Maitri Upanishad· Maitrāyaṇīyopaniṣad
6
अध्याय 6 / 7

Prapāṭhaka 6

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 1

द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति

dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsā ādityo'tha dvau vā etā asya panthānā antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā gatyāntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hi āhātha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ ha āha atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

हिन्दी अर्थ

यह परमात्मा अपने-आप को दो प्रकार से धारण करता है — यह जो प्राण है और वह जो आदित्य है। और ये दो उसके दो मार्ग हैं — भीतर और बाहर — जो दिन और रात से घूमते हैं। वह आदित्य बाह्य आत्मा है; अन्तरात्मा प्राण है; अतः बाह्य आत्मा की गति से अन्तरात्मा का अनुमान किया जाता है — 'गति से' ऐसा ही कहा गया है। और जो कोई विद्वान, पापों से मुक्त, इन्द्रिय-अध्यक्ष, विमल मन वाला, उसी में तत्पर और आवृत्तचक्षु हो — वह भी अन्तरात्मा की गति से बाह्य आत्मा का अनुमान करता है, ऐसा कहा गया है। और जो आदित्य के भीतर हिरण्मय पुरुष है, जो इस पृथ्वी को हिरण्मय स्थिति में देखता है — वही भीतर हृदय-कमल में आश्रित होकर अन्न खाता है।

English

This one supports himself in two ways: as this breath, and as that sun. These are his two paths, inner and outer, by day and night; they revolve. That sun is the outer self; the breath is the inner self; the inner self is therefore inferred from the outer by movement — "movement," so it is said. Whoever, a knower with sins removed, controller of the senses, pure in mind, devoted to it, with eyes turned inward, is inferred by the inner self from the outer self by movement. Now this golden Person within the sun, who sees this earth as golden, abides in the lotus of the heart within and eats food.

अध्याय ६

श्लोक 2

अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति कः पुष्करः किंमयो वेति इअदं वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसमर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासितोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti kaḥ puṣkaraḥ kiṃmayo veti iadaṃ vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāḥ catasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsamarvāgvicarata etau prāṇādityā etā upāsitomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

हिन्दी अर्थ

और जो भीतर हृदय-कमल में आश्रित होकर अन्न खाता है — वही वह अग्नि है जो दिवि में स्थित, सौर, 'काल' नामक और अदृश्य है, जो समस्त भूतों को अन्न के समान खाता है। कमल कौन है और किससे बना है? यह आकाश ही वह कमल है; ये चार दिशाएँ और चार उपदिशाएँ उसकी पंखुड़ी-रूप में स्थित हैं; प्राण और आदित्य ये दोनों इसके नीचे विचरते हैं। इन दोनों की उपासना 'ॐ' इस अक्षर से, व्याहृतियों से और सावित्री से करनी चाहिए।

English

Now he who abides in the lotus of the heart and eats food is this fire, situated in heaven, of the sun, called Time, unseen, who eats all beings as food. "What is the lotus, and of what is it made?" This space is that lotus; these four quarters and four intermediate quarters are its petals; the breath and the sun move up to it here. Let one worship these with the syllable Om, with the Vyahritis and with the Savitri.

अध्याय ६

श्लोक 3

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च ।अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ca | atha yanmūrtaṃ tadasatyam yadamūrtaṃ tatsatyam tadbrahma tajjyotiḥ yajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmābhavat sa tredhātmānaṃ vyākuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsmīti evaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyata ātmānaṃ yuñjīteti

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म के दो रूप हैं — मूर्त और अमूर्त। जो मूर्त है, वह असत्य है; जो अमूर्त है, वह सत्य है — वही ब्रह्म है, वही ज्योति है; जो ज्योति है, वही आदित्य है। वही 'ॐ' के रूप में आत्मा हुआ। उसने अपने-आप को तीन भागों में विभक्त किया — 'ॐ' की तीन मात्राएँ हैं; उनसे यह सब कुछ उसी में ओत-प्रोत है। ऐसा कहा गया है — यह आदित्य ही ॐ है; ऐसा ध्यान करते हुए आत्मा को युक्त करना चाहिए।

English

There are two forms of Brahman: the formed and the formless. What is formed is untrue; what is formless is true — that is Brahman, that is light; what is light is the sun. This became Om as the Self; he divided himself threefold: Om has three measures, by which all this is woven, warp and woof, in him. Thus it is said: this is the sun as Om. Meditating thus, let him yoke the Self.

अध्याय ६

श्लोक 4

अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति ।एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह : एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् ।एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

athānyatrāpi uktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavā iti | evaṃ hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasā ādityaḥ omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya sambodhayitetyevaṃ hyāha : etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param | etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — जो उद्गीथ है, वही प्रणव है; जो प्रणव है, वही उद्गीथ है। वह आदित्य ही उद्गीथ और यह प्रणव है। ऐसा कहा गया है — उद्गीथ, जो प्रणव नामक, प्रणेता, भास्वरूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित, त्रिपद, त्र्यक्षर और पुनः पाँच प्रकार से ज्ञेय होकर गुहा में निहित है। ऐसा कहा गया है — त्रिपाद् ब्रह्म का मूल ऊपर है; उसकी शाखाएँ — आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी आदि — हैं; वह एक 'अश्वत्थ' नामक ब्रह्म है; उसका वह तेज है जो आदित्य है, और वह 'ॐ' अक्षर का भी तेज है। इसलिए इसे 'ॐ' से निरंतर उपासना करनी चाहिए — वह एक ही इसका संबोधक है। ऐसा कहा गया है — यही अक्षर पुण्य है, यही अक्षर परम है; इस अक्षर को जानकर जो कुछ चाहता है, उसे वह मिलता है।

English

It is said elsewhere: that which is the Udgitha is the Pranava, and that which is the Pranava is the Udgitha; the sun is the Udgitha and the Pranava. Thus it is said: the Udgitha called Pranava, the Leader, radiant form, without sleep, ageless, deathless, three-footed, three-syllabled, to be known again fivefold, hidden in the cave. Thus it is said: Brahman with three feet has its root above; its branches are space, air, fire, water, earth and the rest; it is the one named Ashvattha. This Brahman has this splendour, which is that sun, and the splendour of the syllable Om. Therefore let one worship it constantly with Om — one awakens to it. Thus it is said: this syllable alone is holy, this syllable alone is supreme; knowing this syllable, whoever wishes for anything obtains it.

