Maitri Upanishad· Maitrāyaṇīyopaniṣad
2
अध्याय 2 / 7

Chapter 6 — The Six-Limbed Yoga

षष्ठ अध्याय — षडङ्ग योग

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २

श्लोक 1

अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति

atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti

हिन्दी अर्थ

तब अत्यन्त प्रसन्न होकर भगवान शाकायन्य ने राजा से कहा — ‘हे महाराज बृहद्रथ! इक्ष्वाकु-वंश के ध्वज और शिरोमणि! तुम कृतकृत्य हो और ‘मरुत्’ नाम से प्रसिद्ध हो। यह तुम्हारा आत्मा है — हे भगवन्! इनमें किसका वर्णन किया जाए?’ तब उसने उससे कहा —

English

Then the venerable Shakayanya, well pleased, said to the king: "Great king Brihadratha, banner and crest of the Ikshvaku line, you have fulfilled your task and are renowned by the name Marut. This Self of yours — which, venerable one, is to be described?" He said to him:

अध्याय २

श्लोक 2

य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष सम्प्रसादोऽस्माञ्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति

ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha bhagavānatha ya eṣa samprasādo'smāñcharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti

हिन्दी अर्थ

ऋषि ने उपदेश दिया: ‘जो बाह्य आलंबनों से रहित होकर ऊपर उठता है और अज्ञान-अंधकार को दूर करता है—यही आत्मा है; यही अमृत, अभय और परब्रह्म है।’

English

"The one who, rising upward by resting on nothing external, dispels darkness — trembling yet untrembling — this, says the venerable one, is the Self. And that serenity which, rising from this body, attains the supreme light and appears in its own form — this is the Self," he said; "this is the immortal, the fearless; this is Brahman."

अध्याय २

श्लोक 3

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso vālakhilyā iti śruyante'thaite prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca

हिन्दी अर्थ

‘हे राजन्! यह ब्रह्मविद्या, सब उपनिषदों की विद्या, हमें भगवान मैत्रेय ने समझाई थी; वही मैं तुम्हें बताऊँगा।’ ऐसा सुना जाता है कि पापरहित, तीक्ष्ण तेजस्वी, ऊर्ध्वरेता बालखिल्य ऋषियों ने प्रजापति से कहा — ‘हे भगवन्! यह शरीर तो बैलगाड़ी के समान अचेतन है। इन्द्रियों से परे किसकी यह ऐसी महिमा है, जिसके द्वारा यह इस प्रकार चेतन-सा बनकर स्थित है? इसका प्रेरक कौन है? हे भगवन्! हमें यह बताइए।’ तब उसने उनसे कहा —

English

"Now, O king, this knowledge of Brahman, the knowledge of all the Upanishads, was expounded to us by the venerable Maitreya; I shall tell it to you." It is heard that the Valakhilyas, whose sins were removed, of sharp radiance, with restrained seed, then said to Prajapati: "Venerable one, this body is like a cart, without consciousness. To whom does this greatness belong, of one beyond the senses, by whom it has been made to stand as if conscious? Who is its impeller? Tell us this, venerable one." He said to them:

अध्याय २

श्लोक 4

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच

yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti tānhovāca

हिन्दी अर्थ

‘जो वाणी से परे स्थित सुना जाता है, वही यह शुद्ध, पवित्र, शून्य (निर्विशेष), शान्त, प्राणस्वरूप, अनीश्वर (किसी के शासन से परे), अनन्त, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा और स्वतन्त्र आत्मा अपनी महिमा में प्रतिष्ठित है। इसी के द्वारा यह शरीर चेतन-सा बनकर स्थित है, और यही इसका प्रेरक है।’ उन्होंने कहा — ‘हे भगवन्! ऐसे इच्छारहित आत्मा के द्वारा यह शरीर चेतन-सा कैसे स्थित है, और वह इसका प्रेरक कैसे है?’ तब उसने उनसे कहा —

English

"The one who is heard to stand above speech is this pure, cleansed, empty, tranquil, breath-like, non-ruling self, infinite, imperishable, firm, eternal, unborn, independent, abiding in its own greatness. By him this body has been made to stand as if conscious, and he is its impeller." They said: "Venerable one, how has this body been made to stand as if conscious by one so free from wishes, and how is he its impeller?" He said to them:

