Maha Upanishad· Mahopaniṣad
1
अध्याय 1 / 6

Adhyāya 1

12 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ12 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

यन्महोपनिषद्वेद्यं चिदाकाशतया स्थितम् ।परमाद्वैतसाम्राज्यं तद्रामब्रह्म मे गतिः

yanmahopaniṣadvedyaṃ cidākāśatayā sthitam | paramādvaitasāmrājyaṃ tadrāmabrahma me gatiḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टि के पूर्व केवल एक नारायण ही थे—न ब्रह्मा थे, न ईशान (शिव), न अग्नि, न जल, न चंद्र-तारे और न द्युलोक। केवल एक अद्वितीय नारायण ही विद्यमान थे।

English

That Rama-Brahman, the empire of supreme non-duality, which is to be known through the Mahopanishad and abides as the space of consciousness, is my refuge.

अध्याय १

श्लोक 2

ॐ आप्यायन्तु मामाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च

oṃ āpyāyantu māmāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

ॐ। मेरे अंग, वाणी, प्राण, चक्षु, श्रोत्र, बल और सब इन्द्रियाँ पुष्ट हों।

English

Om. May my limbs, speech, breath, eye, ear, strength and all my faculties grow strong.

अध्याय १

श्लोक 3

सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिरकरणमस्त्वनिराकारणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु

sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirakaraṇamastvanirākāraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu

हिन्दी अर्थ

सब कुछ ब्रह्म है — यही उपनिषद् है। मैं ब्रह्म का निराकरण (त्याग) कभी न करूँ और ब्रह्म भी मेरा निराकरण न करे; निराकरण न हो, मेरे लिए निराकरण न हो। आत्मा में रमने वाले मुझमें वे सब धर्म स्थित हों जो उपनिषदों में कहे गए हैं; वे मुझमें स्थित हों।

English

All is Brahman, the Upanishad. May I never reject Brahman, and may Brahman never reject me; may there be no rejection, no rejection for me. Let the truths taught in the Upanishads abide in me, who delight in the Self; let them abide in me.

अध्याय १

श्लोक 4

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ। शान्ति, शान्ति, शान्ति।

English

Om. Peace, peace, peace.

अध्याय १

श्लोक 5

अथातो महोपनिषदं व्याख्यास्यमस्तदाहुरेको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नापो नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्यो न चन्द्रमाः ।स एकाकी न रमते ।तस्य ध्यानान्तःस्थस्य यज्ञस्तोममुच्यते

athāto mahopaniṣadaṃ vyākhyāsyamastadāhureko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśāno nāpo nāgnīṣomau neme dyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi na sūryo na candramāḥ | sa ekākī na ramate | tasya dhyānāntaḥsthasya yajñastomamucyate

हिन्दी अर्थ

अब हम महोपनिषद् की व्याख्या करेंगे। कहते हैं — आरम्भ में केवल एक नारायण ही थे; न ब्रह्मा, न ईशान, न जल, न अग्नि-सोम, न ये द्यावा-पृथिवी, न नक्षत्र, न सूर्य, न चन्द्रमा। वे अकेले रमण नहीं करते थे। ध्यान में स्थित उनके द्वारा यज्ञ-स्तोम कहा गया।

English

Now we shall explain the Mahopanishad. They say: In the beginning there was only Narayana — not Brahma, not Ishana, not the waters, not Agni and Soma, not these heaven and earth, not the stars, not the sun, not the moon. He alone found no delight. As he rested in meditation, the sacrificial hymn was uttered.

अध्याय १

श्लोक 6

तस्मिन्पुरुषाश्चतुर्दश जायन्ते ।एका कन्या ।दशेन्द्रियाणि मन एकादशं तेजः ।द्वादशोऽहङ्कारः ।त्रयोदशकः प्राणः ।चतुर्दश आत्मा ।पञ्चदशी बुद्धिः ।भूतानि पञ्च तन्मात्राणि ।पञ्च महाभूतानि

tasminpuruṣāścaturdaśa jāyante | ekā kanyā | daśendriyāṇi mana ekādaśaṃ tejaḥ | dvādaśo'haṅkāraḥ | trayodaśakaḥ prāṇaḥ | caturdaśa ātmā | pañcadaśī buddhiḥ | bhūtāni pañca tanmātrāṇi | pañca mahābhūtāni

हिन्दी अर्थ

उनमें चौदह पुरुष उत्पन्न होते हैं और एक कन्या — दस इन्द्रियाँ, ग्यारहवाँ मन, तेज, बारहवाँ अहंकार, तेरहवाँ प्राण, चौदहवाँ आत्मा, पन्द्रहवीं बुद्धि; पाँच भूत, पाँच तन्मात्राएँ और पाँच महाभूत।

English

In him fourteen persons arise, and one maiden: the ten senses, the mind as the eleventh, radiance as the twelfth, egoism as the thirteenth, life-breath as the fourteenth, the Self as the fifteenth, intellect, the five elements, the five subtle elements, and the five great elements.

