऊर्ध्वं पुनश्चापि अदुष्टापतितेषु च भैक्ष्यचर्या हि वर्णेषु जघन्या वृत्तिरुच्यते

ata ūrdhvaṃ punaścāpi aduṣṭāpatiteṣu ca bhaikṣyacaryā hi varṇeṣu jaghanyā vṛttirucyate

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य स्वप्नमें अपने कण्ठका छिद्र है अथवा नग्न श्रमण (भिक्षु)-को देखता है, उ्से अपनी मृत्युको उपस्थित समझना चाहिए। जो मनुष्य स्वप्नमें अपनेको पैरसे मस्तकतक कीचड़के समुद्रमे डूबा हुआ पाता है; वह उस प्रकारके स्वणको देखनेपर जीवित नहीं रहता है और शीघ्र ही मर जाता है। जो भस्म, अंगारों, केशों, सूखी नदी तथा सपाँको स्वप्नमें देखता है; वह दस राततक जीवित

English

One shall always lie down on Bhasman; with control over the sense-organs he shall beg for alms. He who wishes for the greatest abode shall perform the Pasupata vrata.

अध्याय ८९

श्लोक 17

भैक्ष्यं यवागूस्तक्रं वा पयो यावकमेव च फलमूलादि पक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः

bhaikṣyaṃ yavāgūstakraṃ vā payo yāvakameva ca phalamūlādi pakvaṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं रह पाता है। जो उठाये हुए शस्त्रोंवाले काले तथा विकट (विकराल) पुरुषोंके द्वारा पत्थरोंसे स्वणमें मारा जाता है, वह जीवित नहीं रहता है॥ १७--२०॥

English

The rite of Candrayana shall be most excellent for all yogins. According to his capacity, the devotee shall per- form it once, twice, thrice or four times.

अध्याय ८९

श्लोक 18

इत्येव ते मया प्रोक्ता योगिनां सिद्धिवर्द्धनाः आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठं भैक्ष्यमिति स्मृतम्

ityeva te mayā proktā yogināṃ siddhivarddhanāḥ āhārāsteṣu siddheṣu śreṣṭhaṃ bhaikṣyamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

सूर्योदयके समय प्रातःकाल जिसके सामने प्रत्यक्ष आकर सियार रुदन करते हैं, वह मनुष्य समाप्त आयुवाला होता है। स्नान करनेके तुरंत बाद जिसके हृदयमें तीव्र वेदना होती है और दाँतोंमें कम्पन होता है, उसे समाप्त आयुवाला समझना चाहिए। जो मनुष्य दिनमें अथवा रातमें बार-बार भयभीत होता हो और दीपककी गन्धको न सूँघ पाता हो, उसे अपनी मृत्युको उपस्थित जानना चाहिए। जो रातमें इन्द्रधनुषको तथा

English

The niyamas (observances and restraints) are the following: — akrodha (abstention from anger), guruSurusa (service to the preceptor), Sauca (cleanliness), aharalaghava (lightness of food) and study of the Vedas regularly.

अध्याय ८९

श्लोक 19

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्नुते न्यायतो यश्चरेद्भैक्ष्यं पूर्वोक्तात्स विशिष्यते

abbinduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsi māsi samaśnute nyāyato yaścaredbhaikṣyaṃ pūrvoktātsa viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

दिनमें तारामण्डलको देखे और दूसरोंके नेत्रोंमें अपना प्रतिबिम्ब न देख सके; वह जीवित नहीं रहता

English

The qualities of the seed, the vagina and bondage with the objects — are due to karmans(?). Just as in the case of the elephant in the forest so also in regard to men it is laid down.

अध्याय ८९

श्लोक 20

जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादिषु एवं दाययते तस्मात् तद्भैक्ष्यमिति संस्मृतम्

jarāmaraṇagarbhebhyo bhītasya narakādiṣu evaṃ dāyayate tasmāt tadbhaikṣyamiti saṃsmṛtam

हिन्दी अर्थ

जिसके एक नेत्रसे पानी आता हो, दोनों कान अपने स्थानसे खिसके हुए हों और जिसकी नाक टेढ़ी हो गयी हो, उसे समाप्त जीवनवाला समझना चाहिए। जिसकी जीभ काली तथा खुरदुरी हो जाय, फलके समान रक्तवर्णे हो जायँ, उसकी मृत्यु सन्निकट होती है। जो मनुष्य स्वप्नमें खुले बालोंवाला होकर हँसता हुआ, गाता हुआ तथा नाचता हुआ दक्षिण दिशाकी ओर जाता है, उसका जीवन समाप्त

English

All the sacrificial rites are equal to Devas. But japa is superior to sacrificial rites; perfect knowledge is superior to meditation; and meditation, devoid of attachment, is still supe- rior to that. When that is acquired, the eternal goal is obtained.

अध्याय ८९

श्लोक 21

दधिभक्षाः पयोभक्षा ये चान्ये जीवक्षीणकाः सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

dadhibhakṣāḥ payobhakṣā ye cānye jīvakṣīṇakāḥ sarve te bhaikṣyabhakṣasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

हो जाता है॥ २५--२७॥

English

Those persons whose intellects have been purified by perfect knowledge say that the following are auspicious qualities, viz: — control of the mind, suppression of the sense- organs, truthfulness, state of being free from sins, silence, straightforwardness in regard to all living beings and the knowledge of those objects beyond the scope of the sense- organs.

अध्याय ८९

श्लोक 22

भस्मशायी भवेन्नित्यं भिक्षाचारी जितेन्द्रियः य इच्छेत् परमं स्थानं व्रतं पाशुपतं चरेत्

bhasmaśāyī bhavennityaṃ bhikṣācārī jitendriyaḥ ya icchet paramaṃ sthānaṃ vrataṃ pāśupataṃ caret

हिन्दी अर्थ

जिसका शरीर श्वेत मेघोंकी आभाके समान और आसनमृत्युसूचक लक्षण एवं योगसाधनामें प्रणवका माहात्म्य

English

Only a noble soul who has concentration, who is devoted to the Brahman, who does not err, who is pure, who likes seclusion, and who has conquered the sense-organs shall attain this yoga. Thus, say the sages who are devoid of impuri- ties and are above censure.

अध्याय ८९

श्लोक 23

योगिनां चैव सर्वेषां श्रेष्ठं चान्द्रायणं भवेत् एकं द्वे त्रीणि चत्वारि शक्तितो वा समाचरेत्

yogināṃ caiva sarveṣāṃ śreṣṭhaṃ cāndrāyaṇaṃ bhavet ekaṃ dve trīṇi catvāri śaktito vā samācaret

हिन्दी अर्थ

क ५५५ अक्षका फफफ फफफ फफक कककककाफककफफझफफफफझफफफझफफफफफफफफझफफफफफफझफफफफफफफफफफफफफाफफाफ काक

English

The devotee who has destroyed even the seeds of sins by means of this pure path, restrained by the same goad (of pure path ) attains the desired places.

अध्याय ८९

श्लोक 24

अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च अलोभस्त्याग एव च व्रतानि पञ्च भिक्षूणाम् अहिंसा परमा त्विह

asteyaṃ brahmacaryaṃ ca alobhastyāga eva ca vratāni pañca bhikṣūṇām ahiṃsā paramā tviha

हिन्दी अर्थ

द्रे बाथ परमेऽरिष्टे एकीभूतः परं भवेत्। घोषं न शृणुयात्कर्णे ज्योतिर्नेत्रे न पश्यति अरिष्टे सूचिते देहे तस्मिन् काल उपस्थिते। त्यक्त्वा खेदं विषादं च उपेक्षेद् बुद्धिमान्तरः

English

Qjiiescent persons engaged in good conduct and

अध्याय ८९

श्लोक 25

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः

akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam nityaṃ svādhyāya ityete niyamāḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्तिकेनोपविष्टस्तु नमस्कृत्वा महेश्वरम् ३८

English

The eternal Dharma has been imparted by Brahma himself for the utility of the people. Listen now when I recount it to you.

अध्याय ८९

श्लोक 26

बीजयोनिगुणा वस्तुबन्धः कर्मभिर् एव च यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते

bījayoniguṇā vastubandhaḥ karmabhir eva ca yathā dvipa ivāraṇye manuṣyāṇāṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

समकायशिरोग्रीवो धारयन्तावलोकयेत्। यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता श्वेत सरसोंके समान गौर वर्णका हो जाय, उसकी मृत्यु सन्निकट होती है। जिसके स्वप्नमें रथमें जुते हुए अशुभ ऊँट अथवा गधे दिखायी पड़ें और वह दक्षिण दिशाको ओर जा रहा हो, वह व्यक्ति जीवित नहीं

English

One shall duly perform his duties such as obeisance and standing up by way of welcome towards elderly persons who have acquired instructions from preceptors and who stri- ctly adhere to their routine (i. e. the rules relating to their Asrama).

अध्याय ८९

श्लोक 27

देवैस्तुल्याः सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञाज्जाप्यं ज्ञानमाहुश् च जाप्यात् ज्ञानाद् ध्यानं संगरागादपेतं तस्मिन्प्राप्ते शाश्वतस्योपलम्भः

devaistulyāḥ sarvayajñakriyāstu yajñājjāpyaṃ jñānamāhuś ca jāpyāt jñānād dhyānaṃ saṃgarāgādapetaṃ tasminprāpte śāśvatasyopalambhaḥ

हिन्दी अर्थ

रहता है। जो कानमें ध्वनि न सुन सके और नेत्रमें प्रकाश न देख सके-यदि ये दो बहुत अनिष्टकारी घटनाएँ स्वप्नमें एक साथ घटित हों, तो वह व्यक्ति मृत्युको प्राप्त होता है। जो स्वप्नमें गङ्लेमें गिर पड़े तथा

English

O sages of good holy rites, the brahmin and the prece- ptor arc to be honoured by obeisance with eight limbs touch- ing th 4/ '»id with the following three set aside viz: — head- dress, upper garment and footwear and with three circiiinain- bulalions.