अध्याय २

श्लोक 5

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasaṃjñako buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvakṣastena cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena vartanamiti tānhovāca

हिन्दी अर्थ

‘वह सूक्ष्म, अग्राह्य, अदृश्य ‘पुरुष’ नामक सत्ता बुद्धिपूर्वक यहीं प्रवृत्त होती है, और अपने एक अंश से सोए हुए को भी बुद्धिपूर्वक जगाती है। उसका जो यह अंश केवल चेतन-मात्र है — प्रत्येक पुरुष में स्थित क्षेत्रज्ञ, जिसके लक्षण संकल्प, निश्चय और अभिमान हैं — वही प्रजापति, ‘विश्वक्ष’ कहलाता है। उसी चेतन के द्वारा यह शरीर चेतन-सा होकर स्थित है और वही इसका प्रेरक है।’ उन्होंने कहा — ‘हे भगवन्! ऐसा आत्मा अंश से कैसे व्यवहार करता है?’ तब उसने उनसे कहा —

English

"That one is subtle, ungraspable, invisible, called the Person; he acts here with intelligence in advance, and by a part of himself awakens the one asleep, with intelligence in advance. That part of his which is mere consciousness, the knower of the field in each person, marked by intention, determination and self-conceit, is Prajapati, called Vishvaksha. By this conscious one this body has been made to stand as if conscious, and he is its impeller." They said: "Venerable one, how does such a one act through a part?" He said to them:

अध्याय २

श्लोक 6

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna udāno vyāna iti

हिन्दी अर्थ

‘सृष्टि के आरम्भ में प्रजापति अकेले ही स्थित था; अकेले होने से उसे आनन्द नहीं मिला। उसने अपने आत्मा का ध्यान किया और बहुत-सी प्रजा रची। उसने उन्हें अपने बोध से रहित, प्राणहीन, ठूँठ की तरह खड़ी हुई देखा। उसे आनन्द नहीं हुआ। उसने सोचा — ‘इन्हें जगाने के लिए मैं इनके भीतर प्रवेश करूँ।’ तब उसने अपने को वायु के समान बनाकर भीतर प्रवेश किया। पर एक रूप में वह प्रवेश नहीं कर सका; इसलिए उसने अपने को पाँच भागों में बाँट लिया — वही प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान कहे जाते हैं।’

English

"Prajapati stood alone in the beginning; he did not delight, being alone. He meditated on himself and created many creatures. He saw them unaware of themselves, lifeless, standing like posts. He did not delight, and thought: 'To awaken them, I shall enter within.' Making himself like the wind, he entered within. Being one, he could not enter; so he divided himself fivefold, and is called: the up-breath (prana), the down-breath (apana), the equalising breath (samana), the upward breath (udana) and the diffusing breath (vyana)."

अध्याय २

श्लोक 7

अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योयमावञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाङ्गेऽङ्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः

atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha yoyamāvañcaṃ saṃkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṅge'ṅge samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ

हिन्दी अर्थ

‘इनमें जो ऊपर की ओर जाता है, वह प्राण है। जो नीचे की ओर जाता है, वह अपान है। जो अन्न के स्थूलतम भाग को अपान में स्थापित करता है और सूक्ष्मतम भाग को प्रत्येक अंग में समान रूप से पहुँचाता है, वह समान है। जो पिए और खाए हुए को ऊपर उगलता और निगलता है, वह उदान है। और जिससे ये नाड़ियाँ व्याप्त हैं, वह व्यान है।’

English

"That which moves upward is the prana; that which moves downward is the apana; that which places the grossest part of food in the apana and carries the finest equally to every limb is the samana; that which brings up and swallows what has been drunk and eaten is the udana; and that which pervades these channels is the vyana."

