Maha Upanishad· Mahopaniṣad
2
अध्याय 2 / 6

Adhyāya 2

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २

श्लोक 1

शुको नाम महातेजाः स्वरूपानन्दतत्परः ।जातमात्रेण मुनिराड् यत्सत्यं तदवाप्तवान्

śuko nāma mahātejāḥ svarūpānandatatparaḥ | jātamātreṇa munirāḍ yatsatyaṃ tadavāptavān

हिन्दी अर्थ

शुक नामक महातेजस्वी मुनि थे, जो अपने स्वरूप के आनन्द में तत्पर रहते थे। मुनिराज शुक ने जन्म लेते ही जो सत्य है उसे पा लिया था।

English

There was one named Shuka, of great radiance, devoted to the bliss of his own nature, king of sages; from the moment of birth he attained the truth.

अध्याय २

श्लोक 2

तेनासौ स्वविवेकेन स्वयमेव महामनाः ।प्रविचार्य चिरं साधु स्वात्मनिश्चयमाप्तवान्

tenāsau svavivekena svayameva mahāmanāḥ | pravicārya ciraṃ sādhu svātmaniścayamāptavān

हिन्दी अर्थ

उस महामना ने अपने ही विवेक से बहुत देर तक भली-भाँति विचार कर अपने आत्मा का निश्चय पा लिया।

English

By his own discernment, that great-minded one himself reflected well for a long time and reached certainty of his Self.

अध्याय २

श्लोक 3

अनाख्यत्वादगम्यत्वान्मनःषष्ठेन्द्रियस्थितेः ।चिन्मात्रमेवमात्माणुराकाशादपि सूक्ष्मकः

anākhyatvādagamyatvānmanaḥṣaṣṭhendriyasthiteḥ | cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिर्वचनीय और अगम्य होने से, तथा मन के छठी इन्द्रिय के रूप में स्थित होने से, आत्मा केवल चिन्मात्र है — अणु और आकाश से भी अधिक सूक्ष्म।

English

Because it cannot be described or reached, and because the mind is the sixth sense, the Self is mere consciousness — an atom, subtler even than space.

अध्याय २

श्लोक 4

चिदणोः परमस्यान्तः कोटिब्रह्माण्डरेणवः ।उत्पत्तिस्थितिमभ्येत्य लीयन्ते शक्तिपर्ययात्

cidaṇoḥ paramasyāntaḥ koṭibrahmāṇḍareṇavaḥ | utpattisthitimabhyetya līyante śaktiparyayāt

हिन्दी अर्थ

चेतना के उस परम अणु के भीतर करोड़ों ब्रह्माण्ड धूल-कणों के समान हैं; वे शक्ति के परिवर्तन से उत्पत्ति और स्थिति को प्राप्त होकर लीन हो जाते हैं।

English

Within the supreme atom of consciousness, crores of universes are like specks of dust; they arise, abide, and dissolve by the turning of power.

अध्याय २

श्लोक 5

आकाशं बाह्यशून्यत्वादनाकाशं तु चित्त्वतः ।न किंचिद्यदनिर्देश्यं वस्तु सत्तेति किंचन

ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ | na kiṃcidyadanirdeśyaṃ vastu satteti kiṃcana

हिन्दी अर्थ

बाहर से शून्य होने के कारण वह आकाश है, किन्तु चैतन्य होने से अनाकाश भी है; ऐसा कुछ नहीं जो निर्देश के योग्य न हो — उसी को ‘सत्ता’ कहते हैं।

English

It is space because outside it is void, yet not space because it is consciousness; there is nothing that cannot be pointed to, which is called existence.

अध्याय २

श्लोक 6

चेतनोऽसौ प्रकाशत्वाद्वेद्याभावाच्छिलोपमः ।स्वात्मनि व्योमनि स्वस्थे जगदुन्मेषचित्रकृत्

cetano'sau prakāśatvādvedyābhāvācchilopamaḥ | svātmani vyomani svasthe jagadunmeṣacitrakṛt

हिन्दी अर्थ

प्रकाशरूप होने से वह चेतन है; जानने योग्य कोई वस्तु न होने से वह शिला के समान है; अपने आत्म-रूप आकाश में स्वस्थ होकर वह जगत के उन्मेष (प्रकट होने) का विचित्र चित्र रचता है।

English

This conscious one, being luminous and having no object to know, is like a rock; yet in its own sky-like Self, established in itself, it paints the wonder of the world's unfolding.

अध्याय २

श्लोक 7

तद्भामात्रमिदं विश्वमिति न स्यात्ततः पृथक् ।जगद्भेदोऽपि तद्भानमिति भेदोऽपि तन्मयः

tadbhāmātramidaṃ viśvamiti na syāttataḥ pṛthak | jagadbhedo'pi tadbhānamiti bhedo'pi tanmayaḥ

हिन्दी अर्थ

यह विश्व केवल उसका प्रकाश है, इसलिए उससे पृथक् नहीं; जगत का भेद भी उसी का भान है, इसलिए भेद भी तन्मय है।

English

This universe is only its radiance, so it is not apart from it; even the world's difference is its appearance, so difference too is made of it.

अध्याय २

श्लोक 8

सर्वगः सर्वसम्बन्धो गत्यभावान्न गच्छति ।नास्त्यसावश्रयाभावात्सद्रूपत्वादथास्ति च

sarvagaḥ sarvasambandho gatyabhāvānna gacchati | nāstyasāvaśrayābhāvātsadrūpatvādathāsti ca

हिन्दी अर्थ

वह सर्वव्यापी और सबसे सम्बद्ध है; गति के अभाव में वह जाता नहीं; आश्रय के अभाव में वह है नहीं; और सत्-स्वरूप होने से वह है भी।

English

All-pervading, related to all, it does not go, for lack of motion; it does not exist, for lack of support — and yet it exists, being of the nature of being.

