Maitri Upanishad· Maitrāyaṇīyopaniṣad
1
अध्याय 1 / 7

Chapter 1 — King Brihadratha's Renunciation

प्रथम अध्याय — बृहद्रथ

7 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ7 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

मैत्रायणी कौषितकी बृहज्जाबालतापनी ।कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरमन्त्रिका ।ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीश्वेति शाकायन्यस्य चरणवभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद

maitrāyaṇī kauṣitakī bṛhajjābālatāpanī | kālāgnirudramaitreyī subālakṣuramantrikā | oṃ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no brūhītyetadvṛtaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīśveti śākāyanyasya caraṇavabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda

हिन्दी अर्थ

ॐ। राजा बृहद्रथ अपने ज्येष्ठ पुत्र को राज्य सौंपकर, ‘यह शरीर अशाश्वत है’ ऐसा विचार कर वैराग्यपूर्वक वन में तपस्या करने गए। सहस्र दिनों के कठोर तप के उपरांत आत्मज्ञानी महर्षि शाकायन्य उनके सम्मुख प्रकट हुए।

English

(Maitrayani, Kaushitaki, Brihajjabala, Tapani, Kalagnirudra, Maitreyi, Subala, Kshurika, Mantrika — the Upanishads of this group are listed.) Om. There was a king named Brihadratha, who, having established his eldest son in the kingdom, thinking "this body is impermanent," went to the forest in dispassion. There he practised the highest austerity, gazing at the sun with his arms raised. At the end of a thousand days the sage Shakayanya, the venerable knower of the Self, came near, blazing like a smokeless fire, as if burning with his radiance, and said to the king: "Arise, arise! Choose a boon." The king bowed to him and said: "Venerable one, I do not know the Self; you know the truth, and we have heard that you do. Tell us that." (Shakayanya said:) "This is a choice that was made in earlier times and is hard to fulfil; do not ask this question, O descendant of Ikshvaku; choose other desires." Touching Shakayanya's feet, the king spoke this verse:

अध्याय १

श्लोक 2

भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः

bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

हिन्दी अर्थ

राजा ने कहा: ‘हे भगवन्! अस्थि, चर्म, स्नायु, मज्जा, मांस और मल-मूत्र से भरे इस दुर्गंधयुक्त, निःसार शरीर में भोगों के उपभोग से क्या लाभ?’

English

"Venerable one, in this foul-smelling, worthless body — which is a mass of bone, skin, sinew, marrow, flesh, semen, blood, phlegm, tears, excrement, urine, wind, bile and mucus — what is the use of enjoying desires?"

अध्याय १

श्लोक 3

कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगक्षु त्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः

kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasamprayogakṣu tpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

हिन्दी अर्थ

‘काम, क्रोध, लोभ, भय, शोक, वियोग और जरा-मृत्यु से ग्रस्त इस नश्वर देह में सांसारिक भोगों का क्या प्रयोजन?’

English

"In this body, struck by desire, anger, greed, fear, despair, envy, separation from the loved, union with the unloved, hunger, thirst, old age, death, disease and sorrow — what is the use of enjoying desires?"

अध्याय १

श्लोक 4

सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः

sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ

हिन्दी अर्थ

‘हम देखते हैं कि यह सब कुछ नाशवान् है, जैसे मच्छर-पतंगे और घास-फूस क्षण भर में उत्पन्न होकर नष्ट हो जाते हैं।’

English

"And we see that all this is perishable, like these gnats and mosquitoes, which arise and perish like blades of grass."

अध्याय १

श्लोक 5

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति

atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyā śvāśvapatiḥ śaśabindurhāriścandro'mbarīṣo nanūktasvayātiryayātinaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti

हिन्दी अर्थ

‘और इनसे क्या? इनसे भी बड़े-बड़े महाधनुर्धर चक्रवर्ती राजा हुए — सुद्युम्न, भूरिद्युम्न, इन्द्रद्युम्न, कुवलयाश्व, यौवनाश्व, वध्र्यश्व, अश्वपति, शशबिन्दु, हरिश्चन्द्र, अम्बरीष, अनरण्य, अक्षसेन तथा मरुत्त और भरत आदि — जो अपने बन्धु-बान्धवों के देखते-देखते अपनी महान राज्यलक्ष्मी छोड़कर इस लोक से उस लोक को चले गए।’

English

"And what of these? There are others — great archers, emperors such as Sudyumna, Bhuridyumna, Indradyumna, Kuvalayashva, Yauvanashva, Vadhryashva, Ashvapati, Shashabindu, Harishchandra, Ambarisha, Nanukta, Sharyati, Yayati, Anaranya, Akshasena — and kings like Marutta and Bharata, who, while their kinsfolk looked on, gave up their great glory and went from this world to the next."

अध्याय १

श्लोक 6

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः

atha kimetairvā pare'nye gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ nirodhanaṃ paśyāmaḥ

हिन्दी अर्थ

‘और इनसे भी क्या? हम गन्धर्व, असुर, यक्ष, राक्षस, भूत-गण, पिशाच, नाग और ग्रह आदि का भी विनाश होते देखते हैं।’

English

"And what of these? We also see the restraint of others — of gandharvas, asuras, yakshas, rakshasas, spirits, hosts of ghouls, serpents, planets and the like."

अध्याय १

श्लोक 7

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇaṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ

हिन्दी अर्थ

‘और इनसे भी क्या? हम महासागरों का सूख जाना, पर्वत-शिखरों का गिरना, ध्रुव का डगमगाना, पृथ्वी का डूबना और देवताओं का अपने स्थान से हट जाना देखते हैं। ऐसे संसार में काम-भोगों से क्या लाभ, जिनमें लिपटा हुआ प्राणी बार-बार यहाँ लौटता दिखाई देता है? कृपया मेरा उद्धार कीजिए। इस संसार में मैं अन्धे कुएँ में पड़े मेंढक के समान हूँ। हे भगवन्! आप ही मेरी गति हैं, आप ही मेरी गति हैं।’

English

"And what of these? We see the drying up of great oceans, the falling of mountain peaks, the shaking of the pole star, the sinking of the earth, and the gods departing from their places. In such a world of rebirth as this, what is the use of enjoying desires, when one who is attached to them is seen returning here again and again? Deign to lift me out. In this world of rebirth I am like a frog in a blind well. Venerable one, you are my refuge — you are my refuge."

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maitri.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maitri Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.