अध्याय २

श्लोक 8

अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति

athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti

हिन्दी अर्थ

‘फिर उपांशु और अन्तर्याम एक-दूसरे को दबाते हैं; इन दोनों के बीच जो मांस की-सी उष्णता है, वह पुरुष है। और जो वह पुरुष है, वही वैश्वानर अग्नि है। अन्यत्र भी कहा गया है — यह वैश्वानर अग्नि वही अनन्त पुरुष है जिसके द्वारा खाया हुआ यह अन्न पचता है। कान बन्द करने पर जो ध्वनि सुनाई देती है, वह उसी की घोष है। जब मनुष्य शरीर छोड़ने वाला होता है, तब वह इस ध्वनि को नहीं सुनता।’

English

"Then the upamshu and the antaryama overcome each other; between them is the warmth, like the warmth of flesh: that is the Person. That Person is the fire Vaishvanara. It is also said elsewhere: 'This is the fire Vaishvanara, the infinite Person by whom this food that is eaten is cooked.' Its sound is what one hears on covering the ears; when a person is about to depart, he no longer hears this sound."

अध्याय २

श्लोक 9

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni tatsvānīmāni bhittvoditaḥ pañcabhī raśmibhirviṣayānattīti buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti

हिन्दी अर्थ

‘वही यह आत्मा अपने को पाँच प्रकार से बाँटकर हृदय की गुफा में छिपा हुआ है — मनोमय, प्राण-शरीर वाला, अनेक रूपों वाला और सत्य-संकल्प वाला। हृदय के भीतर स्थित होकर, अपने को अकृतार्थ मानते हुए उसने सोचा — ‘मैं विषयों का उपभोग करूँ।’ तब इन द्वारों को भेदकर वह पाँच किरणों के साथ उदित हुआ और विषयों को भोगता है। ये जो ज्ञानेन्द्रियाँ हैं, ये उसकी किरणें हैं; कर्मेन्द्रियाँ उसके घोड़े हैं; शरीर रथ है; मन सारथि है; और प्रकृति उसका चाबुक है। उसी से प्रेरित होकर यह शरीर चक्र की तरह घूमता है। उसके बिना यह शरीर चेतन-सा होकर स्थित नहीं रहता — और वही इसका प्रेरक है।’

English

"Having divided himself fivefold, he is hidden in the cave — made of mind, with the body of breath, of many forms, of true will: the Self. Dwelling within the heart, unfulfilled, he thought, 'Let me enjoy objects.' Having broken through the openings, he rose up with five rays and enjoys the objects. The senses of knowledge are his rays; the senses of action are his horses; the body is the chariot; the mind is the charioteer; the whip is made of Nature. Urged by it, this body revolves like a wheel. Without him this body, made to stand as if conscious, would not be — and he is its impeller."

अध्याय २

श्लोक 10

स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः

sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

‘वही यह आत्मा, मानो शुभ-अशुभ कर्मफलों के वश में आकर और उनसे अभिभूत-सा होकर, प्रत्येक शरीर में विचरता है। अव्यक्त, सूक्ष्म, अदृश्य, अग्राह्य और ममत्वहीन होने से वह अस्थिर-सा प्रतीत होता है; वह अकर्ता होकर भी कर्ता-सा बना रहता है।’

English

"That Self, as if brought under the sway of bright and dark fruits of action, as if overcome by them, moves in each body; because of being unmanifest, subtle, invisible, ungraspable and free from the sense of 'mine', it is unsteady — a non-doer that stays as though a doer."

अध्याय २

श्लोक 11

स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति

sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepo'vyagro niḥspṛhaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasya caritabhugguṇamayena paṭenātmānamantardhīyāvasthita ityavasthita iti

हिन्दी अर्थ

‘वही यह आत्मा शुद्ध, स्थिर, अचल, निर्लेप, अव्यग्र और निःस्पृह है; वह एक दर्शक की तरह स्थित है। अपने ही व्यवहार का भोक्ता बनकर, गुणों से बुने हुए वस्त्र से अपने को ढककर, वह स्थित है — वह स्थित है।’

English

"That Self is pure, steady, unmoving, untouched, unhurried, free from longing, remaining like a spectator — enjoying the play of its own nature, and staying hidden within a veil woven of the qualities — it stays, it stays."

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maitri.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maitri Upanishad — Chapter 2
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.