Maitri Upanishad· Maitrāyaṇīyopaniṣad
5
अध्याय 5 / 7

Prapāṭhaka 5

8 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ8 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५

श्लोक 1

द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासावादित्योऽथ द्वौ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तर्बहिश्चाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते ।गतिरित्येवं ह्याह यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सोऽन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति

dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsāvādityo'tha dvau vā etāvāstāṃ pañcadhā nāmāntarbahiścāhorātre tau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo bahirātmā gatyāntarātmanānumīyate | gatirityevaṃ hyāha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so'ntarātmāgatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ hyāhātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyati māṃ hiraṇyavatsa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

हिन्दी अर्थ

यह आत्मा अपने को दो प्रकार से धारण करता है — यह जो प्राण है और वह जो आदित्य (सूर्य) है। ये दोनों पाँच प्रकार के नामों वाले हैं और भीतर तथा बाहर दिन-रात घूमते हैं। वह आदित्य बाहरी आत्मा है और प्राण भीतरी आत्मा; भीतरी आत्मा की गति से बाहरी आत्मा का अनुमान होता है। ‘गति’ ऐसा ही कहा गया है। जो कोई ज्ञानी, पापरहित, अध्यक्ष, निर्मल चित्त वाला, उसी में निष्ठ और भीतर की ओर दृष्टि फेरे हुए है, वह भी भीतरी आत्मा की गति से बाहरी आत्मा के रूप में अनुमान किया जाता है — ‘गति’ ऐसा ही कहा गया है। और यह जो सूर्य के भीतर स्वर्णमय पुरुष है, जो मुझे स्वर्ण के समान देखता है, वही हृदय-कमल के भीतर आश्रित होकर अन्न खाता है।

English

This one supports himself in two ways: as this breath, and as that sun. These two are the two courses, inner and outer, by day and night; they revolve. That sun is the outer self; the breath is the inner self; the outer self is inferred by the inner one through movement — "movement," so it is said. Whoever, a knower with sins removed, unshaken in vision, pure in mind, devoted to that, with eyes turned inward — he too, the inner self, is inferred from the outer self by movement. Now, this golden Person who is within the sun, who sees me as golden — he abides in the lotus of the heart within and eats food.

अध्याय ५

श्लोक 2

अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्नमत्ति कः पुष्करः किमयं वेद वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशः संस्था अयमर्वागग्निः परत एतौ प्राणादित्यावेतावुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānnamatti kaḥ puṣkaraḥ kimayaṃ veda vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāścatasro diśaścatasra upadiśaḥ saṃsthā ayamarvāgagniḥ parata etau prāṇādityāvetāvupāsītomityakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

हिन्दी अर्थ

और जो हृदय-कमल के भीतर आश्रित होकर अन्न खाता है, वही यह अग्नि है — द्युलोक में स्थित, सूर्य-सम्बन्धी, ‘काल’ नाम वाला, अदृश्य, जो सब प्राणियों को अन्न के रूप में खाता है। ‘पुष्कर (कमल) क्या है? यह किससे बना है?’ — यह आकाश वही पुष्कर है; ये चार दिशाएँ और चार उपदिशाएँ उसकी पंखुड़ियाँ हैं। नीचे की अग्नि और ऊपर का सूर्य — ये प्राण और आदित्य हैं। इनकी उपासना ‘ॐ’ अक्षर से, व्याहृतियों से और सावित्री (गायत्री) से करनी चाहिए।

English

Now he who abides in the lotus of the heart and eats food is this fire, situated in heaven, of the sun, called Time, unseen, who eats all beings as food. "What is the lotus? Of what is it made?" This space is that lotus; these four quarters and four intermediate quarters are its petals; the fire below and the sun above are the breath and the sun. Let one worship these with the syllable Om, with the Vyahritis and with the Savitri.