अध्याय ६

श्लोक 5

अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति

athānyatrāpyuktaṃ svanavatyeṣāsyastanuryā omiti strīpuṃnapuṃsaketi liṅgavatī eṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvati eṣā atha brahma rudro viṣṇurityadhipativatī eṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyā iti mukhavatī eṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatī eṣā bhūrbhuvaḥsvariti lokavatī eṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatī eṣā'tha prāṇo'gniḥ sūrya iti pratāpavatī eṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatī eṣā'tha buddhirmano'haṅkārā iti cetanavatī eṣā'tha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatī eṣeti ata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā bhavantīti evaṃ hyāhaitadvai satyakāma parāṃ cāparāṃ ca brahma yadomityetadakṣaramiti

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — इसकी जो तनु है, वह 'ॐ' है — ध्वनि वाली यह तनु। स्त्री, पुरुष और नपुंसक — यह लिंगवती है; अग्नि, वायु और आदित्य — यह भास्वती है; ब्रह्मा, रुद्र और विष्णु — यह अधिपतिवती है; गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि और आहवनीय — यह मुखवती है; ऋक्, यजुस् और साम — यह विज्ञानवती है; भूः, भुवः, स्वः — यह लोकवती है; भूत, भव्य और भविष्यत् — यह कालवती है; प्राण, अग्नि और सूर्य — यह प्रतापवती है; अन्न, आपः और चंद्रमा — यह आप्यायनवती है; बुद्धि, मन और अहंकार — यह चेतनवती है; प्राण, अपान और व्यान — यह प्राणवती है। अतः 'ॐ' कहकर ये सब प्रस्तुत, अर्चित और अर्पित होती हैं — ऐसा कहा गया है। हे सत्यकाम! यह 'ॐ' अक्षर ही पर और अपर दोनों ब्रह्म है।

English

It is said elsewhere: this is its body, which is Om — the one with sound; the one with gender (woman, man, neuter); the one with radiance (fire, air, sun); the one with a lord (Brahma, Rudra, Vishnu); the one with a mouth (the Garhapatya, Dakshina and Ahavaniya fires); the one with knowledge (Rig, Yajus, Saman); the one with worlds (bhuh, bhuvah, svah); the one with time (past, present, future); the one with heat (breath, fire, sun); the one with nourishment (food, water, moon); the one with awareness (intellect, mind, ego); the one with life (prana, apana, vyana). "By the word Om, these are offered and honoured"; thus it is said. This, O Satyakama, is the higher and the lower Brahman, which is the syllable Om.

अध्याय ६

श्लोक 6

अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति ।एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता

athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti | eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya mahatī mātrā cakṣuṣā hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā

हिन्दी अर्थ

यह सब पहले अव्याहृत — अनुच्चरित — था। वह सत्य प्रजापति तप करके 'भूः, भुवः, स्वः' का उच्चारण करता है। यही उस प्रजापति की स्थूलतम तनु है — जो लोकवती है। 'स्वः' इसका शिर है, 'भुवः' नाभि है, 'भूः' पाद हैं और आदित्य नेत्र है — क्योंकि पुरुष की महती मात्रा नेत्र से विस्तृत है; नेत्र से ही यह मात्राओं में विचरता है। नेत्र ही सत्य है; नेत्र में अवस्थित पुरुष सभी विषयों में विचरता है। इसलिए 'भूः, भुवः, स्वः' की उपासना करनी चाहिए — इससे प्रजापति, जो विश्वात्मा और विश्वचक्षु है, उपासित हुआ-सा हो जाता है। ऐसा कहा गया है — यही प्रजापति की विश्वभृत् तनु है; इसमें यह सब कुछ अन्तर्हित है और यह सब कुछ में अन्तर्हित है। इसलिए इसी की उपासना करनी चाहिए।

English

This was indeed unuttered; Prajapati, the True, having practised austerity, uttered "bhuh, bhuvah, svah." This is Prajapati's grossest body, the one with worlds: svah is its head, bhuvah its navel, bhuh its feet, the sun its eye — for a person's great measure is spread out by the eye, and with the eye he moves among measures; the eye is truth; a person stationed in the eye moves among all objects. Therefore let one worship "bhuh, bhuvah, svah"; by this Prajapati, the Self of all, the eye of all, is worshipped. Thus it is said: this is Prajapati's body that bears the universe; in it all this is hidden, and it is hidden in all this. Therefore let one worship it.