अध्याय २

श्लोक 9

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेर्दातुः परायणम् ।सर्वसंकल्पसंन्यासश्चेतसा यत्परिग्रहः

vijñānamānandaṃ brahma rāterdātuḥ parāyaṇam | sarvasaṃkalpasaṃnyāsaścetasā yatparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

विज्ञान और आनन्द ही ब्रह्म है, जो दाता का परम आश्रय है; सब संकल्पों का संन्यास ही वह है जिसे चित्त पकड़ता है।

English

Knowledge-bliss is Brahman, the supreme refuge of the giver of gifts; it is the renunciation of all intention, which the mind clings to.

अध्याय २

श्लोक 10

जाग्रतः प्रत्ययाभावं यस्याहुः प्रत्ययं बुधाः ।यत्संकोचविकासाभ्यां जगत्प्रलयसृष्टयः

jāgrataḥ pratyayābhāvaṃ yasyāhuḥ pratyayaṃ budhāḥ | yatsaṃkocavikāsābhyāṃ jagatpralayasṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानी कहते हैं कि जिसका प्रत्यय (ज्ञान) जाग्रत के प्रत्ययों का अभाव है; जिसके संकोच और विकास से जगत का प्रलय और सृजन होता है।

English

The wise say that its cognition is the absence of the waking cognitions; by its contraction and expansion the world's dissolution and creation occur.

अध्याय २

श्लोक 11

निष्ठा वेदान्तवाक्यानामथ वाचामगोचरः ।अहं सच्चित्परानन्दब्रह्मैवास्मि न चेतरः

niṣṭhā vedāntavākyānāmatha vācāmagocaraḥ | ahaṃ saccitparānandabrahmaivāsmi na cetaraḥ

हिन्दी अर्थ

वह वेदान्त-वाक्यों की परिणति है और वाणी की पहुँच से परे है — ‘मैं सत्-चित्-परमानन्द ब्रह्म ही हूँ, दूसरा कोई नहीं।’

English

It is the culmination of the Vedanta sayings and beyond the reach of speech: "I am Brahman, being-consciousness-supreme bliss, and nothing else."

अध्याय २

श्लोक 12

स्वयैव सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्वं विज्ञातवाञ्छुकः ।स्वयं प्राप्ते परे वस्तुन्यविश्रान्तमनाः स्थितः

svayaiva sūkṣmayā buddhyā sarvaṃ vijñātavāñchukaḥ | svayaṃ prāpte pare vastunyaviśrāntamanāḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक ने अपनी ही सूक्ष्म बुद्धि से सब कुछ जान लिया; स्वयं परम वस्तु को पाकर उनका मन अविश्रान्त और स्थिर रहा।

English

By his own subtle intellect Shuka understood everything; having himself reached the supreme reality, his mind remained settled, unwavering.

अध्याय २

श्लोक 13

इदं वस्त्विति विश्वासं नासावात्मन्युपाययौ ।केवलं विररामास्य चेतो विषयचापलम् ।भोगेभ्यो भूरिभङ्गेभ्यो धाराभ्य इव चातकः

idaṃ vastviti viśvāsaṃ nāsāvātmanyupāyayau | kevalaṃ virarāmāsya ceto viṣayacāpalam | bhogebhyo bhūribhaṅgebhyo dhārābhya iva cātakaḥ

हिन्दी अर्थ

‘यह वस्तु है’ — ऐसा विश्वास उनके आत्मा में नहीं आया। केवल उनके चित्त की विषयों के प्रति चंचलता शान्त हो गई — बहुत टूटने वाले भोगों से, जैसे चातक जल की धाराओं से मुँह मोड़ लेता है।

English

He did not attain the belief in himself that "this is a thing." His mind simply ceased its restless attachment to objects, to many broken pleasures, as the chataka bird turns from streams of water.

अध्याय २

श्लोक 14

एकदा सोऽमलप्रज्ञो मेरावेकान्तसंस्थितः ।पप्रच्छ पितरं भक्त्या कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

ekadā so'malaprajño merāvekāntasaṃsthitaḥ | papraccha pitaraṃ bhaktyā kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim

हिन्दी अर्थ

एक बार निर्मल बुद्धि वाले उन्होंने मेरु पर एकान्त में स्थित रहकर भक्ति से अपने पिता मुनि कृष्ण द्वैपायन से पूछा —

English

Once, that one of pure insight, abiding in solitude on Meru, devoutly asked his father, the sage Krishna Dvaipayana.

अध्याय २

श्लोक 15

संसाराडम्बरमिदं कथमभ्युत्थितं मुने ।कथं च प्रशमं याति किं यत्कस्य कदा वद

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ mune | kathaṃ ca praśamaṃ yāti kiṃ yatkasya kadā vada

हिन्दी अर्थ

‘हे मुनि! संसार का यह आडम्बर कैसे उठा? और कैसे शान्त होता है? यह क्या है, किसका है और कब से है? मुझे बताइए।’

English

"O sage, how has this pageantry of the world arisen? How does it come to rest? What is it, whose is it, and when? Tell me."

अध्याय २

श्लोक 16

एवं पृष्टेन मुनिना व्यासेनाखिलमात्मजे ।यथावदखिलं प्रोक्तं वक्तव्यं विदितात्मना

evaṃ pṛṣṭena muninā vyāsenākhilamātmaje | yathāvadakhilaṃ proktaṃ vaktavyaṃ viditātmanā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पूछे जाने पर मुनि व्यास ने अपने पुत्र से सब कुछ वैसा ही कहा, जैसा आत्मज्ञानी को कहना चाहिए।

English

Thus asked, the sage Vyasa told his son everything, as it should be told by one who knows the Self.