अध्याय ५

श्लोक 3

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्मा स त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायंस्तथात्मानं युञ्जीतेति

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ cātha yanmūrtaṃ tadasatyaṃ yadamūrtaṃ tatsatyaṃ tadbrahma yadbrahma tajjyotiryajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmā sa tredhātmānaṃ vyakuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsminnityevaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyaṃstathātmānaṃ yuñjīteti

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म के दो रूप हैं — मूर्त और अमूर्त। जो मूर्त है, वह असत्य है; जो अमूर्त है, वह सत्य है — वही ब्रह्म है, वही ज्योति है; और जो ज्योति है, वही आदित्य है। वही यह आदित्य ‘ॐ’ रूप आत्मा है। उसने अपने को तीन प्रकार से विभक्त किया — ‘ॐ’ की तीन मात्राएँ हैं, जिनसे यह सब कुछ उसी में ताने-बाने की तरह ओतप्रोत है। ऐसा कहा गया है — ‘यह आदित्य ॐ है।’ इस प्रकार ध्यान करते हुए साधक को अपने को इसी में योजित करना चाहिए।

English

There are two forms of Brahman: the formed and the formless. What is formed is untrue; what is formless is true — that is Brahman, that is light; what is light is the sun. This sun became Om as the Self; he divided himself threefold: Om has three measures, by which all this is woven, warp and woof, in him. So it is said: "This sun is Om." Meditating thus, let him yoke the Self.

अध्याय ५

श्लोक 4

अथान्यत्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं प्रणेतारं नामरूपं विगतनिद्रं विजरमविमृत्युं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं वा आब्रह्मशाखा आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकेनात्तमेतद्ब्रह्म तत्तस्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य रसं बोधयीत इत्येवं ह्याहैतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं ज्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

athānyatrāpyuktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasāvāditya udgītha eva praṇava ityevaṃ hyāhodgīthaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ nāmarūpaṃ vigatanidraṃ vijaramavimṛtyuṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ vā ābrahmaśākhā ākāśavāyvagnyudakabhūmyādaya ekenāttametadbrahma tattasyaitatte yadasāvāditya omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya rasaṃ bodhayīta ityevaṃ hyāhaitadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ jjñātvā yo yadicchati tasya tat

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — जो उद्गीथ है, वही प्रणव है; और जो प्रणव है, वही उद्गीथ है। वह आदित्य ही उद्गीथ है, वही प्रणव है। उद्गीथ ‘प्रणव’ नामक है — मार्गदर्शक, नाम-रूप से परे, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित, पाँच प्रकार से जानने योग्य और गुहा में निहित। ऐसा ही कहा गया है — ब्रह्म वह वृक्ष है जिसकी जड़ ऊपर है और शाखाएँ ब्रह्मा तक फैली हैं — आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी आदि; और इन सबको एक ही खाता है। यह ब्रह्म उसका तेज है, जो वह आदित्य है; और यह तेज ‘ॐ’ अक्षर का है। इसलिए इस ‘ॐ’ से निरन्तर इसकी उपासना करनी चाहिए — इससे इसके रस का बोध होता है। ऐसा ही कहा गया है — यही अक्षर पवित्र है; इसी अक्षर को जानकर जो जिसकी इच्छा करता है, उसे वही प्राप्त होता है।

English

It is said elsewhere: that which is the Udgitha is the Pranava, and that which is the Pranava is the Udgitha; that sun is the Udgitha and the Pranava. Thus it is said: the Udgitha, called Pranava, the Leader, form of light, without sleep, ageless, deathless, to be known fivefold, hidden in the cave. Thus it is said: Brahman has its root above and its branches down to Brahma — space, air, fire, water, earth and the rest — eaten by one. That Brahman is its splendour, which is the sun, and this splendour belongs to the syllable Om. Therefore let him worship it constantly with Om — one is awakened to its essence. Thus it is said: this syllable alone is holy; knowing this syllable, whoever wishes for anything obtains it.