अध्याय ६

श्लोक 7

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भ-रग-त्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम्

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastāyo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ atha bhargā iti yo ha vā amuṣminnāditye nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ bharjayatīti vaiṣa bharga iti rudro brahmavādino'tha bha iti bhāsayatīmān lokān ra iti raṃjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ prajāstasmādbha-raga-tvādbhargaḥ śāśvat sūyamānāt sūryaḥ savanāt savitā'dānāt ādityaḥ pavanātpāvano'thāpopyāyanādityevaṃ hyāha khalvātmano'tmā netāmṛtākhyaścetā mantā gantotsṛṣṭānandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvigrahe sanniviṣṭā ityevaṃ hyāha atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyāṃ kiṃ tadavācyam

हिन्दी अर्थ

'तत्सवितुर्वरेण्यम्' — वह आदित्य ही सविता है; आत्मा चाहने वाले के लिए वह वरणीय है — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। 'भर्गो देवस्य धीमहि' — सविता ही देव है; उसका जो भर्ग नामक तेज है, उसी का हम चिंतन करते हैं — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। 'धियो यो नः प्रचोदयात्' — बुद्धियाँ ही धियः हैं; वह हमारी बुद्धियों को प्रेरित करे — ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। और 'भर्ग' — जो उस आदित्य में निहित है और आँख की तारका में स्थित है, वही भर्ग कहलाता है; भ से भासना — लोकों को प्रकाशित करना; र से रंजना — भूतों को रंगना; ग से गमन — प्रजाएँ उसी में जाती हैं और उसी से आती हैं; इसलिए भ-र-ग के कारण भर्ग कहा गया। शाश्वत् प्रेरित करने से सूर्य; सवन से सविता; आदान से आदित्य; पवन से पावन; और आपो-आप्यायन से भी — ऐसा कहा गया है। आत्मा के विषय में कहा गया है — आत्मा का नेता, अमृत नामक, चेता, मन्ता, गन्ता, उत्सृष्टा, आनन्दयिता, कर्ता, वक्ता, रसयिता, घ्राता, द्रष्टा, श्रोता और स्पर्शयिता है — विग्रह में सन्निविष्ट विभु। जहाँ द्वैत में परिणत विज्ञान है, वहाँ वह सुनता है, देखता है, सूंघता है, चखता है और छूता है — आत्मा सब जानता है। और जहाँ अद्वैत में परिणत विज्ञान है — कार्य, कारण और कर्म से मुक्त, अवाच्य, अनुपम और निरुपाख्य — वह क्या है? अवाच्य है।

English

"That excellent of Savitr" — that sun is Savitr; he is to be chosen by one who desires the Self, say the knowers of Brahman. "We meditate on the splendour of the God" — Savitr is God, and we meditate on what is called his splendour, say the knowers of Brahman. "Who may impel our thoughts" — thoughts are intellects; may he impel ours, say the knowers of Brahman. Then "bhargas": that which is placed in that sun and in the pupil of the eye is called bhargas; it burns up (bharjayati) — this is bhargas, says Rudra, among knowers of Brahman. Then "bha": it makes these worlds shine; "ra": it colours these beings; "ga": beings go into it and come from it. Therefore, from bearing, it is bhargas; from impelling enemies, Surya; from pressing out, Savitr; from taking, Aditya; from purifying, Pavana; and from moving, Aditya. Thus it is said of the Self: the leader, called immortal, the thinker, the goer, the emitter, gladdener, doer, speaker, taster, smeller, seer, hearer, toucher — the all-pervading one established in the body. Where there is duality in awareness, there one hears, sees, smells, tastes and touches: the Self knows all. Where awareness has become non-dual, free of cause, effect and action, indescribable, incomparable, without characteristics — what is that? It cannot be spoken.

अध्याय ६

श्लोक 8

एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्छरीरादुपलभेत एनमिति ।विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛk hiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagnirivāgninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena eṣa vā jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ datvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtvīndriyārthānsvāccharīrādupalabheta enamiti | viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam | sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

हिन्दी अर्थ

यही आत्मा ईशान है, शम्भु है, भव है, रुद्र है, प्रजापति है, विश्वसृक् है, हिरण्यगर्भ है, सत्य है, प्राण है, हंस है, शास्ता है, विष्णु है, नारायण है, अर्क है, सविता है, धाता है, विधाता है, सम्राट् है, इन्द्र है और इन्दु है। जो यह अग्नि के समान अग्नि से ढका हुआ, सहस्राक्ष वाले हिरण्मय अण्ड से तपता है — उसी को खोजना चाहिए, उसी की खोज करनी चाहिए। सभी भूतों को अभय देकर वन में जाकर, इन्द्रिय-विषयों को बाहर करके, पुरुष उसे अपने ही शरीर से प्राप्त करे — उसी के विषय में कहा गया है: विश्वरूप, हरि, जातवेद, परायण, एक ज्योति और तपने वाला; सहस्र किरणों वाला, सैकड़ों प्रकार से विद्यमान — प्रजाओं का प्राण — यह सूर्य उदय होता है।

English

This Self is the Lord, Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, the creator of the universe, Hiranyagarbha, Truth, Breath, the Swan, the Ruler, Vishnu, Narayana, the Sun, Savitr, the Creator, the Establisher, the Sovereign, Indra, the Moon. He who burns like fire, covered by fire, by a thousand-eyed golden egg — he is to be sought and searched for. Having given fearlessness to all beings and gone to the forest, having turned the objects of the senses outward, one perceives him from one's own body. "The one of universal form, the golden, the all-knowing, the final refuge, the one light, the burning; the thousand-rayed, existing in a hundred ways — the breath of creatures, this sun, rises."