अध्याय ८९

श्लोक 28

दमः शमः सत्यमकल्मषत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेषु चार्जवम् अतीन्द्रियं ज्ञानमिदं तथा शिवं प्राहुस् तथा ज्ञानविशुद्धबुद्धयः

damaḥ śamaḥ satyamakalmaṣatvaṃ maunaṃ ca bhūteṣvakhileṣu cārjavam atīndriyaṃ jñānamidaṃ tathā śivaṃ prāhus tathā jñānaviśuddhabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

उसका द्वार बन्द हो जाय और वह गड्टेसे निकल न सके, उसका जीवन समाप्त हो जाता है जिसके नेत्र ऊपरकी ओर उलट जाय, स्थिर हो जाय, रक्तवर्णके हो जायँ, बार-बार घूमते हों, मुख

English

All elderly persons should be respected. If one wishes for excellent Siddhi one shall never break their behests.

अध्याय ८९

श्लोक 29

समाहितो ब्रह्मपरो ऽप्रमादी शुचिस् तथैकान्तरतिर् जितेन्द्रियः ।* समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा महर्षयश्चैवम् अनिन्दितामलाः

samāhito brahmaparo 'pramādī śucis tathaikāntaratir jitendriyaḥ /* samāpnuyādyogamimaṃ mahātmā maharṣayaścaivam aninditāmalāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्म हो; वह संकटग्रस्त होता है अर्थात् उसको मृत्यु आसन्न होती है

English

One shall avoid all these things: — Taking up iron and other metals for.sustenance, living in a desert or unproductive soil*® and using worthless mantras as means of support, snakc- charming nd backbiting, flattery'a or scandal.

अध्याय ८९

श्लोक 30

प्राप्यते ऽभिमतान् देशान् अङ्कुशेन निवारितः एतन्मार्गेण शुद्धेन दग्धबीजो ह्यकल्मषः

prāpyate 'bhimatān deśān aṅkuśena nivāritaḥ etanmārgeṇa śuddhena dagdhabījo hyakalmaṣaḥ

हिन्दी अर्थ

जो दिनमें अथवा रातमें किसीके द्वारा प्रत्यक्ष रूपसे मारा जाय, किंतु मारनेवालेको देख न सके; वह समाप्त आयुवाला होता है और जीवित नहीं रह पाता है। जो मनुष्य स्वप्नमें अग्निमें प्रवेश करे और स्वप्नके अन्तमें इसका स्मरण न कर सके; उसका जीवन समाप्त हो जाता है। जो मनुष्य स्वप्नमें अपने श्वेत प्रावरण (ओढ्नेके वस्त्र)-को काला तथा लाल देखता है, उसकी मृत्यु सन्निकट होती है

English

One shall scrupulously avoid deccptioi, stinginess in.spending money, censure of others. In the pi:sence of preceptors and ciders one shall avoid laughter, haughtiness, sportive dalliance and wilfulness. One shall never contradict the preceptor; one shall never speak unbecoming words against him. One shall scrupulously avoid mentioning things disliked by the preceptor and shall not think evil of him. One shall never touch these things with one's foot — the clothes, staff, etc., of ascetics, their sandals, garlands, places of sleep [i. e. bed- mattress etc.], vessel, shadow and the requisite things of use in sacrifices.

अध्याय ८९

श्लोक 31

सदाचाररताः शान्ताः स्वधर्मपरिपालकाः सर्वांल्लोकान् विनिर्जित्य ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते

sadācāraratāḥ śāntāḥ svadharmaparipālakāḥ sarvāṃllokān vinirjitya brahmalokaṃ vrajanti te

हिन्दी अर्थ

उस मृत्युकालके उपस्थित होनेपर और शरीरमें अरिष्टके सूचित होनेपर बुद्धिमान् मनुष्यको चाहिए कि खेद तथा विषादका परित्यागकर उपेक्षाभाव धारण करे

English

O brahmins, one shall scrupulously avoid treachery

अध्याय ८९

श्लोक 32

पितामहेनोपदिष्टो धर्मः साक्षात्सनातनः सर्वलोकोपकारार्थं शृणुध्वं प्रवदामि वः

pitāmahenopadiṣṭo dharmaḥ sākṣātsanātanaḥ sarvalokopakārārthaṃ śṛṇudhvaṃ pravadāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

पूरब या उत्तर दिशामें जाकर पवित्र हो करके किसी समतल, अतिस्थावर (आकाशरहित), एकान्त तथा जन्तुविहीन स्थानमें पूरब या उत्तरको ओर मुख करके स्वस्तिक आसनमें बैठ जाय और शान्त होकर आचमन करके महेश्वरको प्रणामकर शरीर, सिर तथा गरदनको सीधा करके धारणा करते हुए किसी वस्तुकी ओर न देखे, जैसे वायुरहित स्थानमें रखे दीपककी लौ विचलित नहीं होती है; इसके लिये यह उपमा बतायी

English

If he repeats the japas a crore of times he is purified from the sins of treachery to the preceptor and the deities. For the expiation of great sins, one shall repeat Siva's mantra in accordance with the injunction. If the sinner is, otherwise, of good conduct he is purified by half the number of japas. O sages of good holy rites, all the Upapatakins (those who commit subsidiary sins) get purified by half the number of japas.

अध्याय ८९

श्लोक 33

गुरूपदेशयुक्तानां वृद्धानां क्रमवर्त्तिनाम् अभ्युत्थानादिकं सर्वं प्रणामं चैव कारयेत्

gurūpadeśayuktānāṃ vṛddhānāṃ kramavarttinām abhyutthānādikaṃ sarvaṃ praṇāmaṃ caiva kārayet

हिन्दी अर्थ

फक्फकफफफफ फफफ फफ फफफ फफ फ क क फफ मी फफफफफ्फफफफफफ फफफ कक कापा फ मामा मामा मामा मीमा फा फ फ फा

English

In the following circumstances, one is purified by repeating the mantra for thousand times. The instances are: - violating agreements, eating forbidden food and speaking what should not be spoken.

अध्याय ८९

श्लोक 34

अष्टाङ्गप्रणिपातेन त्रिधा न्यस्तेन सुव्रताः त्रिःप्रदक्षिणयोगेन वन्द्यो वै ब्रह्मणो गुरुः

aṣṭāṅgapraṇipātena tridhā nyastena suvratāḥ triḥpradakṣiṇayogena vandyo vai brahmaṇo guruḥ

हिन्दी अर्थ

कामं वितर्क प्रीतिं च सुखदुःखे उभे तथा कालकर्माणि विज्ञाय समूहेष्वेब नित्यशः

English

There is no doubt in this that if one kills birds like crows, owls and doves, etc., he is liberated from the sin by repeating the mantra hundred and eight times.

अध्याय ८९

श्लोक 35

ज्येष्ठान्ये ऽपि च ते सर्वे वन्दनीया विजानता आज्ञाभङ्गं न कुर्वीत यदीच्छेत् सिद्धिम् उत्तमाम्

jyeṣṭhānye 'pi ca te sarve vandanīyā vijānatā ājñābhaṅgaṃ na kurvīta yadīcchet siddhim uttamām

हिन्दी अर्थ

ततश्चापूरयेद्देहमो ङ्कारेण समन्वितः

English

The e3{cellent brahmin who knows the truth and has lealised Brahman becomes pure merely by remembering the deity. No doubt need be entertained in this respect.

अध्याय ८९

श्लोक 36

धातुशून्यबिलक्षेत्रक्षुद्रमन्त्रोपजीवनम् विषग्रहविडम्बादीन् वर्जयेत् सर्वयत्नतः

dhātuśūnyabilakṣetrakṣudramantropajīvanam viṣagrahaviḍambādīn varjayet sarvayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

तथोङ्कारमयो योगी अक्षरे त्वक्षरी भवेत्। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम् पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते। यथा प्रयुक्त ओङ्कारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि

English

There are no expiatory rites nor injunctions regard- ing them in the case of the knowers of the Atman. People who are conversant with the learning of the brahman are pure themselves (because they are engaged) in the welfare of the universe.

अध्याय ८९

श्लोक 37

कैतवं वित्तशाठ्यं च पैशुन्यं वर्जयेत्सदा अतिहासम् अवष्टम्भं लीलास्वेच्छाप्रवर्तनम्

kaitavaṃ vittaśāṭhyaṃ ca paiśunyaṃ varjayetsadā atihāsam avaṣṭambhaṃ līlāsvecchāpravartanam

हिन्दी अर्थ

तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरी भवेत्। प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मलक्षणमुच्यते

English

Those who adhere to yoga and dhyana are stainless like gold. They become pure by resorting to Brahmavidya and there is no further purification for persons already pure.

अध्याय ८९

श्लोक 38

वर्जयेत्सर्वयत्नेन गुरूणामपि संनिधौ तद्वाक्यप्रतिकूलं च अयुक्तं वै गुरोर्वचः

varjayetsarvayatnena gurūṇāmapi saṃnidhau tadvākyapratikūlaṃ ca ayuktaṃ vai gurorvacaḥ

हिन्दी अर्थ

ओमित्येकाक्षरं ह्येतद् गुहायां निहितं पदम् ओसमित्येतत् त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः। विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च

English

One shall avoid turbid water. He shall perform all rites by means of waters that have been purified by filtering through the pores of a cloth and that do not contain cold foams.

अध्याय ८९

श्लोक 39

न वदेत्सर्वयत्नेन अनिष्टं न स्मरेत्सदा यतीनामासनं वस्त्रं दण्डाद्यं पादुके तथा

na vadetsarvayatnena aniṣṭaṃ na smaretsadā yatīnāmāsanaṃ vastraṃ daṇḍādyaṃ pāduke tathā

हिन्दी अर्थ

शास्त्रवेत्ताको चाहिए कि पूर्व अथवा उत्तरको ओर विस्तारवाले स्थानमें ध्यानपरायण होबे। उसे कामना, तर्क, आसक्ति तथा सुख-दु:खको मनसे नियन्त्रित करके पूर्ण विशुद्ध ध्यानमें लीन हो जाना

English

One shall avoid waters of these types: — that which

अध्याय ८९

श्लोक 40

माल्यं च शयनस्थानं पात्रं छायां च यत्नतः यज्ञोपकरणाङ्गं च न स्पृशेद् वै पदेन च

mālyaṃ ca śayanasthānaṃ pātraṃ chāyāṃ ca yatnataḥ yajñopakaraṇāṅgaṃ ca na spṛśed vai padena ca

हिन्दी अर्थ

चाहिए। काल तथा कर्मोंको सदा लिङ्गशरीरोंके अन्तर्गत समझकर नाक, जिल्वा, नेत्र, त्वचा, कान, मन, बुद्धि तथा हृदयमें धारणा करनी चाहिए । इस प्रकार योगधारणको द्वादशाध्यात्म (बारह अध्यात्म) नामवाला कहा जाता है। सौ अथवा पचास धारणाको सिरमें धारण करना चाहिए। धारणाके अभ्याससे श्रान्त योगीकी वायु ऊपरकी ओर होने लगती है; तब ओंकारसे युक्त होकर शरीरको वायुसे पूर्ण करना चाहिए । इस प्रकार ओंकारमय योगी

English

One shall perform the rites of obeisance as well as service to the preceptors with pure and clean clothes. One devoid of cleanliness and purity in clothes is undoubtedly impure.