अध्याय २

श्लोक 17

अज्ञासिषं पूर्वमेवमहमित्यथ तत्पितुः ।स शुकः स्वकया बुद्ध्या न वाक्यं बहु मन्यते

ajñāsiṣaṃ pūrvamevamahamityatha tatpituḥ | sa śukaḥ svakayā buddhyā na vākyaṃ bahu manyate

हिन्दी अर्थ

‘इसे मैं पहले से जानता हूँ’ — ऐसा सोचकर शुक ने अपनी बुद्धि से पिता के वाक्य को अधिक महत्त्व नहीं दिया।

English

"I have known it before," thought Shuka; and by his own understanding he did not value his father's words much.

अध्याय २

श्लोक 18

व्यासोऽपि भगवान्बुद्ध्वा पुत्राभिप्रायमीदृशम् ।प्रत्युवाच पुनः पुत्रं नाहं जानामि तत्त्वतः

vyāso'pi bhagavānbuddhvā putrābhiprāyamīdṛśam | pratyuvāca punaḥ putraṃ nāhaṃ jānāmi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान व्यास ने भी पुत्र का ऐसा अभिप्राय समझकर फिर उत्तर दिया — ‘मैं तत्त्वतः नहीं जानता।’

English

Even the revered Vyasa, understanding his son's intention, replied again: "I do not know it truly.

अध्याय २

श्लोक 19

जनको नाम भूपालो विद्यते मिथिलापुरे ।यथावद्वेत्त्यसौ वेद्यं तस्मात्सर्वमवाप्स्यसि

janako nāma bhūpālo vidyate mithilāpure | yathāvadvettyasau vedyaṃ tasmātsarvamavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

‘मिथिलापुरी में जनक नाम के राजा हैं। वे जानने योग्य को यथावत् जानते हैं; उनसे तुम सब प्राप्त करोगे।’

English

There is a king named Janaka in the city of Mithila. He knows what is to be known as it is; from him you will obtain everything."

अध्याय २

श्लोक 20

पित्रेत्युक्तः शुकः प्रायात्सुमेरोर्वसुधातलम् ।विदेहनगरीं प्राप जनकेनाभिपालिताम्

pitretyuktaḥ śukaḥ prāyātsumerorvasudhātalam | videhanagarīṃ prāpa janakenābhipālitām

हिन्दी अर्थ

पिता के ऐसा कहने पर शुक सुमेरु से पृथ्वी-तल पर आए और जनक द्वारा शासित विदेह-नगरी में पहुँचे।

English

Told thus by his father, Shuka set out from Sumeru to the earth and reached the city of Videha, ruled by Janaka.

अध्याय २

श्लोक 21

आवेदितोऽसौ याष्टीकैर्जनकाय महात्मने ।द्वारि व्याससुतो राजञ्छुकोऽत्र स्थितवानिति

āvedito'sau yāṣṭīkairjanakāya mahātmane | dvāri vyāsasuto rājañchuko'tra sthitavāniti

हिन्दी अर्थ

द्वारपालों ने महात्मा जनक को सूचित किया — ‘हे राजन्! व्यास के पुत्र शुक द्वार पर खड़े हैं।’

English

The mace-bearers informed the great Janaka: "O king, Vyasa's son Shuka stands at the door."

अध्याय २

श्लोक 22

जिज्ञासार्थं शुकस्यासावास्तामेवेत्यवज्ञया ।उक्त्वा बभूव जनकस्तूष्णीं सप्त दिनान्यथ

jijñāsārthaṃ śukasyāsāvāstāmevetyavajñayā | uktvā babhūva janakastūṣṇīṃ sapta dinānyatha

हिन्दी अर्थ

शुक की परीक्षा के लिए ‘वह वहीं रहे’ — ऐसा उपेक्षा से कहकर जनक सात दिन तक चुप रहे।

English

Saying carelessly "Let him stay there," to test Shuka, Janaka remained silent for seven days.

अध्याय २

श्लोक 23

ततः प्रवेशयामास जनकः शुकमङ्गणे ।तत्राहानि स सप्तैव तथैवावसदुन्मनाः

tataḥ praveśayāmāsa janakaḥ śukamaṅgaṇe | tatrāhāni sa saptaiva tathaivāvasadunmanāḥ

हिन्दी अर्थ

तब जनक ने शुक को आँगन में प्रवेश दिया; वहाँ भी वे सात दिन उसी प्रकार उन्मन (निश्चल) होकर रहे।

English

Then Janaka had Shuka enter the courtyard; there he stayed seven days in the same way, unmoved.

अध्याय २

श्लोक 24

ततः प्रवेशयामास जनकोऽन्तःपुराजिरे ।राजा न दृश्यते तावदिति सप्तदिनानि तम्

tataḥ praveśayāmāsa janako'ntaḥpurājire | rājā na dṛśyate tāvaditi saptadināni tam

हिन्दी अर्थ

फिर जनक ने उन्हें अन्तःपुर के प्राङ्गण में प्रवेश दिया — ‘राजा दिखाई नहीं देता’ — इस प्रकार सात दिन और बीते।

English

Then Janaka had him enter the inner palace court; "the king is not seen," so for seven days.

अध्याय २

श्लोक 25

तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर्भोजनैर्भोगसंचयैः ।जनको लालयामास शुकं शशिनिभाननम्

tatronmadābhiḥ kāntābhirbhojanairbhogasaṃcayaiḥ | janako lālayāmāsa śukaṃ śaśinibhānanam

हिन्दी अर्थ

वहाँ जनक ने चन्द्रमा-से मुख वाले शुक को मदमस्त सुन्दरियों, भोजनों और भोग-सामग्री से लाड़ किया।

English

There Janaka entertained Shuka, whose face shone like the moon, with intoxicated beautiful women, with meals and heaps of pleasures.