अध्याय ६

श्लोक 9

तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिद्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति

tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmanyevābhidyāyatyātmanyeva yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiṣṭutaṃ manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet mantraṃ paṭhati ucchiṣṭocchiṣṭopahitaṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ ca yadanyat adbhiḥ purastātparidadhāti prāṇāya svāhāpānāya svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti pañcabhirabhijuhoti athāvāśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya evopariṣṭātparidadhātyācānto bhūtvātmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca dvābhyāmātmānamabhidhyāyet prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ sa prītaḥ prīṇātu viśvaṃ viśvabhuk viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā dhāryate jāyamānam viśan tu tvāmāhutayaśca sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti evaṃ na vidhinā khalvanenāttānatvaṃ punarupaiti

हिन्दी अर्थ

इसलिए वह पुरुष, जो अपने-आप को दोनों स्वरूपों वाला जानता है, आत्मा में ही आत्मा का ध्यान करता है और आत्मा में ही यज्ञ करता है। ध्यान प्रयोग में स्थित है; मन विद्वानों से स्तुत है। 'मन मलिन है, उच्छिष्ट से आहत है' — इस भाव से उसे पवित्र करना चाहिए। वह मन्त्र पढ़ता है — जो उच्छिष्ट है, जो उच्छिष्ट से आहत है, जो पापी ने दिया है, या मृत्यु-सूतक आदि से आया है — उस मेरे अन्न को और मेरे अन्य दुष्कृत को भी अग्नि, सविता की किरणें और धन पवित्र करें। भोजन के पहले जल से परिधि बनाकर वह पाँच आहुतियाँ देता है — प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा। फिर शेष को मौन रहकर खाता है; पुनः ऊपर जल से परिधि बनाता है; आचमन करके आत्मा-यजन करता हुआ दो मन्त्रों से आत्मा का ध्यान करता है — 'प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसि' और 'विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि'। 'प्राण और अग्नि, परमात्मा, पाँच वायुओं में समाश्रित — वह प्रसन्न होकर विश्व को प्रसन्न करे, विश्व का भोक्ता। आप विश्व हैं; आप वैश्वानर हैं; जन्म लेता हुआ विश्व आपके द्वारा धारण किया जाता है; और सभी आहुतियाँ आपमें प्रवेश करती हैं; प्रजाएँ वहीं हैं जहाँ आप विश्व-अमृत हैं।' जो ऐसा करता है, वह इस विधि से पुनः 'भक्ष्य' होने की दशा को प्राप्त नहीं होता।

English

Therefore, knowing himself to be of both natures, he meditates on the Self in the Self alone, and sacrifices in the Self alone; meditation is established in practice, the mind is praised by the wise. "The mind is impure, struck by leavings" — with this he should purify it. He recites the mantra: "What is left over, what is contaminated by leavings, what has been given by a sinful person, or comes from a death- or birth-impurity — let fire, the rays of Savitr, and the treasure purify that food of mine and whatever other wrong I have done." With water he first surrounds the food; he offers five oblations: "To prana, svaha; to apana, svaha; to vyana, svaha; to samana, svaha; to udana, svaha." Then, eating what remains in silence, he again surrounds it above with water; having sipped water, he meditates on the Self with two verses: "You are the breath, the fire," and "You are the All." "Breath and fire, the Supreme Self, resting on the five winds — may he, pleased, please the universe, the enjoyer of the universe. You are the universe; you are Vaishvanara; the universe, when it is born, is held by you; and all the oblations enter you; the creatures are there where you are the immortal." He who does so, by this rite, does not again attain the state of being eaten.

अध्याय ६

श्लोक 10

अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्छून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति

athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathānnamannādaśceti asyopavyākhyānaṃ puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasyakartā pradhānaḥ tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntasthaḥ atra dṛṣṭaṃ nāma pratyayam yasmādbījasambhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya bhojyatvaṃ vyākhyātaṃ tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti prākṛtamannaṃ triguṇabhedapariṇamatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgamanenaiva caturdaśavidhasya mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati sukhaduḥkhamohasaṃjñaṃ hyannabhūtamidaṃ jagat na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvannaprasūtiḥ tasyāpyevaṃ tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarā pariṇamatvātatdannatvamevaṃ pradhānasya vyaktatāṃ gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni bhavantyadhyavasāyasaṅkalpābhimānā iti athendriyārthān pañcasvāduni bhavanti evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi evaṃ vyaktamannamavyaktamannam asya nirguṇo bhoktā bhoktṛtvāccaitanyaṃ prasiddhaṃ tasya yathāgnirvai devānāmannadaḥ somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit somasaṃjño'yaṃbhūtatmā'gnisaṃjño'pyavyaktamukhā iti vacanātpuruṣo hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅkta iti yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthān tadvad yo na spṛśati praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti

हिन्दी अर्थ

अब आगे भी जानना चाहिए — इस आत्मयज्ञ का उत्तर विकार: अन्न क्या है और अन्नाद कौन है। इसका व्याख्यान यह है — पुरुष चेता है, प्रधान के भीतर स्थित है; वही भोक्ता है और प्राकृत अन्न का भोग करता है। उसका यह भूतात्मा अन्न है; इसका कर्ता प्रधान है। इसलिए त्रिगुणात्मक भोज्य है और भोक्ता भीतर स्थित पुरुष है। यहाँ 'दृष्ट' नाम से प्रत्यय कहा गया है — क्योंकि पशु बीज से उत्पन्न होते हैं, इसलिए बीज भोज्य है; इसी से प्रधान की भोज्यता व्याख्यात है। इसलिए भोक्ता पुरुष है, भोज्या प्रकृति है, और उसमें स्थित होकर वह भोग करता है — प्राकृत अन्न, जो त्रिगुण-भेद में परिणत होने के कारण महद् से आरम्भ होकर विशेषों तक जाता है; इसी से चौदह प्रकार के मार्ग की व्याख्या होती है। सुख, दुःख और मोह से युक्त यह जगत् अन्नभूत है — क्योंकि बीज का अपना कोई स्वाद-परिग्रह नहीं होता, जब तक वह प्रसूत न हो। उसकी भी तीन अवस्थाओं में अन्नता है — कौमार, यौवन और जरा; परिणमन के कारण वह अन्न ही है। इस प्रकार प्रधान के व्यक्त रूप में जाने पर उपलब्धि होती है; वहाँ बुद्धि आदि — अध्यवसाय, संकल्प और अभिमान — स्वादिष्ट पदार्थ बन जाते हैं; फिर पाँच इन्द्रियार्थ स्वादिष्ट बनते हैं; और इस प्रकार सभी इन्द्रिय-कर्म और प्राण-कर्म भी। इस प्रकार व्यक्त अन्न है और अव्यक्त अन्न है। इसका भोक्ता निर्गुण है; भोक्तृत्व के कारण उसकी चेतन्यता प्रसिद्ध है। जैसे अग्नि देवताओं का अन्नद है और सोम अन्न है — ऐसा जानने वाला; यह भूतात्मा 'सोम' संज्ञक है और अग्नि भी 'अव्यक्तमुखा' कही गई है — इस वचन से पुरुष अव्यक्त-मुख से त्रिगुण का भोग करता है। जो ऐसा जानता है, वही संन्यासी, योगी और आत्मयाजी है। और जैसे शून्य घर में प्रविष्ट कामिनियों के इन्द्रियार्थों को कोई स्पर्श नहीं करता, वैसे ही जो प्रविष्ट विषयों को स्पर्श नहीं करता — वही संन्यासी, योगी और आत्मयाजी है।