अध्याय ५

श्लोक 5

अथान्यत्राप्युक्तं स्तनयत्येपास्य तनूर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकमिति लिङ्गवत्येषाथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाथ रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिरित्येषाथ गार्हपत्यो दक्षणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुःसामेति विजानात्येषथ भूर्भुवस्वरिति लोकवत्येषाथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाथ प्राणोऽग्निः सूर्यः इति प्रतापवत्येषाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तैताह प्रस्तोतार्पिता भवतीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परं चापरं च यदोमित्येतदक्षरमिति

athānyatrāpyuktaṃ stanayatyepāsya tanūryā omiti strīpuṃnapuṃsakamiti liṅgavatyeṣāthāgnirvāyurāditya iti bhāsvatyeṣātha rudro viṣṇurityadhipatirityeṣātha gārhapatyo dakṣaṇāgnirāhavanīya iti mukhavatyeṣātha ṛgyajuḥsāmeti vijānātyeṣatha bhūrbhuvasvariti lokavatyeṣātha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatyeṣātha prāṇo'gniḥ sūryaḥ iti pratāpavatyeṣāthānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatyeṣātha buddhirmano'haṅkāra iti cetanavatyeṣātha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatyeke tyajāmītyuktaitāha prastotārpitā bhavatītyevaṃ hyāhaitadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca yadomityetadakṣaramiti

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — इसकी जो तनु है, वह 'ॐ' है — स्तनयति, अर्थात् ध्वनि वाली यह तनु। स्त्री, पुरुष और नपुंसक — यह लिंगवती है; अग्नि, वायु और आदित्य — यह भास्वती है; ब्रह्मा, रुद्र और विष्णु — यह अधिपतिवती है; गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि और आहवनीय — यह मुखवती है; ऋक्, यजुस् और साम — यह विज्ञानवती है; भूः, भुवः, स्वः — यह लोकवती है; भूत, भव्य और भविष्यत् — यह कालवती है; प्राण, अग्नि और सूर्य — यह प्रतापवती है; अन्न, आपः और चंद्रमा — यह आप्यायनवती है; बुद्धि, मन और अहंकार — यह चेतनवती है; प्राण, अपान और व्यान — यह प्राणवती है। ऐसा कहा गया — हे सत्यकाम! यह 'ॐ' अक्षर ही पर और अपर दोनों ब्रह्म है।

English

It is said elsewhere: this is its body, which is Om — the one with sound, the one with gender (woman, man, neuter), the one with radiance (fire, air, sun), the one with a lord (Rudra, Vishnu), the one with a mouth (the Garhapatya, Dakshina and Ahavaniya fires), the one with knowledge (Rig, Yajus, Saman), the one with worlds (bhuh, bhuvah, svah), the one with time (past, present, future), the one with heat (breath, fire, sun), the one with nourishment (food, water, moon), the one with awareness (intellect, mind, ego), the one with life (prana, apana, vyana). "Some, saying 'I give up,' offer these"; thus it is said. This, O Satyakama, is the higher and the lower Brahman, which is the syllable Om.

अध्याय ५

श्लोक 6

अथ व्यात्तं वा इदमासीत्सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा अनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरित्येषा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुरायत्तः पुरुषस्य महतो मात्राश्चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरिति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु वदत्येतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतान्नं हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याहैषा वै प्रजापतिर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिॅंश्च सर्वस्मिन्नेषान्तर्हितेति तस्मादेषोपासीतेति

atha vyāttaṃ vā idamāsītsatyaṃ prajāpatistapastaptvā anuvyāharadbhūrbhuvaḥsvarityeṣā hātha prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanūrvā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣurāyattaḥ puruṣasya mahato mātrāścakṣuṣā hyayaṃ mātrāścariti satyaṃ vai cakṣurakṣiṇyupasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu vadatyetasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānnaṃ hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatītyevaṃ hyāhaiṣā vai prajāpatirviśvabhṛttanūretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmiॅṃśca sarvasminneṣāntarhiteti tasmādeṣopāsīteti