अध्याय ८९

श्लोक 41

देवद्रोहं गुरुद्रोहं न कुर्यात्सर्वयत्नतः कृत्वा प्रमादतो विप्राः प्रणवस्यायुतं जपेत्

devadrohaṃ gurudrohaṃ na kuryātsarvayatnataḥ kṛtvā pramādato viprāḥ praṇavasyāyutaṃ japet

हिन्दी अर्थ

अपनेको ब्रह्ममें लीन करके ब्रह्मसायुज्य प्राप्त कर लेता है ॥ ४०४४/२ ॥

English

It is desired that the clothes used in divine rites should be washed every day. Other clothes should be washed when they become dirty.

अध्याय ८९

श्लोक 42

देवद्रोहगुरुद्रोहात् कोटिमात्रेण शुध्यति महापातकशुद्ध्यर्थं तथैव च यथाविधि

devadrohagurudrohāt koṭimātreṇa śudhyati mahāpātakaśuddhyarthaṃ tathaiva ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

हे क्रषियो! इसके बाद मैं ओंकारकी प्राप्तिका लक्षण बताऊँगा। इसे तीन मात्रावाला जानना चाहिए इसमें व्यंजनसहित मकार ईश्वर (शिव) है। इसमें पहली मात्रा विद्युती (राजसी) एवं दूसरी मात्रा तामसी कही गयी है तीसरी मकाररूप अक्षरगामिनी मात्राको सत्त्वगुणरूपवाली जानना चाहिए । इसे गान्धारी नामसे भी जानना चाहिए; क्योंकि यह गान्धारस्वरसे उत्पन्न है और पिपीलिकाकी गतिके स्पर्शके समान सूक्ष्म गतिवाली है तथा यह

English

O brahmins, one shall scrupulously eschew the clothes worn by others.

अध्याय ८९

श्लोक 43

पातकी च तदर्धेन शुध्यते वृत्तवान्यदि उपपातकिनः सर्वे तदर्धेनैव सुव्रताः

pātakī ca tadardhena śudhyate vṛttavānyadi upapātakinaḥ sarve tadardhenaiva suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्धादेशमें लक्षित होती है। जिस प्रकार उच्चारित किया गया ओंकार मूर्धा देशमें गमन करता है, वैसे ही ओंकारमय योगी ब्रह्ममें लीन होकर ब्रह्मसायुज्य प्राप्त कर लेता है। परमेश्वरका वाचक प्रणव ही धनुष है, यह जीवात्मा ही

English

O excellent brahmins, the pots of gold and silver can be purified by water. The cleansing of jewels, rock, conch and pearls is similar to that of metals.

अध्याय ८९

श्लोक 44

संध्यालोपे कृते विप्रः त्रिरावृत्त्यैव शुध्यति आह्निकच्छेदने जाते शतमेकमुदाहृतम्

saṃdhyālope kṛte vipraḥ trirāvṛttyaiva śudhyati āhnikacchedane jāte śatamekamudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

बाण है और परब्रह्म परमेश्वर ही उसके लक्ष्य हैं। तत्परतासे उनकी उपासना करनेवाले प्रमादरहित साधकके द्वारा ही वह लक्ष्य वेधा जा सकता है, इसलिये उस लक्ष्यको वेधकर बाणकी ही भाँति उसमें तन्मय हो जाना चाहिए॥ ४५-४९ १ ॥

English

The purity of excessively polluted things is through contact with fire and water. The cleansing of all beverages is called Utplavana.

अध्याय ८९

श्लोक 45

लङ्घने समयानां तु अभक्ष्यस्य च भक्षणे अवाच्यवाचने चैव सहस्राच्छुद्धिरुच्यते

laṅghane samayānāṃ tu abhakṣyasya ca bhakṣaṇe avācyavācane caiva sahasrācchuddhirucyate

हिन्दी अर्थ

ओम् -यह एकाक्षर पद गुहा (बुद्धि)-में निहित है। यह 'ओम्' तीनों लोकों, ऋक्-यजुः-साम तीती वेदों, तीनों अग्नियों तथा विष्णुके तीनों पदोंके स्वरूपवाला

English

Objects made of grass, wood, etc., are purified by sprinkling them with sacred water. The purity of Sruk and Sruva (the sacrificial plate and ladle j is through hot w.iter.

अध्याय ८९

श्लोक 46

काकोलूककपोतानां पक्षिणामपि घातने शतमष्टोत्तरं जप्त्वा मुच्यते नात्र संशयः

kākolūkakapotānāṃ pakṣiṇāmapi ghātane śatamaṣṭottaraṃ japtvā mucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

आसननमृत्युसूचक लक्षण एवं योगसाधनामें प्रणवका माहात्म्य कक ककऊफक्फफफफफफअककककफकक फफफ फफफ आ हलिफककफफकककफफकफफझभझफकफझफफफकफफफफफफफफफफफफफफफफफफ फा फा पापी फा फापाफफ

English

The cleansing of the uter* ds of yajnas, that of the mortar and pestle and the purification of those made of horn, bone, wood and ivory is by means of poring.

अध्याय ८९

श्लोक 47

यः पुनस्तत्त्ववेत्ता च ब्रह्मविद् ब्राह्मणोत्तमः स्मरणाच्छुद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

yaḥ punastattvavettā ca brahmavid brāhmaṇottamaḥ smaraṇācchuddhimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

तत्प्रयुक्तस्तु यो योगी तस्य सालोक्यमाप्नुयात्

English

O highly blessed ones, sprinkling is the means of puri- fication of compact solid bodies; if the things arc disjointed

अध्याय ८९

श्लोक 48

नैवमात्मविदामस्ति प्रायश्चित्तानि चोदना विश्वस्यैव हि ते शुद्धा ब्रह्मविद्याविदो जनाः

naivamātmavidāmasti prāyaścittāni codanā viśvasyaiva hi te śuddhā brahmavidyāvido janāḥ

हिन्दी अर्थ

अकारो ह्यक्षरो ज्ञेय उकारः सहितः स्मृतः। म्रकारसहितोङ्कारस्त्रिमात्र इति संज्ञितः अकारस्त्वेष भूर्लोक उकारो भुव उच्यते। सव्यञ्जनो मकारस्तु स्वलोक इति गीयते

English

If a portion of a heap of grains not eaten, is defiled that portion is removed and the remaining part is sprinkled with Kusa grass-water.

अध्याय ८९

श्लोक 49

योगध्यानैकनिष्ठाश् च निर्लेपाः काञ्चनं यथा शुद्धानां शोधनं नास्ति विशुद्धा ब्रह्मविद्यया

yogadhyānaikaniṣṭhāś ca nirlepāḥ kāñcanaṃ yathā śuddhānāṃ śodhanaṃ nāsti viśuddhā brahmavidyayā

हिन्दी अर्थ

ओड्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम्। भुवनाङ्गं च तत्सर्वं ब्राह्म तत्पदमुच्यते

English

It is desirable that vegetables, roots and fruits are purified like grains. The house is purified by sweeping and scrubbing. A mud-pot is purified by heating it over fire.

अध्याय ८९

श्लोक 50

उद्धृतानुष्णफेनाभिः पूताभिर् वस्त्रचक्षुषा अद्भिः समाचरेत्सर्वं वर्जयेत्कलुषोदकम्

uddhṛtānuṣṇaphenābhiḥ pūtābhir vastracakṣuṣā adbhiḥ samācaretsarvaṃ varjayetkaluṣodakam

हिन्दी अर्थ

मात्रापादो रुद्रलोको ह्यमात्रं तु शिवं पदम्। एवं ज्ञानविशेषेण तत्पदं समुपास्यते यावदेव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि

English

The floor can be cleansed by scraping, digging, bed- aubing, sweeping, sprinkling and by tethering cows over it.

अध्याय ८९

श्लोक 51

गन्धवर्णरसैर्दुष्टम् अशुचिस्थानसंस्थितम् पङ्काश्मदूषितं चैव सामुद्रं पल्वलोदकम्

gandhavarṇarasairduṣṭam aśucisthānasaṃsthitam paṅkāśmadūṣitaṃ caiva sāmudraṃ palvalodakam

हिन्दी अर्थ

मासे मासेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः। तेन यत्प्राप्यते पुण्यं मात्रया तदवाप्नुयात्

English

The water stagnating over the surface of lands becomes pure if a cow drinks from there and quenches its thirst, but filth should not spread over it along with foul smell, taste and colour.

अध्याय ८९

श्लोक 52

सशैवालं तथान्यैर्वा दोषैर्दुष्टं विवर्जयेत् वस्त्रशौचान्वितः कुर्यात् सर्वकार्याणि वै द्विजाः

saśaivālaṃ tathānyairvā doṣairduṣṭaṃ vivarjayet vastraśaucānvitaḥ kuryāt sarvakāryāṇi vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

एषा एव भवेत्कार्या गृहस्थानां तु योगिनाम् है; वस्तुतः अर्धमात्रासहित इसकी तीन मात्राएँ जाननी चाहिए। जो योगी इस प्रणवसे प्रेरित होता है, वह ब्रह्मका सायुज्य प्राप्त कर लेता है

English

The excellent knower of Dharmas shall sprinkle with KuSa grass water, the cloth manually washed by a washerman duly, and then take it for use.

अध्याय ८९

श्लोक 53

नमस्कारादिकं सर्वं गुरुशुश्रूषणादिकम् वस्त्रशौचविहीनात्मा ह्य् अशुचिर्नात्र संशयः

namaskārādikaṃ sarvaṃ guruśuśrūṣaṇādikam vastraśaucavihīnātmā hy aśucirnātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अकारको अक्षर जानना चाहिए; इसके साथ उकारका संयोग कहा गया है । पुन: मकार (अनुस्वार) - के योगसे बना हुआ ओंकार तीन मात्रावाला कहा गया है। अकारको भूलोक तथा उकारको भुवर्लोक कहा

English

Merchandise spread in accordance with the division of castes and stages of life is pure. Things taken out of mines are naturally pure. A hound is pifre when it catches lujld of a deer.