English

Now there is something further to be known: a later modification of this sacrifice of the Self — what the food is and who the eater. Its explanation: the Person is the conscious one, abiding within Pradhana (Nature); he alone is the enjoyer and enjoys the food of Nature. His elemental self is the food; the doer is Nature. Therefore what is enjoyed is threefold in quality, and the enjoyer is the Person within. Here what is seen is called the perception; since animals arise from seed, seed is what is enjoyed; by this the enjoyability of Pradhana is explained. Therefore the Person is the enjoyer, Nature is enjoyed, and the one abiding in it enjoys — the food is of Nature, transformed into the divisions of the three qualities, from the Great Principle down to the particular ones; by this the account of the fourteenfold path is given. This world, made of pleasure, pain and delusion, is food; for a seed has no relish of its own until it sprouts. It too has the nature of food in three stages — childhood, youth and old age — through transformation. So Nature's being food is perceived in its manifest state; there the intellect and the like become the tasty things — determination, intention and self-conceit; then the five objects of sense become tasty; likewise all the actions of the senses and of the breaths. Thus food is manifest and unmanifest. Its enjoyer is without qualities, and his being an enjoyer is well known as consciousness. As fire is the eater of the gods' food and Soma is the food, so — thus the knower: the elemental self is called Soma, and fire too has an unmanifest mouth; by this statement the Person enjoys the threefold through an unmanifest mouth. He who knows this is a renunciant, a yogi, and one who sacrifices in the Self. And just as none touches the sense-objects of women who have entered an empty house, so he who does not touch the objects that have entered is a renunciant, a yogi, and one who sacrifices in the Self.

अध्याय ६

श्लोक 11

परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः ।अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः

paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇo'tha na yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātārasayitā bhavati prāṇāṃścotsṛjatīti evaṃ hyāhātha yadi khalvaśnāti prāṇasamṛddho bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti evaṃ hyāha annādvai prajāḥ prajāyante yāḥ kaścitpṛthivīśṛtāḥ | ato'nnenaiva jīvanti athaitadapi yanti antataḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा का यह परम रूप है — अन्न; क्योंकि यह प्राण अन्नमय है। यदि पुरुष न खाए, तो वह अमन्ता, अश्रोता, अस्प्रष्टा, अद्रष्टा, अवक्ता, अघ्राता और अरसयिता हो जाता है — और प्राणों को छोड़ देता है; ऐसा कहा गया है। और यदि वह खाए, तो प्राण-समृद्ध होकर मन्ता बनता है, श्रोता बनता है, स्प्रष्टा बनता है, वक्ता बनता है, रसयिता बनता है, घ्राता बनता है और द्रष्टा बनता है; ऐसा कहा गया है — अन्न से ही प्रजाएँ जन्म लेती हैं, जो कुछ पृथ्वी पर स्थित हैं; फिर अन्न से ही जीवित रहती हैं; और अंत में उसी में भी जाती हैं।

English

This is the supreme form of the Self: food; for this breath is made of food. If one does not eat, one becomes unable to think, hear, touch, see, speak, smell or taste, and gives up the breaths — thus it is said. But if one eats, being rich in breath one becomes able to think, hear, touch, speak, taste, smell and see — thus it is said. From food, creatures are born, whatever dwell on the earth; then by food they live; and at the end they too go into it.

अध्याय ६

श्लोक 12

अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह ।अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते

athānyatrāpi uktam sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā annenojjvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā ato'nnamātmetyupāsītetveyaṃ hyāha | anādbhūtāni jāyante jātānyannena vardhante adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — ये सभी भूत प्रतिदिन अन्न को खोजते हुए धावा करते हैं। सूर्य अपनी किरणों से अन्न को ग्रहण करता है; उसी से वह तपता है; अन्न से सिंचित हुए ये प्राण पकाते हैं; अग्नि अन्न से ही प्रज्वलित होती है; अन्न की कामना से यह सब ब्रह्मा के द्वारा रचा गया है। इसलिए अन्न को आत्मा के रूप में उपासना करनी चाहिए — ऐसा ही कहा गया है: अन्न से भूत उत्पन्न होते हैं; उत्पन्न होकर अन्न से बढ़ते हैं; भूत खाए जाते हैं और खाते भी हैं — इसलिए इसे अन्न कहा जाता है।

English

It is said elsewhere: all these beings fall daily, seeking to seize food; the sun takes up food with his rays, and by it he burns; sprinkled with food, these breaths cook; fire blazes with food; this was arranged by Brahman for one desiring food. Therefore let one worship food as the Self. Thus it is said: from food beings are born; being born, they grow by food; beings are eaten and they eat; therefore it is called food.