हिन्दी अर्थ

यह सब पहले अव्यक्त था। प्रजापति ने — जो सत्य है — तप करके 'भूः, भुवः, स्वः' का उच्चारण किया। यही प्रजापति की स्थूलतम तनु है — लोकवती। 'स्वः' इसका शिर है, 'भुवः' नाभि है, 'भूः' पाद हैं और आदित्य इसका नेत्र है — क्योंकि पुरुष की महती मात्रा नेत्र पर आयत्त है; नेत्र से ही यह मात्राओं में विचरता है। नेत्र ही सत्य है; नेत्र में प्रतिष्ठित पुरुष सभी विषयों में सत्य बोलता है। इसलिए 'भूः, भुवः, स्वः' की उपासना करनी चाहिए — इससे प्रजापति, जो विश्वात्मा और विश्वचक्षु है, उपासित हुआ-सा हो जाता है। ऐसा कहा गया है — यही प्रजापति की विश्वभृत् तनु है; इसमें यह सब कुछ अन्तर्हित है और यह सब कुछ में अन्तर्हित है। इसलिए इसी की उपासना करनी चाहिए।

English

This was indeed unmanifest; Prajapati, the True, having practised austerity, uttered "bhuh, bhuvah, svah." This is Prajapati's grossest body, the one with worlds: svah is its head, bhuvah its navel, bhuh its feet, the sun its eye — for a person's great measure depends on the eye, and with the eye one moves among measures; the eye is truth; a person established in the eye speaks in all matters. Therefore let one worship "bhuh, bhuvah, svah"; by this Prajapati, the Self of all, the eye of all, is worshipped. Thus it is said: this is Prajapati's body that bears the universe; in it all this is hidden, and it is hidden in all this. Therefore let one worship it.

अध्याय ५

श्लोक 7

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणाय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः कं सञ्चितयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भर्गाख्यो भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गो भर्जति वैष भर्ग इति ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति भासयतीमाॅंल्लोकानिति रञ्जयतीमानि भूतानि गच्छत इति गच्छत्यस्मिन्नागच्छत्यस्मा इमाः प्रजास्तस्माद्भारकत्वाद्भर्गः शत्रून्सूयमानत्वात्सूर्यः सव्नात्सविता दानादादित्यः पवनात्पावमानोऽथायोऽथायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वात्मनात्मामृताख्यश्चेता मन्ता गन्ता स्रष्टा नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पर्शयिता च विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किं तदङ्ग वाच्यम्

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇāya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai te'vasthitā yo'sya bhargaḥ kaṃ sañcitayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastā yo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādino'tha bharga iti yo ha vā asminnāditye nihitastārake'kṣiṇi caiṣa bhargākhyo bhābhirgatirasya hīti bhargo bharjati vaiṣa bharga iti brahmavādino'tha bharga iti bhāsayatīmāॅṃllokāniti rañjayatīmāni bhūtāni gacchata iti gacchatyasminnāgacchatyasmā imāḥ prajāstasmādbhārakatvādbhargaḥ śatrūnsūyamānatvātsūryaḥ savnātsavitā dānādādityaḥ pavanātpāvamāno'thāyo'thāyanādāditya ityevaṃ hyāha khalvātmanātmāmṛtākhyaścetā mantā gantā sraṣṭā nandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā sparśayitā ca vibhuvigrahe sanniṣṭhā ityevaṃ hyāhātha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighratīti rasayate caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyaṃ kiṃ tadaṅga vācyam

हिन्दी अर्थ

'तत्सवितुर्वरेण्यम्' — वह आदित्य ही सविता है; आत्मा चाहने वाले के लिए वह वरणीय है — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। 'भर्गो देवस्य धीमहि' — सविता ही देव है; उसका जो 'भर्ग' नामक तेज है, उसी का हम ध्यान करते हैं — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। 'धियो यो नः प्रचोदयात्' — बुद्धियाँ ही धियः हैं; वह हमारी बुद्धियों को प्रेरित करे — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। और 'भर्ग' — जो आदित्य में निहित है और आँख की तारका में स्थित है, वही भर्ग कहलाता है; 'भ' से भासना, 'र' से रंजना, 'ग' से गमन — इसलिए भर्ग कहा गया; शत्रुओं को प्रेरित करने से सूर्य; सवन से सविता; दान से आदित्य; पवन से पावन; और आयन से आदित्य — ऐसा कहा गया है। आत्मा के विषय में कहा गया है — अमृत नामक आत्मा ही चेता, मन्ता, गन्ता, स्रष्टा, नन्दयिता, कर्ता, वक्ता, रसयिता, घ्राता और स्पर्शयिता है — विग्रह में सन्निष्ठ विभु। जहाँ द्वैत में परिणत विज्ञान है, वहाँ वह सुनता है, देखता है, सूंघता है, चखता है और छूता है — आत्मा सब जानता है। और जहाँ अद्वैत में परिणत विज्ञान है — कार्य-कारण से मुक्त, अवाच्य, अनुपम और निरुपाख्य — वह क्या है, उसे कैसे कहा जाए?