अध्याय २

श्लोक 26

ते भोगास्तानि भोज्यानि व्यासपुत्रस्य तन्मनः ।नाजह्वुर्मन्दपवनो बद्धपीठमिवाचलम्

te bhogāstāni bhojyāni vyāsaputrasya tanmanaḥ | nājahvurmandapavano baddhapīṭhamivācalam

हिन्दी अर्थ

वे भोग और वे भोज्य पदार्थ व्यास-पुत्र के मन को नहीं हर सके, जैसे मन्द पवन दृढ़ आसन पर टिके पर्वत को नहीं हिलाती।

English

Those pleasures and those foods did not carry away the mind of Vyasa's son, as a gentle breeze does not move a fixed mountain.

अध्याय २

श्लोक 27

केवलं सुसमः स्वच्छो मौनी मुदितमानसः ।सम्पूर्ण इव शीतांशुरतिष्ठदमलः शुकः

kevalaṃ susamaḥ svaccho maunī muditamānasaḥ | sampūrṇa iva śītāṃśuratiṣṭhadamalaḥ śukaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक केवल सम, स्वच्छ, मौन और प्रसन्न-चित्त बने रहे, पूर्ण चन्द्रमा की तरह निर्मल।

English

He remained only perfectly even, clear, silent, joyful in mind, spotless like the full moon, Shuka.

अध्याय २

श्लोक 28

परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः ।आनीय मुदितात्मानमवलोक्य ननाम ह

parijñātasvabhāvaṃ taṃ śukaṃ sa janako nṛpaḥ | ānīya muditātmānamavalokya nanāma ha

हिन्दी अर्थ

राजा जनक ने शुक का स्वभाव पहचानकर उन्हें भीतर बुलाया और उन प्रसन्न-चित्त मुनि को देखकर प्रणाम किया।

English

King Janaka, having perceived the nature of Shuka, brought him in, saw him with a joyful heart, and bowed to him.

अध्याय २

श्लोक 29

निःशेषितजगत्कार्यः प्राप्ताखिलमनोरथः ।किमीप्सितं तवेत्याह कृतस्वागत आह तम्

niḥśeṣitajagatkāryaḥ prāptākhilamanorathaḥ | kimīpsitaṃ tavetyāha kṛtasvāgata āha tam

हिन्दी अर्थ

जगत के सब कार्य पूरे कर चुके, सब मनोरथ पा चुके जनक ने स्वागत करके उनसे कहा — ‘आपको क्या अभीष्ट है?’

English

Having completed the world's tasks and attained every desire, he welcomed him and said: "What do you wish?"

अध्याय २

श्लोक 30

संसाराडम्बरमिदं कथमभ्युत्थितं गुरो ।कथं प्रशममायाति यथावत्कथयाशु मे

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ guro | kathaṃ praśamamāyāti yathāvatkathayāśu me

हिन्दी अर्थ

‘हे गुरो! संसार का यह आडम्बर कैसे उठा? और कैसे शान्त होता है? मुझे शीघ्र यथावत् बताइए।’

English

"O master, how has this pageantry of the world arisen? How does it come to rest? Tell me properly and quickly."

अध्याय २

श्लोक 31

यथावदखिलं प्रोक्तं जनकेन महात्मना ।तदेव तत्पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महाधिया

yathāvadakhilaṃ proktaṃ janakena mahātmanā | tadeva tatpurā proktaṃ tasya pitrā mahādhiyā

हिन्दी अर्थ

महात्मा जनक ने सब कुछ यथावत् कहा; वही बात उनके बुद्धिमान पिता ने पहले कही थी।

English

The great Janaka told him everything exactly; that was the very thing his wise father had said earlier.

अध्याय २

श्लोक 32

स्वयमेव मया पूर्वमभिज्ञातं विशेषतः ।एतदेव हि पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम्

svayameva mayā pūrvamabhijñātaṃ viśeṣataḥ | etadeva hi pṛṣṭena pitrā me samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

‘इसे मैंने पहले विशेष रूप से स्वयं भी जान लिया था; पूछे जाने पर मेरे पिता ने भी यही कहा था।

English

"I myself had known this in particular before; when asked, my father said just this to me.

अध्याय २

श्लोक 33

भवताप्येष एवार्थः कथितो वाग्विदां वर ।एष एव हि वाक्यार्थः शास्त्रेषु परिदृश्यते

bhavatāpyeṣa evārthaḥ kathito vāgvidāṃ vara | eṣa eva hi vākyārthaḥ śāstreṣu paridṛśyate

हिन्दी अर्थ

हे वाग्मियों में श्रेष्ठ! आपने भी यही अर्थ कहा है; शास्त्रों में भी यही वाक्यार्थ दिखाई देता है।

English

"You too, best of the eloquent, have told me this same meaning; this alone is seen as the meaning of the scriptures.

अध्याय २

श्लोक 34

मनोविकल्पसंजातं तद्विकल्पपरिक्षयात् ।क्षीयते दग्धसंसारो निःसार

manovikalpasaṃjātaṃ tadvikalpaparikṣayāt | kṣīyate dagdhasaṃsāro niḥsāra

हिन्दी अर्थ

मन के विकल्प से उत्पन्न होने वाला यह (संसार) उस विकल्प के क्षय से क्षीण हो जाता है; जला हुआ संसार निःसार हो जाता है।

English

"Born of the mind's imagining, with the end of that imagining the burnt-out world, without essence, is destroyed.