अध्याय ६

श्लोक 13

अथान्यत्रापि उक्तम् : विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद ।अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् ।अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम्

athānyatrāpi uktam : viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanurbhagavato viṣṇoryadidamannaṃ prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyeti annavān prāṇavān manaśvān vijñānavān ānandavān ca bhavati yo haivaṃ veda yāvāntīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantastho'nnamatti yo haivaṃveda | annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam | annaṃ paśūnāṃ prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — यह अन्न भगवान् विष्णु की 'विश्वभृत्' नामक तनु है। अन्न का रस प्राण है; प्राण का मन है; मन का विज्ञान है; विज्ञान का आनन्द है। जो ऐसा जानता है, वह अन्नवान्, प्राणवान्, मनस्वान्, विज्ञानवान् और आनन्दवान् हो जाता है। जितने भूत यहाँ अन्न खाते हैं, उन सबके भीतर स्थित होकर वह अन्न खाता है — जो ऐसा जानता है। अन्न ही जरा का नाशक है; अन्न संवनन — संग्रह — कहा गया है; अन्न पशुओं का प्राण है; अन्न ज्येष्ठ है; अन्न भिषक् — चिकित्सक — कहा गया है।

English

It is said elsewhere: this is the body of the venerable Vishnu called "Bearer of the universe" — this food. Breath is the essence of food; mind of breath; knowledge of mind; bliss of knowledge. He who knows this becomes one with food, with breath, with mind, with knowledge, with bliss. As many beings as eat food here, he who knows this eats food within them. Food alone is the remedy for old age; food is called the gatherer; food is the breath of animals; food is the eldest; food is called the physician.

अध्याय ६

श्लोक 14

अथान्यात्रप्युक्तम् : अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह ।यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह : कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च ।काले चास्तं नियच्छन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान्

athānyātrapyuktam : annaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya sūryo yoniḥ kālasya tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsambhṛtaṃ dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃ vāruṇaṃ maghādyaṃ śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ saumyam tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidham saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ na vinā pramāṇena prameyasyopalabdhiḥ prameyo'pi pramāṇatāṃ pṛthaktvādupaityātmasambodhanārthamityevaṃ hyāha | yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ brahmetyupāsīta kālastasyātidūramapasaratīti evaṃ hyāha : kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca | kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — इस सबकी योनि अन्न है; अन्न की योनि काल है; काल की योनि सूर्य है। उसका यह रूप है — निमेष आदि काल से संगृहीत, बारह अंगों वाला वर्ष। इसका आधा भाग आग्नेय है और आधा वारुण; मघा से आरम्भ होकर श्रविष्ठा के आधे तक आग्नेय है; क्रम से उल्टे क्रम में सर्प से श्रविष्ठा के अंत तक सौम्य है। उसमें प्रत्येक आत्मा का नवांशक भाग सचारक-विधि से है। सूक्ष्मता के कारण यही प्रमाण है; इसी से काल मापा जाता है — क्योंकि प्रमाण के बिना प्रमेय की उपलब्धि नहीं होती; प्रमेय भी पृथक् होने के कारण प्रमाणता को प्राप्त होता है — आत्म-संबोधन के लिए। ऐसा कहा गया है — काल की जितनी कलाएँ हैं, उनमें वह विचरता है; जो काल को ब्रह्म के रूप में उपासना करे — काल उससे बहुत दूर हट जाता है। ऐसा कहा गया है — काल से भूत प्रवाहित होते हैं; काल से वृद्धि को प्राप्त होते हैं; काल में ही अस्त को नियच्छित होते हैं; काल मूर्त है और अमूर्तिमान् भी।

English

It is said elsewhere: food is the source of all this, and Time is the source of food; the sun is the source of Time. Its form is that which is gathered from moments and the like — the year of twelve parts. Half of this is of Agni, half of Varuna, beginning with Magha and ending with the half of Shravishtha for Agni; in reverse order, from Sarpa to the end of Shravishtha for Soma. In it, each of the nine parts belongs to the self, along with the course of the planets. Because of subtlety this is the measure, and by it time is measured; without a measure there is no knowledge of the measured, and the measured too becomes a measure by being separate — for the sake of self-knowledge. Thus it is said: in as many divisions of time as there are, that one moves; he who worships Time as Brahman — time recedes very far from him. Thus it is said: from time beings flow forth; from time they grow; in time they come to rest; time has form and is formless.

अध्याय ६

श्लोक 15

द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्यद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि ।यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित्

dve vāva brahmaṇo rupe kālaścākālaścātha yaḥ prāgādityātso'kālo'kālo'tha ya ādityadyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ saṃvatsarātkhalvevemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā vivardhante saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ brahmanīḍamātmā cetyevaṃ hyāha kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani | yasmin tu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म के दो रूप हैं — काल और अकाल। जो सूर्य से पहले है, वह अकाल है; और जो सूर्य से आगे है, वह काल है — सकल, अर्थात् भागों वाला। सकल का यह रूप है — संवत्सर। संवत्सर से ही ये प्रजाएँ जन्म लेती हैं; संवत्सर से जन्म लेकर यहाँ बढ़ती हैं; संवत्सर में ही अस्त को जाती हैं। इसलिए संवत्सर ही प्रजापति है, काल है, अन्न है, ब्रह्म का नीड़ है और आत्मा है — ऐसा कहा गया है: काल सभी भूतों को महान् आत्मा में पकाता है; और जिसमें काल पकाया जाता है — जो उसे जानता है, वही वेद का वेत्ता है।

English

There are two forms of Brahman: Time and the timeless. What is before the sun is timeless; what begins with the sun is Time, with parts. The form of what has parts is the year. From the year these creatures are born; by the year, once born, they grow; in the year they go to rest. Therefore the year is Prajapati, Time, food, the nest of Brahman, and the Self. Thus it is said: Time cooks all beings in the great Self; he who knows in whom Time is cooked — he is the knower of the Veda.