अध्याय ८९

श्लोक 54

देवकार्योपयुक्तानां प्रत्यहं शौचमिष्यते इतरेषां हि वस्त्राणां शौचं कार्यं मलागमे

devakāryopayuktānāṃ pratyahaṃ śaucamiṣyate itareṣāṃ hi vastrāṇāṃ śaucaṃ kāryaṃ malāgame

हिन्दी अर्थ

जाता है। व्यंजनसहित मकारको स्वर्लोक कहा जाता है। ओंकार त्रिलोकस्वरूप है, उसका सिर स्वर्ग है, सभी भुवन अंग हैं। ब्रह्मलोकको उसका पाद कहा जाता है। रुद्रलोक मात्रापादरूप है। शिवपद मात्रासे अतीत है-- इस ज्ञानविशेषके द्वारा उस तुरीय पदकी उपासना की जाती है। इसलिये सदा ध्यानपरायणता होनी चाहिए। शाश्‍वत (स्थिर) सुख चाहनेवालेको उस मात्रातीत अक्षर शिवतत्त्व-की प्रयत्नपूर्वक उपासना करनी

English

All these are pure even when they come into contact with the body, viz. — shadow, drops of water, brahmins, flies etc., dust, ground, wind and fire, O excellent brahmins.

अध्याय ८९

श्लोक 55

वर्जयेत्सर्वयत्नेन वासो ऽन्यैर् विधृतं द्विजाः कौशेयाविकयो रूक्षैः क्षौमाणां गौरसर्षपैः

varjayetsarvayatnena vāso 'nyair vidhṛtaṃ dvijāḥ kauśeyāvikayo rūkṣaiḥ kṣaumāṇāṃ gaurasarṣapaiḥ

हिन्दी अर्थ

की पहली मात्रा हस्व है और दूसरी मात्रा दीर्घ है। तीसरी मात्रा प्लुत कही जाती है। इन मात्राओको क्रमशः यथावत् जानना चाहिए। जितना अपना सामर्थ्य हो सके, उतना मनीषी लोग इन्हें धारण

English

O brahmins, even when one is pure, one shall perform the acamana rite after sleeping, taking food, sneezing, drinking and spitting. At the beginning of the study of the Vedas and on similar occasions one shall perform the acamana rite.

अध्याय ८९

श्लोक 56

श्रीफलैरंशुपट्टानां कुतपानामरिष्टकैः चर्मणां विदलानां च वेत्राणां वस्त्रवन्मतम्

śrīphalairaṃśupaṭṭānāṃ kutapānāmariṣṭakaiḥ carmaṇāṃ vidalānāṃ ca vetrāṇāṃ vastravanmatam

हिन्दी अर्थ

कर सकते हैं। इन्द्रियों, मन तथा बुद्धिको नियन्त्रित करके यदि जो कोई आत्मामें सदा अर्धमात्राका ध्यान करता है, तो वह जिस फलको प्राप्त करता है, उसे सुनिये। जो सौ वर्षपर्यन्त प्रत्येक मासमें अश्वमेध यज्ञ करता है, वह उसके द्वारा जो पुण्य पाता है, उसे इस मात्रासे प्राप्त कर लेता है। जो फल न तो कठोर तपस्यासे और न तो विपुल दक्षिणावाले यज्ञोसे प्राप्त किया जा सकता है, बह फल इस मात्राके द्वारा सम्यक्

English

If the drops of water fall on the feet while others per- form the acamana rite they shall be known as earthly things. One shall not become impure thereby.

अध्याय ८९

श्लोक 57

वल्कलानां तु सर्वेषां छत्रचामरयोरपि चैलवच्छौचमाख्यातं ब्रह्मविद्भिर् मुनीश्वरैः

valkalānāṃ tu sarveṣāṃ chatracāmarayorapi cailavacchaucamākhyātaṃ brahmavidbhir munīśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो जाता है

English

After sexual intercourse and after touching a fallen man, cocks, pig, crows, dog, camel, donkey, post, can(ala and others, one becomes pure, just by a bath. One shall not touch a woman in her monthly course, a woman after delivery and a i§udra woman.

अध्याय ८९

श्लोक 58

भस्मना शुध्यते कांस्यं क्षारेणायसम् उच्यते ताम्रमम्लेन वै विप्रास् त्रपुसीसकयोरपि

bhasmanā śudhyate kāṃsyaṃ kṣāreṇāyasam ucyate tāmramamlena vai viprās trapusīsakayorapi

हिन्दी अर्थ

उस प्रणवमें जो यह प्लुत नामक मात्रा बतायी गयी है, गृहस्थ योगियोंको उसका अभ्यास करना चाहिए। विशेषरूपसे आठ लक्षणोंवाले अणिमा आदि ऐश्वर्या (सिद्धियों)-के लिये इस मात्राको जानना चाहिए; अतः है द्विजो! उस मात्राकी साधना करनी चाहिए

English

One defiled by pollution after birth or death shall not touch their dust. If he touches he shall be pure by taking bath.

अध्याय ८९

श्लोक 59

हैमम् अद्भिः शुभं पात्रं रौप्यपात्रं द्विजोत्तमाः मण्यश्मशङ्खमुक्तानां शौचं तैजसवत्स्मृतम्

haimam adbhiḥ śubhaṃ pātraṃ raupyapātraṃ dvijottamāḥ maṇyaśmaśaṅkhamuktānāṃ śaucaṃ taijasavatsmṛtam

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवमयो भूत्वा अभूतः स तु जायते। योनिसङ्क्रमणं त्यक्त्वा याति वै शाश्वतं पदम्

English

O Sages of good holy rites, the following persons are not defiled by pollution — ascetics, forest-dwellers, religious students, life-long celibates, kings and rulers of provinces.

अध्याय ८९

श्लोक 60

अग्नेर् अपां च संयोगाद् अत्यन्तोपहतस्य च रसानामिह सर्वेषां शुद्धिरुत्प्लवनं स्मृतम्

agner apāṃ ca saṃyogād atyantopahatasya ca rasānāmiha sarveṣāṃ śuddhirutplavanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

नमस्कारेण रुद्रस्य तथा पापं प्रणश्यति यत्र रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्षुवः। अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्

English

Only when there are impediments in their tasks, do kings, sages and brahmins who have fallen become impure and not otherwise.

अध्याय ८९

श्लोक 61

तृणकाष्ठादिवस्तूनां शुभेनाभ्युक्षणं स्मृतम् उष्णेन वारिणा शुद्धिस् तथा स्रुक्स्रुवयोरपि

tṛṇakāṣṭhādivastūnāṃ śubhenābhyukṣaṇaṃ smṛtam uṣṇena vāriṇā śuddhis tathā sruksruvayorapi

हिन्दी अर्थ

दशविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्माविस्तरैः

English

The Asauca of the brahmins is upto the collection of bones after cremation and they are purified merely b\ taking bath. Similarly for those who are initiated in the sacrifice. It has mentioned by the sell-born deity that for those who

अध्याय ८९

श्लोक 62

तथैव यज्ञपात्राणां मुशलोलूखलस्य च शृङ्गास्थिदारुदन्तानां तक्षणेनैव शोधनम्

tathaiva yajñapātrāṇāṃ muśalolūkhalasya ca śṛṅgāsthidārudantānāṃ takṣaṇenaiva śodhanam

हिन्दी अर्थ

स याति शिवसायुज्यं समुदधृत्य कुलत्रयम् अथवारिष्टमालोक्य मरणे समुपस्थिते। अविमुक्तेश्वरं गत्वा वाराणस्यां तु शोधनम्

English

O excellent brahmins, kinsmen do not have pollution due to birth or death beyond three days (if they hear of the birth or death) after the eleventh day.

अध्याय ८९

श्लोक 63

संहतानां महाभागा द्रव्याणां प्रोक्षणं स्मृतम् असंहतानां द्रव्याणां प्रत्येकं शौचमुच्यते

saṃhatānāṃ mahābhāgā dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ smṛtam asaṃhatānāṃ dravyāṇāṃ pratyekaṃ śaucamucyate

हिन्दी अर्थ

येन केनापि वा देहं सन्त्यजेन्मुच्यते नर: । श्रीपर्वते वा विप्रेन्द्रा: सन्त्यजेत्स्वतनुं नर:

English

If one is present at the time of death one is purified merely by taking bath. If the fact of death is known after three seasons (i.c. six months)**-** the pollution: r one day.

अध्याय ८९

श्लोक 64

अभुक्तराशिधान्यानाम् एकदेशस्य दूषणे तावन्मात्रं समुद्धृत्य प्रोक्षयेद्वै कुशांभसा

abhuktarāśidhānyānām ekadeśasya dūṣaṇe tāvanmātraṃ samuddhṛtya prokṣayedvai kuśāṃbhasā

हिन्दी अर्थ

स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा। अविमुक्तं परं क्षेत्रं जन्तूनां मुक्तिदं सदा सेवेत सततं धीमान् विशेषान्मरणान्तिके

English

If the fact of death is known before sc' en years**'® the pollution is for three days and beyond that for the brah- mins, it is for ten days. The pollution due to oirth is for the first day in the case of the father. O sages, in the case of the mother it is for ten days. If the fact is known after three years,***® the purity is attained by bath by the father as well as by kinsmen.

अध्याय ८९

श्लोक 65

शाकमूलफलादीनां धान्यवच्छुद्धिरिष्यते मार्जनोन्मार्जनैर् वेश्म पुनःपाकेन मृन्मयम्

śākamūlaphalādīnāṃ dhānyavacchuddhiriṣyate mārjanonmārjanair veśma punaḥpākena mṛnmayam

हिन्दी अर्थ

अफर क़ फफक फ फ फ़ फ़ फ फफ फफफ फ काका फ क फफ कका का फी की जी मी मी मी फी मी की की फम य वीची

English

If the fact is known after eight years® the kinsmen become pure within a day. O sages of good hoiy rites, if the fact

अध्याय ८९

श्लोक 66

उल्लेखनेनाञ्जनेन तथा संमार्जनेन च गोनिवासेन वै शुद्धा सेचनेन धरा स्मृता

ullekhanenāñjanena tathā saṃmārjanena ca gonivāsena vai śuddhā secanena dharā smṛtā

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! इस प्रकार योगसम्पन्न, विशुद्ध, मा नियन्त्रण करनेवाला तथा जितेन्द्रिय जो व्यक्ति आत्माको जान लेता है, वह सब कुछ प्राप्त कर लेता है। अत. बुद्धिमानूको पाशुपत योगोंके द्वारा आत्मचिन्तन ७३... चाहिए। जो आत्माको जान लेते हैं, वे शुद्ध हैं, र्ष

English

arvak sapta-varsat — if the deceased is not seven yean old. Editor.