अध्याय २

श्लोक 35

तत्किमेतन्महाभाग सत्यं ब्रूहि ममाचलम् ।त्वत्तो विश्रममाप्नोमि चेतसा भ्रमता जगत्

tatkimetanmahābhāga satyaṃ brūhi mamācalam | tvatto viśramamāpnomi cetasā bhramatā jagat

हिन्दी अर्थ

हे महाभाग! तो क्या यह सत्य है? मुझे अचल सत्य बताइए। जगत में भटकते चित्त के साथ मैं आपसे विश्राम पाता हूँ।’

English

"Then is this so, O fortunate one? Tell me the unshakable truth; from you I attain rest, with a mind that wanders through the world."

अध्याय २

श्लोक 36

श्रुणु तावदिदानीं त्वं कथ्यमानमिदं मया ।श्रीशुकं ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारान्तरान्तरम्

śruṇu tāvadidānīṃ tvaṃ kathyamānamidaṃ mayā | śrīśukaṃ jñānavistāraṃ buddhisārāntarāntaram

हिन्दी अर्थ

‘हे श्री शुक! अब तुम मेरे कहे हुए को सुनो — ज्ञान का विस्तार, बुद्धि का सार और भीतर का भी भीतर।

English

Listen now to this which I tell you, O Shuka — the expanse of knowledge, the inmost essence of intellect.

अध्याय २

श्लोक 37

यद्विज्ञानात्पुमान्सद्यो जीवन्मुक्तत्वमाप्नुयात्

yadvijñānātpumānsadyo jīvanmuktatvamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जिसके विज्ञान से मनुष्य तुरन्त जीवन्मुक्ति पा लेता है।

English

By knowing which a person at once attains liberation while living.

अध्याय २

श्लोक 38

दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् ।सम्पन्नं चेत्तदुत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam | sampannaṃ cettadutpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

‘दृश्य नहीं है’ — इस बोध से मन के दृश्य का मार्जन होता है; वह सिद्ध हो जाने पर परम निर्वाण-शान्ति उत्पन्न होती है।

English

By the knowledge that "the seen does not exist," the wiping away of the mind's seen things; when this is achieved, supreme peace of liberation arises.

अध्याय २

श्लोक 39

अशेषेण परित्यागो वासनायां य उत्तमः ।मोक्ष इत्युच्यते सद्भिः स एव विमलक्रमः

aśeṣeṇa parityāgo vāsanāyāṃ ya uttamaḥ | mokṣa ityucyate sadbhiḥ sa eva vimalakramaḥ

हिन्दी अर्थ

वासना का सम्पूर्ण त्याग उत्तम है; सज्जन उसी को मोक्ष कहते हैं; वही निर्मल मार्ग है।

English

The complete abandonment of impressions is the highest; the good call it liberation, the stainless way.

अध्याय २

श्लोक 40

ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभागिनः ।ज्ञातज्ञेयास्त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः

ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhāginaḥ | jñātajñeyāsta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ

हिन्दी अर्थ

जिनकी वासनाएँ शुद्ध हैं और जो फिर जन्म के अनर्थ के भागी नहीं होते, जानने योग्य को जान चुके वे महाबुद्धि जीवन्मुक्त कहलाते हैं।

English

Those of pure impressions who do not again partake of birth and its evils, who have known what is to be known — these great-minded are called the liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 41

पदार्थभावनादार्ढ्यं बन्ध इत्यभिधीयते ।वासनातानवं ब्रह्मन्मोक्ष इत्यभिधीयते

padārthabhāvanādārḍhyaṃ bandha ityabhidhīyate | vāsanātānavaṃ brahmanmokṣa ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

पदार्थ-भावना की दृढ़ता को बन्धन कहा जाता है; हे ब्रह्मन्! वासना का क्षीण होना मोक्ष कहा जाता है।

English

Firmness in the notion of things is called bondage; the thinning of impressions, O Brahmin, is called liberation.

अध्याय २

श्लोक 42

तपः प्रभृतिना यस्मै हेतुनैव विना पुनः ।भोगा इह न रोचन्ते स जीवन्मुक्त उच्यते

tapaḥ prabhṛtinā yasmai hetunaiva vinā punaḥ | bhogā iha na rocante sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो तप आदि किसी हेतु के बिना ही यहाँ भोगों में रुचि नहीं रखता, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who, without any cause such as austerity, finds no delight in pleasures here — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 43

आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतः ।न हृष्यति ग्लायति यः स जीवन्मुक्त उच्यते

āpatatsu yathākālaṃ sukhaduḥkheṣvanārataḥ | na hṛṣyati glāyati yaḥ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

समय पर आने वाले सुख-दुःखों में जो न हर्षित होता है, न म्लान, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who in the pleasures and pains that arrive in due time neither rejoices nor sinks — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 44

हर्षामर्षभयक्रोधकामकार्पण्यदृष्टिभिः ।न परामृश्यते योऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते

harṣāmarṣabhayakrodhakāmakārpaṇyadṛṣṭibhiḥ | na parāmṛśyate yo'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

हर्ष, अमर्ष, भय, क्रोध, काम और कार्पण्य की दृष्टियों से जो भीतर स्पर्श नहीं किया जाता, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who is not touched within by views of joy, anger, fear, wrath, desire or meanness — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 45

अहंकारमयीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः ।तिष्ठति ध्येयसंत्यागी स जीवन्मुक्त उच्यते

ahaṃkāramayīṃ tyaktvā vāsanāṃ līlayaiva yaḥ | tiṣṭhati dhyeyasaṃtyāgī sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो अहंकार-मयी वासना को लीला से ही त्यागकर ध्येय का भी त्यागी होकर स्थित रहता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who has playfully given up impressions made of egoism and remains a renouncer of objects of meditation — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 46