अध्याय ६

श्लोक 16

विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह ।होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः ।सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले

vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām eṣa tatsthaḥ savitākhyo yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante athaibhyaḥ sarvamidamatra vā yatkiñcitśubhāśubhaṃ dṛśyanteha loke tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasaṃjñamādityamupāsītādityo brahmetyeke'tha evaṃ hyāha | hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ | sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale

हिन्दी अर्थ

यह काल विग्रहवान् है — शरीर वाला; प्रजाओं के समुद्रों का राजा है। उसी में स्थित 'सविता' नामक तत्त्व है, जिससे ही ये चंद्रमा, नक्षत्र, ग्रह और संवत्सर आदि उत्पन्न होते हैं; और उनसे यह सब कुछ — और इस लोक में जो कुछ भी शुभ या अशुभ दिखता है — वह सब इन्हीं से होता है। इसलिए आदित्य-आत्मा ही ब्रह्म है; काल-संज्ञक आदित्य की उपासना करनी चाहिए। 'आदित्य ब्रह्म है' — ऐसा कुछ लोग कहते हैं। और ऐसा कहा गया है — होता, भोक्ता, हवि, मन्त्र, यज्ञ, विष्णु और प्रजापति — सब कुछ, प्रभु और साक्षी — जो उस मण्डल में भासता है।

English

This Time has a body; it is the king of the oceans of creatures. Abiding in this is the one named Savitr, from whom the moon, the stars, the planets, the years and the like are begotten; and from them all this, whatever good or bad is seen in this world, comes. Therefore Brahman is the Self of the sun; let one worship the sun called Time. "The sun is Brahman," say some; thus it is said: the sacrificer, the enjoyer, the oblation, the mantra, the sacrifice, Vishnu, Prajapati — the All, the lord, the witness who shines in yonder orb.

अध्याय ६

श्लोक 17

ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद

brahma ha vā idamagra āsīt eko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇo'nantaḥ pratīcyananta udīcyananta ūrdhvān cā'vān ca sarvato'nantaḥ na hyāsya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvān cordhvaṃ vā anūhya eṣa paramātmā'parimito'tarkyo'cintya eṣa ākāśātmā evaiṣa kṛtsnakṣaya eko jāgartīti etasmādākāśādeṣa khalvidaṃ cetāmātraṃ bodhayati anenaiva cedam dhyāyate asmin ca pratyastaṃ yāti asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapati agnau cādhumake yajjyotiścitrataramudarasto'tha vā yaḥ pacatyannam ityevaṃ hyāha yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti ya evaṃ veda

हिन्दी अर्थ

आदि में यह सब ब्रह्म ही था — एक, अनन्त; पूर्व में अनन्त, दक्षिण में अनन्त, पश्चिम में अनन्त, उत्तर में अनन्त, ऊपर और नीचे अनन्त — सर्वत्र अनन्त। उसके लिए पूर्व आदि दिशाएँ सिद्ध नहीं होतीं — न तिर्यक्, न ऊर्ध्व। यह परमात्मा अपरिमित, अतर्क्य और अचिन्त्य है; यह आकाशात्मा है; यही समस्त क्षय के अंत में अकेला जागता रहता है। इसी आकाश से यह इस सबको चेतना-मात्र तक बोध कराता है; इसी से यह ध्यान किया जाता है और इसी में अस्त को जाता है। उसका यह भास्वर रूप है — जो उस आदित्य में तपता है, धूम-रहित अग्नि में जो ज्योति है, और उदर में जो विचित्र अग्नि अन्न पकाता है। ऐसा कहा गया है — जो अग्नि में है, जो इस हृदय में है और जो उस आदित्य में है — वह एक ही है; जो ऐसा जानता है, वह एक की एकता को प्राप्त होता है।

English

Brahman was indeed this in the beginning: One, infinite to the east, infinite to the south, infinite to the west, infinite to the north, infinite above and below — infinite on all sides. For the directions east and the rest do not apply to it, nor do the across and the above. This Supreme Self is immeasurable, beyond reason, inconceivable; he is the Self of space; he alone, at the end of all, remains awake. From this space he awakens all this to mere consciousness; by him alone this is meditated on, and in him it comes to rest. His radiant form is that which burns in yonder sun, and the light in the smokeless fire, and the wonderfully varied fire in the belly which cooks food. Thus it is said: he who is in the fire, he who is in the heart here, and he who is in the sun — he is one. He who knows this attains oneness with the One.

अध्याय ६

श्लोक 18

तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह : यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः ।तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन

tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅgā ityucyate yogaḥ anena yadā paśyanpaśyati rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim tadā vidvānpuṇyapāpe vihāya pare'vyaye sarvamekīkaroti evaṃ hyāha : yathā parvatamādīptaṃ nāśrayanti mṛgadvijāḥ | tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, तर्क और समाधि — इस षडङ्ग को योग कहते हैं।

English

Pranayama, pratyahara, dhyana, dharana, tarka, samadhi — this sixfold practice is called yoga.