अध्याय १

श्लोक 7

स एकः पञ्चविंशतिः पुरुषः ।तत्पुरुषं पुरुषो निवेश्य नास्य प्रधानसंवत्सरा जायन्ते ।संवत्सरादधिजायन्ते ।अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत ।तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटात्त्र्यक्षः शूलपाणिः पुरुषो जायते

sa ekaḥ pañcaviṃśatiḥ puruṣaḥ | tatpuruṣaṃ puruṣo niveśya nāsya pradhānasaṃvatsarā jāyante | saṃvatsarādadhijāyante | atha punareva nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasādhyāyata | tasya dhyānāntaḥsthasya lalāṭāttryakṣaḥ śūlapāṇiḥ puruṣo jāyate

हिन्दी अर्थ

वही एक पच्चीसवाँ पुरुष है। उस पुरुष को अपने भीतर स्थापित कर लेने पर उसके लिए प्रधान (प्रकृति) से संवत्सर उत्पन्न नहीं होते; संवत्सर बाद में उत्पन्न होते हैं। फिर नारायण ने किसी दूसरे की कामना से मन से ध्यान किया। ध्यान में स्थित उनके ललाट से त्रिनेत्र, शूलपाणि पुरुष उत्पन्न हुआ।

English

He is the one, the twenty-fifth Person. Having set that Person within him, no years arise for him from Prakriti; years arise afterward. Then Narayana again, desiring another, meditated with the mind. As he rested in meditation, from his forehead a three-eyed Person with a trident in his hand was born.

अध्याय १

श्लोक 8

बिभ्रच्छ्रियं यशः सत्यं ब्रह्मचर्यं तपो वैराग्यं मन ऐश्वर्यं सप्रणवा व्याहृतय ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः सर्वाणि छन्दांसि तान्यङ्गे समाश्रितानि ।तस्मादीशानो महादेवो महादेवः ।अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत

bibhracchriyaṃ yaśaḥ satyaṃ brahmacaryaṃ tapo vairāgyaṃ mana aiśvaryaṃ sapraṇavā vyāhṛtaya ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirasaḥ sarvāṇi chandāṃsi tānyaṅge samāśritāni | tasmādīśāno mahādevo mahādevaḥ | atha punareva nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasādhyāyata

हिन्दी अर्थ

वह श्री, यश, सत्य, ब्रह्मचर्य, तप, वैराग्य, मन और ऐश्वर्य को धारण करता है; प्रणव-सहित व्याहृतियाँ, ऋक्, यजुः, साम, अथर्वांगिरस और सब छन्द उसके अंगों पर आश्रित हैं। इसलिए वह ईशान, महादेव, महादेव है। फिर नारायण ने किसी दूसरे की कामना से मन से ध्यान किया।

English

Bearing glory, fame, truth, celibacy, austerity, dispassion, mind, and lordship, with the sacred syllable and the utterances, the Rik, Yajus, Saman and Atharvangirasa, and all the meters, which rest on his limbs — therefore he is Ishana, Mahadeva, Mahadeva. Then Narayana again, desiring another, meditated with the mind.

अध्याय १

श्लोक 9

तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपपत् ।ता इमाः प्रतता आपः ।ततस्तेजो हिरण्मयमण्डलम् ।तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोऽजायत ।सोऽध्याय्त् ।पूर्वाभिमुखो भूत्वा भूरिति व्याहृतिर्गायत्रं छन्द ऋग्वेदोऽग्निर्देवता

tasya dhyānāntaḥsthasya lalāṭātsvedo'papat | tā imāḥ pratatā āpaḥ | tatastejo hiraṇmayamaṇḍalam | tatra brahmā caturmukho'jāyata | so'dhyāyt | pūrvābhimukho bhūtvā bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ chanda ṛgvedo'gnirdevatā

हिन्दी अर्थ

ध्यान में स्थित उनके ललाट से स्वेद गिरा। वही ये फैले हुए जल हैं। उनसे तेज का स्वर्णमय मण्डल हुआ। उसमें चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न हुए। उन्होंने ध्यान किया। पूर्व की ओर मुख करके — ‘भूः’ व्याहृति, गायत्री छन्द, ऋग्वेद, अग्नि देवता।

English

As he rested in meditation, sweat fell from his forehead. Those are these spread waters. From them arose a golden orb of light. In it Brahma the four-faced was born. He meditated. Facing east: the utterance Bhuh, the Gayatri meter, the Rigveda, Agni the deity.