अध्याय ८९

श्लोक 67

भूमिस्थम् उदकं शुद्धं वैतृष्ण्यं यत्र गौर्व्रजेत् अव्याप्तं यदमेध्येन गन्धवर्णरसान्वितम्

bhūmistham udakaṃ śuddhaṃ vaitṛṣṇyaṃ yatra gaurvrajet avyāptaṃ yadamedhyena gandhavarṇarasānvitam

हिन्दी अर्थ

अध्यात्मका चिन्तन करनेवाला ब्राह्मण योगज्ञानके द्वारा ऋकु-यजु:-सामकी ऋचाओं, सभी वेदों तथा उपनिषदोंका ज्ञान प्राप्त कर लेता है। वह सर्वदेवमय होकर लिङ्गशरीरसे शून्य हो जाता है और पुनर्जन्मका

English

arvak sapta-varsat -if the deceased is not seven years old. Editor.

अध्याय ८९

श्लोक 68

वत्सः शुचिः प्रस्रवणे शकुनिः फलपातने स्वदारास्यं गृहस्थानां रतौ भार्याभिकाङ्क्षया

vatsaḥ śuciḥ prasravaṇe śakuniḥ phalapātane svadārāsyaṃ gṛhasthānāṃ ratau bhāryābhikāṅkṣayā

हिन्दी अर्थ

त्याग करके शाश्वत पद (शिवपद)-को प्राप्त करता है जिस प्रकार पका हुआ फल वायुद्वारा हिलाये जानेपर

English

asfabdat' if the deceased is not eight years old. Editor.

अध्याय ८९

श्लोक 69

हस्ताभ्यां क्षालितं वस्त्रं कारुणा च यथाविधि कुशांबुना सुसंप्रोक्ष्य गृह्णीयाद्धर्मवित्तमः

hastābhyāṃ kṣālitaṃ vastraṃ kāruṇā ca yathāvidhi kuśāṃbunā susaṃprokṣya gṛhṇīyāddharmavittamaḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षसे गिर पड़ता है, उसी प्रकार भगवान् सदाशिवके

English

Sapindata (the state of being kinsman by way of offering the funeral rice balls) recedes in the seventh genera- tion. If the ten days immediately after death have elapsed, one shall be impure for three days.

अध्याय ८९

श्लोक 70

पण्यं प्रसारितं चैव वर्णाश्रमविभागशः शुचिराकरजं तेषां श्वा मृगग्रहणे शुचिः

paṇyaṃ prasāritaṃ caiva varṇāśramavibhāgaśaḥ śucirākarajaṃ teṣāṃ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कारसे पाप नष्ट हो जाता है । रुद्रनमस्कार निश्चितरूपसे सभी कर्मोका फल देनेवाला है; अन्य देवताओंको नमस्कार करनेसे उनका फल प्राप्त नहीं होता है, अत: मन, वचन, कर्म--इन तीनोंसे विनम्र होकर योगीको महेश्वर तथा दसों इन्द्रियोंका विस्तार करनेवाले ब्रह्मकी उपासना दसों

English

The brahmin beyond that period or after a year has elai)sed, becomes pure merely by taking bath.

अध्याय ८९

श्लोक 71

छाया च विप्लुषो विप्रा मक्षिकाद्या द्विजोत्तमाः रजो भूर् वायुर् अग्निश् च मेध्यानि स्पर्शने सदा

chāyā ca vipluṣo viprā makṣikādyā dvijottamāḥ rajo bhūr vāyur agniś ca medhyāni sparśane sadā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियोंसे करनी चाहिए ॥ ६९--७१॥

English

If one touches a dead body, one becomes pure after three days. It is for the sake of Dharma that ablution is enjoin- ed in regard to the persons who cremate the dead body. If he is not a relative he need take bath alone.

अध्याय ८९

श्लोक 72

सुप्त्वा भुक्त्वा च वै विप्राः क्षुत्त्वा पीत्वा च वै तथा ष्ठीवित्वाध्ययनादौ च शुचिरप्याचमेत्पुनः

suptvā bhuktvā ca vai viprāḥ kṣuttvā pītvā ca vai tathā ṣṭhīvitvādhyayanādau ca śucirapyācametpunaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ध्यानमग्न होकर जो अपने शरीरका त्याग करता है, वह तीनों कुलोंका उद्धार करके शिवसायुज्य प्राप्त करता है । अथवा योगोपासनामें असमर्थ होनेपर कुछ अरिष्ट देखनेपर और मृत्यु आसन्न होनेपर वाराणसीमें अविमुक्तेश्‍वरमें जाकर शुद्धि (प्रायश्चित्त) करनी चाहिए;

English

If one follows the dead body, one becomes pure by taking \ 3 ath and drinking ghee. When the preceptor dies, or when a vcdic-scholar passes away, pollution remains for three days.*

अध्याय ८९

श्लोक 73

पादौ स्पृशन्ति ये चापि पराचमनबिन्दवः ते पार्थिवैः समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्

pādau spṛśanti ye cāpi parācamanabindavaḥ te pārthivaiḥ samā jñeyā na tairaprayato bhavet

हिन्दी अर्थ

जिस-किसी तरह वहाँ देहत्याग कर देना चाहिए; इससे वह मनुष्य मुक्त हो जाता है। है विप्रेन्धो! जो मनुष्य श्रीपर्वतपर अपने शरीरको छोड़ता है, वह शिवसायुज्य प्राप्त करता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए । बुद्धिम,

English

O brahmins, if maternal uncles and their wives ct brothers die, if kings and rulers die, the people become pure immediately. O excellent brahmins, the pollution of the Ksa- triyas is for twelve days. A crowned king need not observe pollution if his kinsmen die J.i battle. A \'aisya becomes pure in fifteen days. A Sudra becomes pure within a month.

अध्याय ८९

श्लोक 74

कृत्वा च मैथुनं स्पृष्ट्वा पतितं कुक्कुटादिकम् सूकरं चैव काकादि श्वानमुष्ट्रं खरं तथा

kṛtvā ca maithunaṃ spṛṣṭvā patitaṃ kukkuṭādikam sūkaraṃ caiva kākādi śvānamuṣṭraṃ kharaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

व्यक्ति-को प्राणियोंको सदा मुक्ति देनेवाले उत्तम अविमुक्तक्षेत्र (काशी) -में विशेषरूपसे मरणकालमें वास करना चाहिए॥ ७२--७६॥ अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन

English

Ascetics do not have to observe pollution accruing from birth or death.

अध्याय ८९

श्लोक 75

यूपं चाण्डालकाद्यांश् च स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति रजस्वलां सूतिकां च न स्पृशेदन्त्यजामपि

yūpaṃ cāṇḍālakādyāṃś ca spṛṣṭvā snānena śudhyati rajasvalāṃ sūtikāṃ ca na spṛśedantyajāmapi

हिन्दी अर्थ

011. केक फक ठकमिकिकककककफझझफझफफफफफझफफफझफफफफफफफफफफफफफफ फक फफ फक पाक फाफफफाफफाफफ

English

Due to the nature ot the yaga, in the Krta age, ladies gave birth but once, 'flic blessed ones repaired to the forests along with their wives like the Kurus.

अध्याय ८९

श्लोक 76

सूतिकाशौचसंयुक्तः शावाशौचसमन्वितः संस्पृशेन्न रजस्तासां स्पृष्ट्वा स्नात्वैव शुध्यति

sūtikāśaucasaṃyuktaḥ śāvāśaucasamanvitaḥ saṃspṛśenna rajastāsāṃ spṛṣṭvā snātvaiva śudhyati

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथाह भगवान् भवः॥

English

O sages ol good holy riles, the arrangement regarding the castes and stages of life began ever since the Tieta yuga.

अध्याय ८९

श्लोक 77

नैवाशौचं यतीनां च वनस्थब्रह्मचारिणाम् नैष्ठिकानां नृपाणां च मण्डलीनां च सुव्रताः

naivāśaucaṃ yatīnāṃ ca vanasthabrahmacāriṇām naiṣṭhikānāṃ nṛpāṇāṃ ca maṇḍalīnāṃ ca suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

विस्तरेण मया वक्तुं ब्रह्मणा च महात्मना। शक्यते नैव विप्रेनद्रा वर्षकोटिशतैरपि

English

Dharma is observed in the following continents and sub-coiitinentSj viz. Mahavita,®** Suvita,®® Jambudvipa®®® and its eight other sub-continen, and Sakadvipa,®®" etc. and in Bharata. ®'®

अध्याय ८९

श्लोक 78

ततः कार्यविरोधाद्धि नृपाणां नान्यथा भवेत् वैखानसानां विप्राणां पतितानामसंभवात्

tataḥ kāryavirodhāddhi nṛpāṇāṃ nānyathā bhavet vaikhānasānāṃ viprāṇāṃ patitānāmasaṃbhavāt

हिन्दी अर्थ

देवः पुरा कृतोद्वाहः शङ्करो नीललोहितः। हिमवच्छिखराद्देव्या हैमवत्या गणेश्वरेः वाराणस्ीमनृप्राप्य दर्शयामास शङ्करः। अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं वासं तत्र चकार सः

English

In Krta yuga, the sustenance of people was from taking liquids; in Treta yuga from domestic trees. But this was discontinued during the subsequent ages. The same occurred in regard to the untimely intercourse, during the menstrual dis- charge, due to lust of men. O Brahmins, so barley and other plants of the village and forest as well as the fourteen types of mcdic'nal herbs were cultivated untimely and destroyed, as in the case oi sexual intercourse during the menstrual period due to the passion of men.

अध्याय ८९

श्लोक 79

असंचयाद् द्विजानां च स्नानमात्रेण नान्यथा तथा संनिहितानां च यज्ञार्थं दीक्षितस्य च

asaṃcayād dvijānāṃ ca snānamātreṇa nānyathā tathā saṃnihitānāṃ ca yajñārthaṃ dīkṣitasya ca

हिन्दी अर्थ

तुङ्गेश्वरे च केदारे तत्स्थाने यो यतिर्भवेत्

English

Hence, one shall assiduously avoid conversing with a woman in her monthly course. On the first day, she has to be avoided like a candala woman.