ईप्सितानीप्सिते न स्तो यस्यान्तर्वर्तिदृष्टिषु ।सुषुप्तिवद्यश्चरति स जीवन्मुक्त उच्यते

īpsitānīpsite na sto yasyāntarvartidṛṣṭiṣu | suṣuptivadyaścarati sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जिसके भीतर की दृष्टियों में न इष्ट है न अनिष्ट, जो सुषुप्ति की तरह विचरता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

For whom, in the views within, there are no desired or undesired things, who acts as if in deep sleep — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 47

अध्यात्मरतिरासीनः पूर्णः पावनमानसः ।प्राप्तानुत्तमविश्रान्तिर्न किंचिदिह वाञ्छति ।यो जीवति गतस्नेहः स जीवन्मुक्त उच्यते

adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ | prāptānuttamaviśrāntirna kiṃcidiha vāñchati | yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो अध्यात्म में रमा हुआ, आसीन, पूर्ण, पवित्र-मन और परम विश्रान्ति पाया हुआ यहाँ कुछ नहीं चाहता, जो स्नेह-रहित होकर जीता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

Delighting in the Self, seated, full, of purified mind, having reached unsurpassed rest, wishing for nothing here, living free of attachment — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 48

संवेद्येन हृदाकाशे मनागपि न लिप्यते ।यस्यासावजडा संवित्स जीवन्मुक्त उच्यते

saṃvedyena hṛdākāśe manāgapi na lipyate | yasyāsāvajaḍā saṃvitsa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जिसकी अजड़ संवित् (चेतना) हृदयाकाश में ज्ञेय वस्तुओं से तनिक भी लिप्त नहीं होती, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He whose unclouded awareness is not tainted even slightly in the heart-space by what is known — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 49

रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले ।यः करोत्यनपेक्ष्यैव स जीवन्मुक्त उच्यते

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale | yaḥ karotyanapekṣyaiva sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो राग-द्वेष, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म और फल-अफल की अपेक्षा किए बिना ही कर्म करता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who acts without regard to love and hatred, pleasure and pain, merit and demerit, result and non-result — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 50

मौनवान्निरहंभावो निर्मानो मुक्तमत्सरः ।यः करोति गतोद्वेगः स जीवन्मुक्त उच्यते

maunavānnirahaṃbhāvo nirmāno muktamatsaraḥ | yaḥ karoti gatodvegaḥ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

मौन, अहंभाव-रहित, मान-रहित और मत्सर-रहित जो उद्वेग-रहित होकर कर्म करता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

Silent, free of I-ness, free of pride, free of envy, he who acts without agitation — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 51

सर्वत्र विगतस्नेहो यः साक्षिवदवस्थितः ।निरिच्छो वर्तते कार्ये स जीवन्मुक्त उच्यते

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ | niriccho vartate kārye sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो सर्वत्र स्नेह-रहित है, साक्षी की तरह स्थित है और कार्य में इच्छा-रहित होकर लगा रहता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who is free of attachment everywhere, who stays like a witness, desireless in his actions — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 52

येन धर्ममधर्मं च मनोमननमीहितम् ।सर्वमन्तः परित्यक्तं स जीवन्मुक्त उच्यते

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam | sarvamantaḥ parityaktaṃ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जिसने मन से सोचे हुए धर्म-अधर्म और इच्छित को भीतर से पूरी तरह त्याग दिया है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who has inwardly given up all mind-conceived merit and demerit and desire — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 53

यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते ।सा येन सुष्ठु संत्यक्ता स जीवन्मुक्त उच्यते

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate | sā yena suṣṭhu saṃtyaktā sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

यह जो दृश्य की सारी कल्पना दिखाई देती है, उसे जिसने भली-भाँति त्याग दिया है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who has fully abandoned whatever whole imagining of the seen is perceived here — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 54

कट्वम्ललवणं तिक्तममृष्टं मृष्टमेव च ।सममेव च यो भुङ्क्ते स जीवन्मुक्त उच्यते

kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭameva ca | samameva ca yo bhuṅkte sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

कड़वे, खट्टे, नमकीन, तीखे, अमधुर और मधुर को जो समान रूप से खाता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who eats alike the bitter, sour, salty, pungent, unsweet and sweet — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 55

जरामरणमापच्च राज्यं दारिद्र्यमेव च ।रम्यमित्येव यो भुङ्क्ते स जीवन्मुक्त उच्यते

jarāmaraṇamāpacca rājyaṃ dāridryameva ca | ramyamityeva yo bhuṅkte sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो बुढ़ापा, मृत्यु, विपत्ति, राज्य और दरिद्रता को समान रूप से रमणीय मानकर भोगता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who enjoys old age, death, calamity, kingdom and poverty alike as pleasant — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 56

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं तथा मरणजन्मनी ।धिया येन सुसंत्यक्तं स जीवन्मुक्त उच्यते

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī | dhiyā yena susaṃtyaktaṃ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जिसने बुद्धि से धर्म-अधर्म, सुख-दुःख तथा मृत्यु-जन्म को भली-भाँति त्याग दिया है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He by whose intellect merit and demerit, pleasure and pain, death and birth are well given up — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 57

उद्वेगानन्दरहितः समया स्वच्छया धिया ।न शोचते न चोदेति स जीवन्मुक्त उच्यते

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā | na śocate na codeti sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

उद्वेग और आनन्द से रहित, सम और स्वच्छ बुद्धि वाला जो न शोक करता है, न उठता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

Free of agitation and joy, with an even, clear intellect, neither grieving nor rising — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 58

सर्वेच्छाः सकलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिश्चयाः ।धिया येन परित्यक्ताः स जीवन्मुक्त उच्यते

