ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच॥ १ ॥
te hocurbhagavanyadyevamasyātmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo vā paraḥ ko'yamātmā sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ vā gataṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti katama eṣa iti tānhovāca
हिन्दी अर्थ
उन्होंने कहा — ‘हे भगवन्! यदि आप इस आत्मा की ऐसी महिमा बताते हैं, तो फिर वह दूसरा, उससे भिन्न कौन है, जो शुभ-अशुभ कर्मफलों से अभिभूत होकर अच्छी-बुरी योनि में जन्म लेता है, नीची या ऊँची गति को जाता है, और द्वन्द्वों से दबा हुआ भटकता रहता है? वह कौन है?’ तब उसने उनसे कहा —
English
They said: "Venerable one, if you thus point out the greatness of this Self, then who is that other, superior one — the self overcome by bright and dark fruits of action, attaining a good or bad birth, going downward or upward, wandering overcome by the pairs of opposites? Who is he?" He said to them:
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति॥ २ ॥
asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadayonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ gatiṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatītyasyopavyākhyānaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtaśabdenocyante pañca mahābhūtāni bhūtaśabdenocyante'tha teṣāṃ yaḥ samudāyaḥ śarīramityuktamatha yo ha khalu vāva śarīramityuktaṃ sa bhūtātmetyuktamathāsti tasyātmā binduriva puṣkara iti sa vā eṣo'bhibhūtaḥ prākṛtyairguṇairityato'bhibhūtatvātsaṃmūḍhatvaṃ prayātyasaṃmūḍhastvādātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughaistṛpyamānaḥ kaluṣīkṛtāsthiraścañcalo lolupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānatvaṃ prayāta ityahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jālenaiva khacaraḥ kṛtasyānuphalairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti
हिन्दी अर्थ
‘सचमुच एक दूसरा, निम्न ‘भूतात्मा’ है, जो शुभ-अशुभ कर्मफलों से अभिभूत होकर अच्छी-बुरी योनि में पड़ता है, नीची या ऊँची गति को जाता है और द्वन्द्वों से दबा हुआ भटकता है। इसकी व्याख्या यह है — पाँच तन्मात्राओं को ‘भूत’ शब्द से कहा जाता है, पाँच महाभूतों को भी ‘भूत’ शब्द से कहा जाता है; और इन सबका जो समूह है, वह ‘शरीर’ कहा गया है। जिसे शरीर कहा गया, वही भूतात्मा कहलाता है। उसका आत्मा कमल-पत्र पर जल की बूँद के समान है। वह प्रकृति के गुणों से अभिभूत होकर मोह को प्राप्त होता है; मोहित होने के कारण अपने भीतर स्थित प्रभु, प्रेरक भगवान को नहीं देख पाता। गुणों के प्रवाह में बहता हुआ, मलिन, अस्थिर, चंचल, लोभी, स्पृहायुक्त और व्याकुल होकर वह अभिमान में पड़ जाता है — ‘मैं वही हूँ, यह मेरा है’ — ऐसा मानता हुआ वह अपने ही द्वारा अपने को बाँध लेता है, जैसे पक्षी जाल में फँस जाता है; और अपने किए हुए कर्मों के फलों से दबा हुआ भटकता रहता है।’
English
"There is indeed another, lower, the elemental self, which, overcome by bright and dark fruits of action, enters a good or bad womb, and wanders in a downward or upward course, overcome by the pairs. Its explanation is this: the five subtle elements are called by the word 'elements'; the five gross elements are also called by the word 'elements'; and the aggregate of these is called the body. What is called the body is called the elemental self. Its Self is like a drop on a lotus leaf. Overcome by the qualities of nature, it falls into confusion; being confused, it does not see the Lord who abides in the self, the Impeller; carried along by the floods of the qualities, defiled, unsteady, fickle, greedy, longing and distracted, it falls into conceit, thinking, 'I am he; this is mine' — and so binds the self by the self, like a bird in a net, and wanders overcome by the fruits of what it has done."