अध्याय ८९

श्लोक 80

एकाहाद् यज्ञयाजिनां शुद्धिरुक्ता स्वयंभुवा ततस्त्वधीतशाखानां चतुर्भिः सर्वदेहिनाम्

ekāhād yajñayājināṃ śuddhiruktā svayaṃbhuvā tatastvadhītaśākhānāṃ caturbhiḥ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

देवोद्याने वसेत्तत्र शर्वोद्यानमनुत्तमम्। मनसा निर्ममे रुद्रो विमानं च सुशोभनम् दर्शयामास च तदा देवोद्यानमनुत्तमम्। हैमवत्याः स्वयं देवः सनन्दी परमेश्वरः

English

O brahmins, on the second day, she is to be treat- ed like a woman who has slain a brahmin. On the third day,®**® she has hall that sinful nature. O sages of good holy rites, she shall take bath on the fourth day.®® She shall then be pure within half a month. From the sixteenth day onwards the women shall observe cleanliness in regard to passing of urine.

अध्याय ८९

श्लोक 81

सूतकं प्रेतकं नास्ति त्र्यहाद् ऊर्ध्वम् अमुत्र वै अर्वाग् एकादशाहान्तं बान्धवानां द्विजोत्तमाः

sūtakaṃ pretakaṃ nāsti tryahād ūrdhvam amutra vai arvāg ekādaśāhāntaṃ bāndhavānāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले-हे महाबुद्धिमान् सूतजी! यदि वाराणसी ऐसी पुण्यदायिनी है, तो अब हमलोगोंको प्रभाव कृपापूर्वक बताइये; हमलोगोंको इस अविमुक्तक्षेत्रके उत्तम माहात्म्यको विस्तारपूर्वक विधिके

English

If the menstrual discharge continues she cannot be touched for five days.®** As far as twenty days she is defiled by tlie menstrual discharge and remains untouchable.

अध्याय ८९

श्लोक 82

स्नानमात्रेण वै शुद्धिर् मरणे समुपस्थिते तत ऋतुत्रयादर्वाग् एकाहः परिगीयते

snānamātreṇa vai śuddhir maraṇe samupasthite tata ṛtutrayādarvāg ekāhaḥ parigīyate

हिन्दी अर्थ

अनुसार सुननेकी बड़ी उत्सुकता है सूतजी बोले--वाराणसीके अविमुक्तक्षेत्रके अति उत्तम माहात्म्यको मैं भली-भाँति संक्षेपमें बता रहा हूँ, जैसा कि भगवान् शिवने कहा था। है विप्रेन्द्रो ! मेरे तथा महात्मा ब्रह्माके द्वारा सौ करोड़ वर्षामें भी विस्तारे

English

Mahavita see G note 323.

अध्याय ८९

श्लोक 83

सप्तवर्षात् ततश्चार्वाक् त्रिरात्रं हि ततः परम् दशाहं ब्राह्मणानां वै प्रथमे ऽहनि वा पितुः

saptavarṣāt tataścārvāk trirātraṃ hi tataḥ param daśāhaṃ brāhmaṇānāṃ vai prathame 'hani vā pituḥ

हिन्दी अर्थ

इसका वर्णन नहीं किया जा सकता है

English

ST. does not construe 'assu' with 'sfika-dvipadisu' but takes It with 'kimpurustdisu* which it supplies since it does not occur in the verse. It explains 'saka-dvipadisu* along with plaksadvipantikesu, on the authority of Linga. I. 48. 48.

अध्याय ८९

श्लोक 84

दशाहं सूतिकाशौचं मातुरप्येवमव्ययाः अर्वाक् त्रिवर्षात्स्नानेन बान्धवानां पितुः सदा

daśāhaṃ sūtikāśaucaṃ māturapyevamavyayāḥ arvāk trivarṣātsnānena bāndhavānāṃ pituḥ sadā

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालमें विवाह करनेके पश्चात् नीललोहित भगवान् शंकरने हिमालयके शिखरसे देवी पार्वती तथा गणेश्वरोंके साथ वाराणसौमें पहुँचकर अपने अविमुक्तेश्वर लिङ्गका दर्शन कराया और वे वहीं रहने लगे । वाराणसी, कुरुक्षेत्र, श्रीपर्वत, महालय, तुंगेश्वर और केदार--इन स्थानोंमें जो यति होता है; वह दूसरे जन्ममें पाशुपतयोग सिद्ध हो जानेपर एक ही दिनमें सम्यक् (ब्रह्मज्ञानसम्मन्न)

English

Bharata, sec note 289. 20a note 318.

अध्याय ८९

श्लोक 85

अष्टाब्दाद् एकरात्रेण शुद्धिः स्याद् बान्धवस्य तु द्वादशाब्दात्ततश्चार्वाक् त्रिरात्रं स्त्रीषु सुव्रताः

aṣṭābdād ekarātreṇa śuddhiḥ syād bāndhavasya tu dvādaśābdāttataścārvāk trirātraṃ strīṣu suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

यति हो जाता है। अत: सबकुछ छोड़कर पाशुपतत्रत करना चाहिए और वहाँ देवोद्यानमें वास करना चाहिए । शिवजीका उद्यान अत्यन्त उत्तम है। रुद्रने मनसे एक परम सुन्दर भवनका निर्माण किया है। तब नन्दीसहित

English

A woman in her monthly course shall avoid bath, toilet, singing, crying, laughing, going in vehicles, applying collyrium, playing dice, applying unguents, sleeping during the daytime, washing the teeth, sexual intercourse, worship of deities whether mental, verbal or physical as well as bowing down. A woman in her monthly course shall avoid touching anothet woman in her monthly course and talking to her also. She shall assiduously avoid changing her garments. A woman in her monthly course shall not touch another man after her bath.

अध्याय ८९

श्लोक 86

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

sapiṇḍatā ca puruṣe saptame vinivartate atikrānte daśāhe tu trirātramaśucirbhavet

हिन्दी अर्थ

देव परमेश्वरने स्वयं पार्वतीको उस अत्युत्तम देवोद्यान (आनन्दकानन)-को दिखाया । भगवान् परमेश्वर श पार्वतीकी प्रसन्नताके लिये इस अविमुक्तक्षेत्रके महात्मा वर्णन किया

English

She shall look at the brilliant sun and drink Brahma- kurca or Pancagavya or milk for self purification.

अध्याय ८९

श्लोक 87

ततः संनिहितो विप्रश् चार्वाक् पूर्वं तदेव वै संवत्सरे व्यतीते तु स्नानमात्रेण शुध्यति

tataḥ saṃnihito vipraś cārvāk pūrvaṃ tadeva vai saṃvatsare vyatīte tu snānamātreṇa śudhyati

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान अनेक प्रकारके विकसित मो सुशोभित था, बाहरसे लता-शाखाओं आदिसे अत्यन्त मनोहर था और विरूढ़ पुष्पोंवाले प्रियंगुसे तथा पूर्ण रूपसे खिले हुए काँटेदार केतकीवृक्षोंसे युक्त था। वह

English

The husband shall not indulge in sexual inter- course on the fourth night after the monthly discharge has started. If he indulges thus, the child born will be short-li\cd. The son born of this sexual contact will be devoid of learning, depraved, deviating from the observance of holy rites, violating the chastity of other men's wives and immersed in the ocean of penury. The woman should be appi cached on the fifth night if he seeks a daughter.

अध्याय ८९

श्लोक 88

स्पृष्ट्वा प्रेतं त्रिरात्रेण धर्मार्थं स्नानमुच्यते दाहकानां च नेतॄणां स्नानमात्रमबान्धवे

spṛṣṭvā pretaṃ trirātreṇa dharmārthaṃ snānamucyate dāhakānāṃ ca netṝṇāṃ snānamātramabāndhave

हिन्दी अर्थ

सुगन्धसे युक्त तमालके गुच्छोंसे घिरा हुआ था, अत्यधिक पुष्पोंबाले बकुलके वृक्षोंसे सभी ओरसे सुशोभित धा और भौरोंकी पंक्तियोंसे शोभायमान तथा खिले हुए क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यमविमुक्तस्य शङ्करः।

English

If the blood is predominant, the child will be a girl; if the semen is predominant the child will be a boy; if both are equal the child will be an eunuch; if the sexual intercourse is on the fifth night the child will be a girl.

अध्याय ८९

श्लोक 89

अनुगम्य च वै स्नात्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति आचार्यमरणे चैव त्रिरात्रं श्रोत्रिये मृते

anugamya ca vai snātvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati ācāryamaraṇe caiva trirātraṃ śrotriye mṛte

हिन्दी अर्थ

सुपुष्पितैः कण्टकितैश्च केतकैः

English

The blessed lady shall be approached on the sixth night; she will be the mother of a good son. The son will be excessively brilliant and he will remain dutiful as a son.

अध्याय ८९

श्लोक 90

पक्षिणी मातुलानां च सोदराणां च वा द्विजाः भूपानां मण्डलीनां च सद्यो नीराष्ट्रवासिनाम्

pakṣiṇī mātulānāṃ ca sodarāṇāṃ ca vā dvijāḥ bhūpānāṃ maṇḍalīnāṃ ca sadyo nīrāṣṭravāsinām

हिन्दी अर्थ

निकामपुष्पैर्बकुलैश्च सर्वतः। क्वचित्रफुल्लाम्बुजरेणुभूषितै- पुष्पोंवाले सैकड़ों अशोक एवं पुन्नागके वृक्षोसे युक्त

English

The word Pum means "hell" and they say that hell is miserable. She will give birth to a son who will save his parents from Pum (i.e. hell).®**

अध्याय ८९

श्लोक 91

केवलं द्वादशाहेन क्षत्त्रियाणां द्विजोत्तमाः नाभिषिक्तस्य चाशौचं संप्रमादेषु वै रणे

kevalaṃ dvādaśāhena kṣattriyāṇāṃ dvijottamāḥ nābhiṣiktasya cāśaucaṃ saṃpramādeṣu vai raṇe

हिन्दी अर्थ

विनादितं सारसचक्रवाके: वह उद्यान कहीं विकसित कमलोंके परागसे

English

Cf. IX. 138.