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ | dhiyā yena parityaktāḥ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जिसने बुद्धि से सब इच्छाएँ, सब शंकाएँ, सब चेष्टाएँ और सब निश्चय त्याग दिए हैं, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He by whose intellect all desires, all doubts, all strivings and all certainties have been given up — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 59

जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेषु च ।सममेव मनो यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca | samameva mano yasya sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जन्म, स्थिति और विनाश में तथा उदय-अस्त में जिसका मन सम रहता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He whose mind is even in birth, continuance and destruction, in rising and setting — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 60

न किंचन द्वेष्टि तथा न किंचिदपि काङ्क्षति ।भुङ्क्ते यः प्रकृतान्भोगान्स जीवन्मुक्त उच्यते

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidapi kāṅkṣati | bhuṅkte yaḥ prakṛtānbhogānsa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो न किसी से द्वेष करता है, न किसी की कामना करता है, जो प्रकृति से प्राप्त भोगों को भोगता है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who neither hates anything nor wishes for anything, who enjoys the pleasures that come naturally — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 61

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ | yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जिसके लिए संसार की कल्पना शान्त हो गई है, जो कलावान् होकर भी निष्कल है, सचित्त होकर भी निश्चित्त है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He for whom the world's imagining is quiet, who though having parts is partless, who though having a mind is mindless — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 62

यः समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि निःस्पृहः ।परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते

yaḥ samastārthajāleṣu vyavahāryapi niḥspṛhaḥ | parārtheṣviva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

हिन्दी अर्थ

जो सब अर्थ-जालों में व्यवहार करते हुए भी निःस्पृह है, दूसरों के कार्य की तरह पूर्णात्मा है, वह जीवन्मुक्त कहलाता है।

English

He who, though acting among all the webs of objects, is free of longing, full in himself as if in others' affairs — he is called liberated while living.

अध्याय २

श्लोक 63

जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते ।विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte | viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

हिन्दी अर्थ

अपने देह के काल के अधीन होने पर वह जीवन्मुक्त-पद को छोड़कर अदेह-मुक्ति में प्रवेश करता है, जैसे वायु स्पन्दन-रहित हो जाती है।

English

Having left the state of liberation-while-living when his body is given over to time, he enters the liberation without body, as wind becomes motionless.

अध्याय २

श्लोक 64

विदेहमुक्तो नोदेति नास्तमेति न शाम्यति ।न सन्नासन्न दूरस्थो न चाहं न च नेतरः

videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati | na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ

हिन्दी अर्थ

विदेह-मुक्त न उदित होता है, न अस्त होता है, न शान्त होता है; वह न सत् है, न असत्, न दूर है, न ‘मैं’ है, न ‘दूसरा’।

English

The bodiless liberated one neither rises nor sets nor is stilled; he is neither existent nor non-existent, neither far, neither "I" nor "other."

अध्याय २

श्लोक 65

ततः स्तिमितगंभीरं न तेजो न तमस्ततम् ।अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किंचिदवशिष्यते

tataḥ stimitagaṃbhīraṃ na tejo na tamastatam | anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

तब जो शेष रहता है वह स्थिर और गम्भीर है; न तेज है, न अन्धकार फैला हुआ; अनाख्य, अव्यक्त, केवल सत्।

English

Then there remains something, still and deep, neither light nor darkness spread, unnamed, unmanifest, merely existent.

अध्याय २

श्लोक 66

न शून्यं नापि चाकारो न दृश्यं नापि दर्शनम् ।न च भूतपदार्थौघसदनन्ततया स्थितम्

na śūnyaṃ nāpi cākāro na dṛśyaṃ nāpi darśanam | na ca bhūtapadārthaughasadanantatayā sthitam

हिन्दी अर्थ

न शून्य है, न आकार; न दृश्य है, न दर्शन; भूत-पदार्थों के समूह के रूप में नहीं, अनन्त रूप से स्थित।

English

Neither void nor form, neither seen nor sight, standing endlessly, not as a mass of elements and things.

अध्याय २

श्लोक 67

किमप्यव्यपदेशात्मा पूर्णात्पूर्णतराकृतिः ।न सन्नासन्न सदसन्न भावो भावनं न च

kimapyavyapadeśātmā pūrṇātpūrṇatarākṛtiḥ | na sannāsanna sadasanna bhāvo bhāvanaṃ na ca

हिन्दी अर्थ

कुछ अनिर्वचनीय स्वरूप वाला, पूर्ण से भी अधिक पूर्ण रूप वाला; न सत्, न असत्, न सदसत्; न भाव, न भावना।

English

Of an indescribable nature, fuller than full in form; neither existent nor non-existent nor both, neither being nor becoming.

अध्याय २

श्लोक 68

चिन्मात्रं चैत्यरहितमनन्तमजरं शिवम् ।अनादिमध्यपर्यन्तं यदनादि निरामयम्

cinmātraṃ caityarahitamanantamajaraṃ śivam | anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam

हिन्दी अर्थ

चैत्य (विषय) से रहित चिन्मात्र, अनन्त, अजर, शिव; आदि, मध्य और अन्त से रहित, अनादि, निरामय।

English

Pure consciousness free of the perceived, infinite, ageless, auspicious, without beginning, middle or end, beginningless, free of disease.

अध्याय २

श्लोक 69

द्रष्टृदर्शनदृश्यानां मध्ये यद्दर्शनं स्मृतम् ।नातः परतरं किंचिन्निश्चयोऽस्त्यपरो मुने

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ smṛtam | nātaḥ parataraṃ kiṃcinniścayo'styaparo mune

हिन्दी अर्थ

द्रष्टा, दर्शन और दृश्य के मध्य में जिस दर्शन को स्मरण किया गया है — हे मुनि! इससे बढ़कर कुछ नहीं, इससे दूसरा कोई निश्चय नहीं।

English

That vision which is held to be in the midst of seer, seeing and seen — there is nothing higher than this, O sage, no other certainty.