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति॥ ३ ॥
athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi
हिन्दी अर्थ
अन्यत्र भी कहा गया है — ‘जो कर्ता है, वही यह भूतात्मा है; और भीतर रहने वाला पुरुष इन्द्रियों के द्वारा उससे कर्म कराने वाला है। जैसे अग्नि से तपा हुआ लोहे का पिण्ड, लोहारों के हथौड़ों से पीटे जाने पर अनेक आकार धारण करता है, वैसे ही यह भूतात्मा, अन्तर्यामी पुरुष से अभिभूत होकर और गुणों से पीटा जाकर, अनेकता को प्राप्त होता है। जो त्रिगुणात्मक है और चौरासी लाख योनियों में परिणत होता है, वही भूतों का त्रिगुणात्मक रूप अनेकता का स्वरूप है। ये गुण पुरुष से प्रेरित हैं, जैसे चक्र कुम्हार से प्रेरित होता है। जैसे लोहे के पिण्ड के पीटे जाने पर अग्नि अभिभूत नहीं होती, वैसे ही पुरुष अभिभूत नहीं होता; भूतात्मा ही अभिभूत होता है, क्योंकि वह उससे चिपका हुआ है।’
English
"It is said elsewhere: 'The doer is this elemental self; the inner Person makes it act through the organs. As an iron ball overcome by fire is struck by smiths and takes on many shapes, so this elemental self, overcome by the inner Person, struck by the qualities, takes on multiplicity. And that which is threefold in quality, transformed into eighty-four hundred thousand wombs — that elemental threefold nature is the form of multiplicity. These qualities are set in motion by the Person as a wheel by its maker. As the fire is not overcome when the iron ball is struck, so the Person is not overcome; it is the elemental self that is overcome, because of its close attachment.'"
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति॥ ४ ॥
athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa niṣkrāmantamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca malairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa ivāvasanneti
हिन्दी अर्थ
अन्यत्र भी कहा गया है — ‘यह शरीर मैथुन से उत्पन्न हुआ है, चेतना-रहित है, नरक ही है, मूत्र-द्वार से बाहर निकला है; हड्डियों से बना, मांस से लिपा, चमड़ी से मढ़ा हुआ है; विष्ठा, मूत्र, पित्त, कफ, मज्जा, मेद, वसा और अन्य बहुत-से मलों से भरा हुआ है — मानो कोश की तरह खड़ा है।’
English
"It is said elsewhere: 'This body arises from sexual union, without awareness; it is a hell itself, passing out by the urinary passage; it is built up of bones, smeared with flesh, bound with skin, filled with faeces, urine, bile, phlegm, marrow, fat, grease and many other impurities — it sits like a treasury.'"
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति॥ ५ ॥
athānyatrāpyuktaṃ saṃmoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī vraṇo jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamajñānaṃ mātsaryaṃ vaikāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ nirvrīḍatvaṃ nikṛtatvamuddhātatvamasamatvamiti tāmasānvitastṛṣṇā sneho rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭivyāpṛtatvamīrṣyā kāmamavasthitatvaṃ cañcalatvaṃ jihīrṣārthopārjanaṃ mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu dviṣṭiriṣṭeśvabhiṣaṅga iti rājasānvitaiḥ paripūrṇa etairabhibhūta ityayaṃ bhūtātmā tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti
हिन्दी अर्थ
अन्यत्र भी कहा गया है — ‘मोह, भय, विषाद, निद्रा, तन्द्रा, व्रण (घाव), जरा, शोक, भूख, प्यास, कृपणता, क्रोध, नास्तिकता, अज्ञान, मत्सर, निर्दयता, मूढ़ता, निर्लज्जता, कपट, उद्दण्डता और विषमता — ये तामस भाव हैं। तृष्णा, स्नेह, राग, लोभ, हिंसा, रति, दृष्टि में व्यस्तता, ईर्ष्या, काम में स्थित रहना, चंचलता, छीन लेने की इच्छा, धन कमाना, मित्रों पर कृपा करना, परिग्रह का सहारा लेना, अनिष्ट विषयों से द्वेष और इष्ट विषयों में आसक्ति — ये राजस भाव हैं।’ इन सबसे भरा और इनसे अभिभूत यह भूतात्मा इसीलिए अनेक रूप धारण करता है — अनेक रूप धारण करता है।
English
"It is said elsewhere: 'Delusion, fear, despair, sleep, drowsiness, sores, old age, sorrow, hunger, thirst, meanness, anger, unbelief, ignorance, envy, cruelty, stupidity, shamelessness, dishonesty, violence, inequality — these are the marks of tamas. Craving, affection, passion, greed, harm, sensuality, restlessness, jealousy, fixed desire, fickleness, the wish to snatch, gaining wealth, favouring friends, dependence on possessions, aversion to unwanted sense-objects and attachment to wanted ones — these are the marks of rajas.' Filled with these and overcome by them, this elemental self therefore takes many forms — takes many forms."