अध्याय ८९

श्लोक 92

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति इति संक्षेपतः प्रोक्ता द्रव्यशुद्धिरनुत्तमा

vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudhyati iti saṃkṣepataḥ proktā dravyaśuddhiranuttamā

हिन्दी अर्थ

नामक पक्षियोंकी मधुर ध्वनियोंसे सभी ओर विशेष रूपसे । गुंजित था वह सुन्दर उद्यान कहीं-कहीं मयूरोंकी ध्वनिसे निनादित था, कहीं-कहीं कारण्डव पक्षीकी ध्वनिसे शब्दायमान था और कहों-कहीं मत्त भ्रमर-समूहोंसे तथा मदसे आकुल भ्रमरांगनाओंसे गुंजायमान था

English

saiva prasuyate — Bandhya bhavati ST. she becomes barren. ST. quotes Nirnaya-sindhu in support of his view: "saptamyam apraja yosit." But this meaning is not borne out by the text.

अध्याय ८९

श्लोक 93

अशौचं चानुपूर्व्येण यतीनां नैव विद्यते त्रेताप्रभृति नारीणां मासि मास्यार्तवं द्विजाः

aśaucaṃ cānupūrvyeṇa yatīnāṃ naiva vidyate tretāprabhṛti nārīṇāṃ māsi māsyārtavaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान कहीं-कहीं अति सुगन्धित पुष्पोंसे युक्त

English

II approached on the twelfth night she will give birth to a son who is conversant with the principle of Oharma and who will observe the holy rites laid down in Srutis and Sniriis. If approached on the thirteenth night she will give birth to a sluggish girl who will bring about mixture of castes. Hence, one shall assiduously avoid her on that night. If he approaches her on the fourteenth night she will be the mother of a son.

अध्याय ८९

श्लोक 94

कृते सकृद् युगवशाज् जायन्ते वै सहैव तु प्रयान्ति च महाभागा भार्याभिः कुरवो यथा

kṛte sakṛd yugavaśāj jāyante vai sahaiva tu prayānti ca mahābhāgā bhāryābhiḥ kuravo yathā

हिन्दी अर्थ

क्वचिच्च केकारुतनादितं शुभं क्वचिच्च कारण्डवनादनादितम्। क्वचित्सुपुष्पैः सहकारवृक्षैः।

English

If approached on the fifteenth niglu she will give birth to a virtuous daughter; if approached on the sixteenth night she will give birth to a son who will be a master of per- fect knowledge.

अध्याय ८९

श्लोक 95

वर्णाश्रमव्यवस्था च त्रेताप्रभृति सुव्रताः भारते दक्षिणे वर्षे व्यवस्था नेतरेष्वथ

varṇāśramavyavasthā ca tretāprabhṛti suvratāḥ bhārate dakṣiṇe varṣe vyavasthā netareṣvatha

हिन्दी अर्थ

लतोपगूढैस्तिलकैश्च प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणम् गू था, कहीं-कहीं सुन्दर पुष्पोंसे लदे हुए आमके वृक्षोंसे प्रवृत्तनृत्तानुगताप्सरोगणं जा 1 १८ सुशोभित था, लताओंसे परिपूर्ण तिलक वृक्षोंसे समन्वित था और विद्याधरों-सिद्धों तथा चारणोंके गायनसे युक्त

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 96

महावीते सुवीते च जंबूद्वीपे तथाष्टसु शाकद्वीपादिषु प्रोक्तो धर्मो वै भारते यथा

mahāvīte suvīte ca jaṃbūdvīpe tathāṣṭasu śākadvīpādiṣu prokto dharmo vai bhārate yathā

हिन्दी अर्थ

प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् । गावा प्रवृत्तहारीतकुलोपनादितं हन वहाँ अप्सराओंका समूह नृत्य करनेमें लीन था, मृगेन्द्रनादाकुलमत्तमानसैः अनेक प्रकारके प्रसन्न पक्षी वहाँ निवास करते थे, वह क्वचित्कवचिद्गन्धकदम्बकैर्मृगै- उद्यान नृत्य करते हुए हारीत पक्षियोंके समुदायोंसे निनादित विलूनदर्भाडुरपुष्पसज्चयम् । था। वह कहीं-कहीं सिंहोके नादसे आकुल तथा मं प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजै मनवाले कस्तूरीमृग-समुदायोंसे चरे गये दर्भाकुरों तथा

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 97

रसोल्लासा कृते वृत्तिस् त्रेतायां गृहवृक्षजा सैवार्तवकृताद् दोषाद् रागद्वेषादिभिर् नृणाम्

rasollāsā kṛte vṛttis tretāyāṃ gṛhavṛkṣajā saivārtavakṛtād doṣād rāgadveṣādibhir nṛṇām

हिन्दी अर्थ

पुष्पोंसे सुशोभित था और कहीं-कहीं अनेकविध विकसित सुन्दर कमलोंसे युक्त सरोबरों तथा तडागोंसे सुशोभित था

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 98

मैथुनात्कामतो विप्रास् तथैव परुषादिभिः यवाद्याः सम्प्रजायन्ते ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

maithunātkāmato viprās tathaiva paruṣādibhiḥ yavādyāḥ samprajāyante grāmyāraṇyāścaturdaśa

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान वृक्षोंके समुदायोंसे सम्पन्न था, नीलकण्ठ पक्षियोंके द्वारा सुन्दर प्रतीत होता था, प्रसन्न 1: ररणण्रन्््ग्ग्् काकाक कामक

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 99

ओषध्यश् च रजोदोषाः स्त्रीणां रागादिभिर् नृणाम् अकालकृष्टा विध्वस्ताः पुनरुत्पादितास् तथा

oṣadhyaś ca rajodoṣāḥ strīṇāṃ rāgādibhir nṛṇām akālakṛṣṭā vidhvastāḥ punarutpāditās tathā

हिन्दी अर्थ

क्वचिल्लतालिङ्गितिचारुवृक्षकम् ।

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 100

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न संभाष्या रजस्वला प्रथमे ऽहनि चाण्डाली यथा वर्ज्या तथाङ्गना

tasmātsarvaprayatnena na saṃbhāṣyā rajasvalā prathame 'hani cāṇḍālī yathā varjyā tathāṅganā

हिन्दी अर्थ

आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसै- तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम्।

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 101

द्वितीये ऽहनि विप्रा हि यथा वै ब्रह्मघातिनी तृतीये ऽह्नि तदर्धेन चतुर्थे ऽहनि सुव्रताः

dvitīye 'hani viprā hi yathā vai brahmaghātinī tṛtīye 'hni tadardhena caturthe 'hani suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

ुडग्रैनीलपुष्पैस्तबकभरनतप्रांशुशाखैरशोके-

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 102

स्नात्वार्धमासात् संशुद्धा ततः शुद्धिर्भविष्यति आ षोडशात् ततः स्त्रीणां मूत्रवच्छौचमिष्यते

snātvārdhamāsāt saṃśuddhā tataḥ śuddhirbhaviṣyati ā ṣoḍaśāt tataḥ strīṇāṃ mūtravacchaucamiṣyate

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन पक्षियोंसे युक्त था, सभी ओर ध्वनि होनेसे यह अति सुन्दर था, खिले हुए पुष्पोंवाले वृक्षोंकी शाखाओंमें विद्यमान मस्त भौरोंसे सुशोभित था, नूतन कलियोंकी सुन्दरतासे सुशोभित था और ऊँची-ऊँची शाखाओंसे युक्त था

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 103

पञ्चरात्रं तथास्पृश्या रजसा वर्तते यदि सा विंशद्दिवसादूर्ध्वं रजसा पूर्ववत्तथा

pañcarātraṃ tathāspṛśyā rajasā vartate yadi sā viṃśaddivasādūrdhvaṃ rajasā pūrvavattathā

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान कहीं-कहीं दाँतोंसे क्षत को गयी सुन्दर लताओंसे सुशोभित था, कहीं-कहीं लताओंसे वेष्टित वृक्षोंसे मण्डित था और कहीं-कहीं विलासके कारण मन्थर गतिवाली किंपुरुष अंगनाओंसे सेवित

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 104

स्नानं शौचं तथा गानं रोदनं हसनं तथा यानमभ्यञ्जनं नारी द्यूतं चैवानुलेपनम्

snānaṃ śaucaṃ tathā gānaṃ rodanaṃ hasanaṃ tathā yānamabhyañjanaṃ nārī dyūtaṃ caivānulepanam

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान पारावत पक्षियोंकी ध्वनिसे निनादित तथा गगनचुम्बी श्रंगोंवाले वृक्षोंसे, बिखरे हुए पुष्पसमूहोंको विभक्त कर देनेवाले श्वेत वर्णक मनोहर तथा सुन्दर रूपवाले हंसोंसे और अनेक देवताओंके दिव्य कुलोंसे सुशोभित है । वह विकसित नीलकमलके हजारों वितानोंसे युक्त है, जलाशयोंसे सुशोभित देवमार्गवाला है और मार्गके मध्यमें खिले हुए विचित्र पुष्पोंकी पंक्तिसे सम्बद्ध विविध गुल्मों तथा विटपोंसे समन्वित है

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 105

दिवास्वप्नं विशेषेण तथा वै दन्तधावनम् मैथुनं मानसं वापि वाचिकं देवतार्चनम्

divāsvapnaṃ viśeṣeṇa tathā vai dantadhāvanam maithunaṃ mānasaṃ vāpi vācikaṃ devatārcanam

हिन्दी अर्थ

उस वनका प्रान्तभाग तुंग अग्रभागवाले, नीलपुष्प- गुच्छोंके भारसे झुकी हुई ऊँची शाखाओंवाले, वायुके द्वारा आन्दोलित होनेपर कानोंको सुख देनेवाली ध्वनिसे भासित अन्तर्भागवाले मनोहर अशोक वृक्षोंसे युक्त है।

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 106

वर्जयेत्सर्वयत्नेन नमस्कारं रजस्वला रजस्वलाङ्गनास्पर्शसंभाषे च रजस्वला

varjayetsarvayatnena namaskāraṃ rajasvalā rajasvalāṅganāsparśasaṃbhāṣe ca rajasvalā