English

"That excellent (varenyam) of Savitr" — that sun is Savitr; "he is to be chosen by one who desires the Self," say the knowers of Brahman. "We meditate on the splendour (bhargas) of the God" — Savitr is God, and we meditate on what is called his splendour, say the knowers of Brahman. "Who may impel our thoughts" — thoughts are intellects; "who may impel ours," say the knowers of Brahman. Then "bhargas": that which is placed in that sun and in the pupil of the eye is called bhargas; it "shines" (bha), "colours" (ra) these beings, and beings "go" (ga) into it and come from it. Therefore, because of bearing, it is bhargas; because of impelling enemies, it is Surya; because of pressing out, it is Savitr; because of giving, it is Aditya; because of purifying, it is Pavamana; because of moving, it is Aditya. Thus it is said of the Self: the Self, called immortal, is the thinker, knower, goer, creator, gladdener, doer, speaker, taster, smeller, and toucher — the all-pervading one, established in the body. Where there is duality in awareness, there one hears, sees, smells, tastes and touches: the Self knows all. Where awareness has become non-dual, free from cause and effect, indescribable, incomparable, without characteristics — what can be said of that?

अध्याय ५

श्लोक 8

एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृड्ढिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शान्तो विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनैष वाव विजिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृतेन्द्रियार्थान्स्वशरीरादुपलभतेऽथैनमिति विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śaṃbhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛḍḍhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śānto viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenānandenaiṣa vāva vijijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ dattvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtendriyārthānsvaśarīrādupalabhate'thainamiti viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam | sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

हिन्दी अर्थ

यही आत्मा ईशान है, शम्भु है, भव है, रुद्र है, प्रजापति है, विश्वसृज् है, हिरण्यगर्भ है, सत्य है, प्राण है, हंस है, शान्त है, विष्णु है, नारायण है, अर्क है, सविता है, धाता है, सम्राट् है, इन्द्र है और इन्दु है। जो यह अग्नि से ढका हुआ, सहस्राक्ष, हिरण्मय और आनन्दमय रूप में तपता है — उसी को खोजना चाहिए, उसी की खोज करनी चाहिए। सभी भूतों को अभय देकर वन में जाकर, इन्द्रिय-विषयों को बाहर करके, पुरुष उसे अपने ही शरीर से प्राप्त करता है — उसी के विषय में कहा गया है: विश्वरूप, हरि, जातवेद, परायण, एक ज्योति और तपने वाला; सहस्र किरणों वाला, सैकड़ों प्रकार से विद्यमान — प्रजाओं का प्राण — यह सूर्य उदय होता है।

English

This Self is the Lord (Ishana), Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, the creator of the universe, Hiranyagarbha, Truth, Breath, the Swan, the Tranquil, Vishnu, Narayana, the Sun, Savitr, the Creator, the Sovereign, Indra, the Moon. He who burns, covered with fire, with a thousand-eyed golden bliss — he is to be sought and searched for. Having given fearlessness to all beings and gone to the forest, having cast outward the objects of the senses, one perceives him from one's own body: "the one of universal form, the golden, the all-knowing, the final refuge, the one light, the burning; the thousand-rayed, existing in a hundred ways — the breath of creatures, this sun, rises."

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maitri.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maitri Upanishad — Chapter 5
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.