अध्याय १

श्लोक 10

पश्चिमाभिमुखो भूत्वा भुवरिति व्याहृतिस्त्रैष्टुभं छन्दो यजुर्वेदो वायुर्देवता ।उत्तराभिमुखो भूत्वा स्वरिति व्याहृतिर्जाग्रतं छन्दः सामवेदः सूर्यो देवता ।दक्षिणाभिमुखो भूत्वा महरितिव्याहृतिरानुष्टभ छन्दोऽथर्ववेदाः सोमो देवता

paścimābhimukho bhūtvā bhuvariti vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ chando yajurvedo vāyurdevatā | uttarābhimukho bhūtvā svariti vyāhṛtirjāgrataṃ chandaḥ sāmavedaḥ sūryo devatā | dakṣiṇābhimukho bhūtvā maharitivyāhṛtirānuṣṭabha chando'tharvavedāḥ somo devatā

हिन्दी अर्थ

पश्चिम की ओर मुख करके — ‘भुवः’ व्याहृति, त्रिष्टुप् छन्द, यजुर्वेद, वायु देवता। उत्तर की ओर मुख करके — ‘सुवः’ व्याहृति, जगती छन्द, सामवेद, सूर्य देवता। दक्षिण की ओर मुख करके — ‘महः’ व्याहृति, अनुष्टुप् छन्द, अथर्ववेद, सोम देवता।

English

Facing west: the utterance Bhuvah, the Trishtubh meter, the Yajurveda, Vayu the deity. Facing north: the utterance Svah, the Jagati meter, the Samaveda, Surya the deity. Facing south: the utterance Mahah, the Anushtubh meter, the Atharvaveda, Soma the deity.

अध्याय १

श्लोक 11

सहस्रशीर्षं देवं सहस्राक्षं विश्वसम्भुवम् ।विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ।पतिं विश्वेश्वरं देवं समुद्रे विश्वरूपिणम् ।पद्मकोशप्रतीकाशं लम्बत्याकोशसंनिभम्

sahasraśīrṣaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ viśvasambhuvam | viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim | viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati | patiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudre viśvarūpiṇam | padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasaṃnibham

हिन्दी अर्थ

सहस्र शीर्ष वाले, सहस्र नेत्रों वाले, विश्व के कल्याणकर्ता देव; सब ओर से परम, नित्य, विश्वरूप नारायण हरि। यह सब पुरुष ही है और विश्व उसी पर जीता है; विश्व के पति, विश्वेश्वर देव, समुद्र में विश्वरूप धारण करने वाले। कमल-कोश के समान, कली की तरह लटकता हुआ —

English

The thousand-headed god, thousand-eyed, source of the universe, supreme and eternal on all sides, the all, Narayana Hari. The Person is indeed all this, and the universe lives on him; lord of the universe, the god of universal form in the ocean. Resembling a lotus bud, it hangs like a bud.

अध्याय १

श्लोक 12

हृदयं चाप्यधोमुखं सन्तत्यै सीत्कराभीश्च ।तस्य मध्ये महानर्चिर्विश्वर्चिर्विश्वतोमुखम् ।तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ।तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थिता ।स ब्रह्मा स ईशानः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराडिति महोपनिषत्

hṛdayaṃ cāpyadhomukhaṃ santatyai sītkarābhīśca | tasya madhye mahānarcirviśvarcirviśvatomukham | tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā | tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitā | sa brahmā sa īśānaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāḍiti mahopaniṣat

हिन्दी अर्थ

हृदय भी नीचे की ओर मुख किए हुए है, सन्तति के लिए। उसके मध्य में एक महान ज्वाला है, विश्वव्यापी और सब ओर मुख वाली। उसके मध्य में अणु से भी सूक्ष्म अग्नि-शिखा ऊर्ध्व-मुख स्थित है। उस शिखा के मध्य में परमात्मा स्थित है। वही ब्रह्मा है, वही ईशान है, वही इन्द्र के साथ है, वही अक्षर, परम, स्वराट् है — यह महोपनिषद् है।

English

The heart too, facing downward, for the sake of continuity. In its middle is a great flame, universal and facing every direction. In its middle a fire-flame, subtle and upright, is established. In the middle of that flame is established the Supreme Self. He is Brahma, he is Ishana, with Indra, he is the imperishable, the supreme, the self-luminous: thus the Mahopanishad.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maha.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maha Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.