अध्याय २

श्लोक 70

स्वयमेव त्वया ज्ञातं गुरुतश्च पुनः श्रुतम् ।स्वसंकल्पवशाद्बद्धो निःसंकल्पाद्विमुच्यते

svayameva tvayā jñātaṃ gurutaśca punaḥ śrutam | svasaṃkalpavaśādbaddho niḥsaṃkalpādvimucyate

हिन्दी अर्थ

तुमने स्वयं जाना है और गुरु से फिर सुना है — अपने संकल्प के वश बँधा हुआ मनुष्य निःसंकल्प होने से मुक्त हो जाता है।

English

You have known it yourself and heard it again from the teacher: bound by one's own intention, one is freed by non-intention.

अध्याय २

श्लोक 71

तेन स्वयं त्वया ज्ञातं ज्ञेयं यस्य महात्मनः ।भोगेभ्यो ह्यरतिर्जाता दृश्याद्वा सकलादिह

tena svayaṃ tvayā jñātaṃ jñeyaṃ yasya mahātmanaḥ | bhogebhyo hyaratirjātā dṛśyādvā sakalādiha

हिन्दी अर्थ

इसीलिए तुमने महात्मा के जानने योग्य को स्वयं जान लिया है; भोगों से या यहाँ के सारे दृश्य से तुम्हें अरुचि हो गई है।

English

Therefore the great soul has known by himself what is to be known; aversion to pleasures has arisen, or to all that is seen here.

अध्याय २

श्लोक 72

प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं भवता पूर्णचेतसा ।स्वरूपे तपसि ब्रह्मन्मुक्तस्त्वं भ्रान्तिमुत्सृज

prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ bhavatā pūrṇacetasā | svarūpe tapasi brahmanmuktastvaṃ bhrāntimutsṛja

हिन्दी अर्थ

पूर्ण-चित्त आपने सब प्राप्तव्य पा लिया है; अपने स्वरूप में, तप में, हे ब्रह्मन्! तुम मुक्त हो; भ्रान्ति को छोड़ दो।

English

You, of full mind, have obtained all that is to be obtained; in your own nature, in austerity, O Brahmin, you are free; abandon delusion.

अध्याय २

श्लोक 73

अतिबाह्यं तथा बाह्यमन्तराभ्यन्तरं धियः ।शुक पश्यन्न पश्येस्त्वं साक्षी सम्पूर्णकेवलः

atibāhyaṃ tathā bāhyamantarābhyantaraṃ dhiyaḥ | śuka paśyanna paśyestvaṃ sākṣī sampūrṇakevalaḥ

हिन्दी अर्थ

हे शुक! बाह्य से भी बाह्य, बाह्य, और बुद्धि के भीतर के भी भीतर को देखते हुए तुम नहीं देखते; तुम साक्षी, पूर्ण और केवल हो।

English

Beyond the outer, the outer, and the inmost within the intellect, Shuka, you, seeing, do not see; you are the witness, full and alone.

अध्याय २

श्लोक 74

विशश्राम शुकस्तूष्णीं स्वस्थे परमवस्तुनि ।वीतशोकभयायासो निरीहश्छिन्नसंशयः

viśaśrāma śukastūṣṇīṃ svasthe paramavastuni | vītaśokabhayāyāso nirīhaśchinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक चुपचाप अपनी परम वस्तु में विश्राम करने लगे — शोक, भय और परिश्रम से रहित, निरीह और संशय-रहित।

English

Shuka rested silent in the supreme reality, in his own nature, free of grief, fear and effort, desireless, with doubts cut off.

अध्याय २

श्लोक 75

जगाम शिखरं मेरोः समाध्यर्थमखण्डितम्

jagāma śikharaṃ meroḥ samādhyarthamakhaṇḍitam

हिन्दी अर्थ

वे अखण्ड समाधि के लिए मेरु के शिखर पर चले गए।

English

He went to the summit of Meru for unbroken samadhi.

अध्याय २

श्लोक 76

तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना ।देशे स्थित्वा शशामासावात्मन्यस्नेहदीपवत्

tatra varṣasahasrāṇi nirvikalpasamādhinā | deśe sthitvā śaśāmāsāvātmanyasnehadīpavat

हिन्दी अर्थ

वहाँ हज़ारों वर्ष निर्विकल्प समाधि में उस स्थान पर रहकर वे बिना तेल के दीपक की तरह आत्मा में शान्त हो गए।

English

There, for thousands of years, in samadhi without conceptual thought, he remained in that place and became extinguished in the Self like a lamp without oil.

अध्याय २

श्लोक 77

व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धः स्वयममलात्मनि पावने पदेऽसौ ।सलिलकण इवांबुधौ महात्मा विगलितवासनमेकतां जगाम

vyapagatakalanākalaṅkaśuddhaḥ svayamamalātmani pāvane pade'sau | salilakaṇa ivāṃbudhau mahātmā vigalitavāsanamekatāṃ jagāma

हिन्दी अर्थ

कल्पना के कलंक से रहित, शुद्ध, स्वयं निर्मल पावन पद में वे महात्मा, वासनाओं को गलाकर, समुद्र में जल-कण की तरह एकता को प्राप्त हो गए।

English

Purified of the stain of imagining, in the pure, spotless state of his own self, the great one, with impressions dissolved, attained oneness, like a drop of water in the ocean.

अध्याय २

श्लोक 78

इति महोपनिषत्

iti mahopaniṣat

हिन्दी अर्थ

ऐसा यह महोपनिषद् है।

English

Thus the Mahopanishad.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maha.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maha Upanishad — Chapter 2
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.