हिन्दी अर्थ

वह रात्रिमें चन्द्रकी किरणोंसे कुसुमित तिलक वृक्षोंके साथ एकताको प्राप्त है और छायामें सोकर उठे हुए हरिणके समुदायके द्वारा चरे गये दूर्वाकुरोंके अग्रभागोंसे युक्त है। वह हंसोंके पंखोंको वायुसे हिले हुए कमल तथा स्वच्छ और विस्तीर्ण जलसे समन्वित है, सरोवरोंके तटपर उत्पन्न तथा चकित कर देनेवाले कदलीपत्रोंकी चाटुकारितामें नाचते हुए मयूरोंसे युक्त है, कहीं पृथ्वीपर मयूरोंके पंखमें स्थित चन्दासे अलंकृत भूभागसे सुशोभित

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 107

संत्यागं चैव वस्त्राणां वर्जयेत्सर्वयत्नतः स्नात्वान्यपुरुषं नारी न स्पृशेत्तु रजस्वला

saṃtyāgaṃ caiva vastrāṇāṃ varjayetsarvayatnataḥ snātvānyapuruṣaṃ nārī na spṛśettu rajasvalā

हिन्दी अर्थ

है और स्थान-स्थानपर छिपे हुए प्रमुदित, मत्त तथा क्रीड़ा करते हुए हारीत पक्षिसमूहोंसे सुशोभित है

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 108

ईक्षयेद्भास्करं देवं ब्रह्मकूर्चं ततः पिबेत् केवलं पञ्चगव्यं वा क्षीरं वा चात्मशुद्धये

īkṣayedbhāskaraṃ devaṃ brahmakūrcaṃ tataḥ pibet kevalaṃ pañcagavyaṃ vā kṣīraṃ vā cātmaśuddhaye

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान सारंग हरिणोंसे कहीं-कहीं सुशोभित भागवाला है, कहीं-कहीं विकसित पुष्पोंसे आच्छादित है । कहीं-कहीं प्रसन्नचित्त किन्नरांगनाओंके द्वारा बजायी गयी वीणाओंकी मधुर ध्वनि-गान-नृत्यसे सुशोभित है। फुफफफफफफफफफफफफफफफ फा फफफफ फपीफकी

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 109

चतुर्थ्यां स्त्री न गम्या तु गतो ऽल्पायुः प्रसूयते विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम्

caturthyāṃ strī na gamyā tu gato 'lpāyuḥ prasūyate vidyāhīnaṃ vratabhraṣṭaṃ patitaṃ pāradārikam

हिन्दी अर्थ

संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकी र्णपुष्पै-

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 110

दारिद्र्यार्णवमग्नं च तनयं सा प्रसूयते कन्यार्थिनैव गन्तव्या पञ्चम्यां विधिवत्पुनः

dāridryārṇavamagnaṃ ca tanayaṃ sā prasūyate kanyārthinaiva gantavyā pañcamyāṃ vidhivatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

रुतनुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम्॥ पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 111

रक्ताधिक्याद्भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत्पुमान् समे नपुंसकं चैव पञ्चम्यां कन्यका भवेत्

raktādhikyādbhavennārī śukrādhikye bhavetpumān same napuṃsakaṃ caiva pañcamyāṃ kanyakā bhavet

हिन्दी अर्थ

चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करेरुपचितं सुविशालशाखैः

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 112

षष्ठ्यां गम्या महाभागा सत्पुत्रजननी भवेत् पुत्रत्वं व्यञ्जयेत्तस्य जातपुत्रो महाद्युतिः

ṣaṣṭhyāṃ gamyā mahābhāgā satputrajananī bhavet putratvaṃ vyañjayettasya jātaputro mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

क्वचित्काञ्चनसङ्काशैः पुष्पैराचितभूतलम् सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 113

पुमिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः पुंसस्त्राणान्वितं पुत्रं तथाभूतं प्रसूयते

pumiti narakasyākhyā duḥkhaṃ ca narakaṃ viduḥ puṃsastrāṇānvitaṃ putraṃ tathābhūtaṃ prasūyate

हिन्दी अर्थ

रुपवनमतिरम्यं दर्शयामास देव्या:

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 114

सप्तम्यां चैव कन्यार्थी गच्छेत्सैव प्रसूयते अष्टम्यां सर्वसम्पन्नं तनयं सम्प्रसूयते

saptamyāṃ caiva kanyārthī gacchetsaiva prasūyate aṣṭamyāṃ sarvasampannaṃ tanayaṃ samprasūyate

हिन्दी अर्थ

सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्ये: शुभतरतमैर्भूषयामास भक्त्या वह कहीं लीपी हुई, परस्पर सटी हुई तथा बिखर पुष सुशोभित मुनियोंकी कुटियोंसे घिरे हुए वृक्षोसे है। वह कहीं जड़से ही फलोंसे लदे हुए, विशाल ऊँचे कटहलके वृक्षोंसे व्याप्त है

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 115

नवम्यां दारिकायार्थी दशम्यां पण्डितो भवेत् एकादश्यां तथा नारीं जनयेत्सैव पूर्ववत्

navamyāṃ dārikāyārthī daśamyāṃ paṇḍito bhavet ekādaśyāṃ tathā nārīṃ janayetsaiva pūrvavat

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान पूर्णतः पुष्पित लतागहोंमें ले गयी सिद्धोंकी सिद्धांगनाओंके नूपुरकी ध्वनि रमणीय है, प्रियंगु वृक्षोंकी मंजरियोंपर मँडराते हुए भौरोंसे सुशोभित है और भौंरोंकी पंक्तियोंसे

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 116

द्वादश्यां धर्मतत्त्वज्ञं श्रौतस्मार्तप्रवर्तकम् त्रयोदश्यां जडां नारीं सर्वसंकरकारिणीम्

dvādaśyāṃ dharmatattvajñaṃ śrautasmārtapravartakam trayodaśyāṃ jaḍāṃ nārīṃ sarvasaṃkarakāriṇīm

हिन्दी अर्थ

आम्र तथा कदम्बके पुष्पोंसे समन्वित है वह उद्यान पुष्पसमूहोंसे सुवासित वायुसे आन्दोलित जलाशयोंसे सुशोभित है, भौरोके द्वारा गिराये गये सुद पुष्पोंके गुच्छौंसे युक्त है, वृक्षकुंजोंमें अत्यधिक डरी हुई हिरणियोंके झुण्डोंसे मण्डित है और वायुसे प्रेरित है।

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 117

जनयत्यङ्गना यस्मान् न गच्छेत्सर्वयत्नतः चतुर्दश्यां यदा गच्छेत् सा पुत्रजननी भवेत्

janayatyaṅganā yasmān na gacchetsarvayatnataḥ caturdaśyāṃ yadā gacchet sā putrajananī bhavet

हिन्दी अर्थ

वह उद्यान मनुष्योंको मोक्ष देनेवाला है

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 118

पञ्चदश्यां च धर्मिष्ठां षोडश्यां ज्ञानपारगम् स्त्रीणां वै मैथुने काले वामपार्श्वे प्रभञ्जनः

pañcadaśyāṃ ca dharmiṣṭhāṃ ṣoḍaśyāṃ jñānapāragam strīṇāṃ vai maithune kāle vāmapārśve prabhañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

वह चन्द्रमाको किरणोंके जालसे विविध रंगोंवाले मनोहर तिलकवृक्षोंसे युक्त है, सिन्दूर-कुंकुम तथा कुसुम्भ रंगकी आभावाले अशोक वृक्षोसे युक्त है और सुवर्णकी कान्तिवाले, विशाल शाखाओंवाले तथा पुष्पोंसे लदे हुए कनेर वृक्षोंसे युक्त है

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 119

चरेद्यदि भवेन्नारी पुमांसं दक्षिणे लभेत् स्त्रीणां मैथुनकाले तु पापग्रहविवर्जिते

caredyadi bhavennārī pumāṃsaṃ dakṣiṇe labhet strīṇāṃ maithunakāle tu pāpagrahavivarjite

हिन्दी अर्थ

उस उद्यानकी भूमि कहीं-कहीं अंजनके चूर्णके समान आभावाले, कहीं विद्रुमके समान कान्तिवाले और कहीं सुवर्णसदूश प्रभावाले पुष्पोंसे आच्छादित रहती थी

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 120

उक्तकाले शुचिर्भूत्वा शुद्धां गच्छेच्छुचिस्मिताम् इत्येवं संप्रसंगेन यतीनां धर्मसंग्रहे

uktakāle śucirbhūtvā śuddhāṃ gacchecchucismitām ityevaṃ saṃprasaṃgena yatīnāṃ dharmasaṃgrahe

हिन्दी अर्थ

उस उद्यानमें पुन्नागके वृक्षोंपर सैकड़ों पक्षियोंकी ध्वनि होती रहती थी, गुच्छोंके भारसे रक्त अशोकवृक्ष झुके रहते थे, रम्य सीमास्थलपर थकानको हरनेवाले भवन थे और खिले हुए कमलोंपर भोरे मँडराते रहते उस समय हिमालयपुत्री पार्वती और मत, प्रसन्न तथा शरीरसे पुष्ट प्रिय गणेश्वरोंके साथ विद्यमान सम्पूर्ण भवनोंके भर्ता शिवने अनेकविध विशाल वृक्षोंवाले अत्यन्त रम्य उपवनको देवीको दिखाया

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 121

सर्वेषामेव भूतानां सदाचारः प्रकीर्तितः यः पठेच्छृणुयाद् वापि सदाचारं शुचिर्नरः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ sadācāraḥ prakīrtitaḥ yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi sadācāraṃ śucirnaraḥ

हिन्दी अर्थ

शिवजीने अत्यन्त सुन्दर वन्य पुष्पोंसे बनाये गये दिव्य आभूषणोंसे उपवनमें गयी हुई दिव्य देवीको सजाया और उन पार्वतीने भी अत्यन्त सुन्दर दि.

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

अध्याय ८९

श्लोक 122

श्रावयेद्वा यथान्यायं ब्राह्मणान् दग्धकिल्बिषान् ब्रह्मलोकमनुप्राप्य ब्रह्मणा सह मोदते

śrāvayedvā yathānyāyaṃ brāhmaṇān dagdhakilbiṣān brahmalokamanuprāpya brahmaṇā saha modate

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन NNN Lt FP PY i फ सरककअफकफफकफफकफपफफफफफफफकमफफकक्फकणजफरफजककाकककळ

English

Construe 'purvat' with the following veise. i. e. dvadasyam uurvavat (=panditavat) dharma-tattvajnam (sutam prasQte).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 89
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.