अध्याय ६

श्लोक 19

अथान्यत्राप्युक्तम् : यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह : अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् ।तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम्

athānyatrāpyuktam : yadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyārthān ca prāṇo niveśayitvā niḥsaṅkalpastatastiṣṭhet aprāṇādiha yasmātsambhūtaḥ prāṇasaṃjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye dhārayetprāṇam ityevaṃ hyāha : acittaṃ cittamadhyastamacintyaṃ guhyamuttamam | tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — जब विद्वान बाहर से मन को नियमित करके, इन्द्रियार्थों में प्राण को निवेशित करके, निःसंकल्प होकर स्थिर रहे। क्योंकि यहाँ प्राण-रहित से ही प्राण-संज्ञक जीव उत्पन्न हुआ है; इसलिए प्राण को ही 'तुरीय' नामक में धारण करे। ऐसा कहा गया है — जो चित्त-रहित है, वह चित्त के मध्य स्थित है — अचिन्त्य, गुह्य और उत्तम; वहाँ चित्त को निधाय — स्थापित — करे; और वह लिङ्ग आश्रय-रहित है।

English

It is said elsewhere: when the knower, having restrained the mind from outside and set the breath in the sense-objects, remains free of intention — since from the breathless the living being, called breath, arises here, therefore let him hold the breath in the "fourth" (turiya). Thus it is said: the mindless is placed in the middle of the mind, inconceivable, secret, supreme; let one fix the mind there, and that support-free sign.

अध्याय ६

श्लोक 20

अथान्यत्राप्युक्तम् : अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडनाद्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मानमणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह : चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति

athānyatrāpyuktam : ataḥ parāsya dhāraṇā tālurasanāgranipīḍanādvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanā''tmānamaṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṅkhyo'yoniścintyo mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyam ityevaṃ hyāha : cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham | prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — इससे आगे उसकी धारणा है: जिह्वा के अग्र से तालु को दबाने से, वाक्, मन और प्राण के निरोध से, पुरुष तर्क से ब्रह्म को देखता है। जब आत्मा से आत्मा को — अणु से भी सूक्ष्म, द्योतमान — मन के क्षय से देखता है, तब आत्मा से आत्मा को देखकर वह निरात्मा हो जाता है। निरात्मक होने के कारण वह असंख्य, अयोनि और चिन्त्य-रहित होता है — यही मोक्ष का लक्षण है; यही परम रहस्य है। ऐसा कहा गया है — चित्त के प्रसाद से ही पुरुष शुभ और अशुभ कर्मों का नाश कर देता है; प्रसन्न आत्मा होकर आत्मा में स्थित रहकर वह अव्यय सुख को प्राप्त करता है।

English

It is said elsewhere: beyond this is the concentration: by pressing the palate with the tip of the tongue, by restraining speech, mind and breath, one sees Brahman through reasoning. When by the Self one sees the Self, smaller than the small, shining, through the destruction of the mind, then, having seen the Self by the Self, one becomes selfless; being selfless, one is unlimited, sourceless, inconceivable — this is the mark of liberation, the supreme secret. Thus it is said: by the serenity of the mind one destroys good and bad action; with a serene self, abiding in the Self, one enjoys imperishable happiness.

अध्याय ६

श्लोक 21

अथान्यत्राप्युक्तम् : ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्छिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह : परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः ।तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि

athānyatrāpyuktam : ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyā prāṇasañcāriṇī tālvantarvicchinnā tayā prāṇoṅkāramanoyuktayordhvamutkramet tālvadhyāgraṃ parivartya indriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣetā tato nirātvakameti nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ hyāha : paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ | tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhvani

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — ऊर्ध्वगामी नाड़ी, 'सुषुम्ना' नामक, प्राण-संचारिणी, तालु के भीतर विच्छिन्न है; उसी के द्वारा प्राण, ओंकार और मन से युक्त होकर ऊर्ध्व को उत्क्रमण करे। जिह्वा के अग्र को तालु में घुमा कर और इन्द्रियों को असंयोजित करके महिमा से महिमा को निरीक्षण करे। तब वह निरात्मकता को प्राप्त होता है; निरात्मक होने के कारण सुख-दुःख का भागी नहीं होता; केवलत्व — अकेलेपन — को प्राप्त करता है। ऐसा कहा गया है — परम को पहले प्रतिष्ठित करके, फिर वायु को निग्रह करके, अपार से पार को पार करके, बाद में मूर्धनि — सिर के शिखर पर — युक्त हो।

English

It is said elsewhere: the upward channel called Sushumna, along which the breath moves, is divided within the palate; by it, joined with breath, Om and mind, let him go upward. Turning the tip of the tongue toward the palate and not joining the senses, let him behold greatness by greatness. Then he attains selflessness; through selflessness he does not experience pleasure or pain; he attains isolation. Thus it is said: "Having first established the Supreme, and then having restrained the breath, having crossed to the shore by the shoreless, let him afterward unite at the crown of the head."

अध्याय ६

श्लोक 22

अथान्यत्राप्युक्तम् : द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः : श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह : द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् ।शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

athānyatrāpyuktam : dve vā va brahmaṇī abhidhyeye śabdaścāśabdaśca atha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate atha tatra omiti śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde nidhanameti athāhaiṣā gatiretadamṛtam atatsāyujyatvam nirvṛtatvam tathā ceti atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vā va khalvāsāvabhidhyātā omityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate anyathā pare śabdavādinaḥ : śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ tasyopamā yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndikā vṛṣṭirnivāte vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃ gatāḥ tatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā sampannā madhutvaṃ nānārasā ityevaṃ hyāha : dve brahmaṇi veditavye śabdabrahma parāṃ ca yat | śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — ब्रह्म दो प्रकार के अभिध्येय हैं — शब्द और अशब्द। शब्द से ही अशब्द प्रकाशित होता है। वहाँ 'ॐ' शब्द है; इसी से ऊर्ध्व को उत्क्रांत होकर अशब्द में निधन — अंत — को प्राप्त होता है। यही गति है, यही अमृत है, यही उससे सायुज्य है, यही निवृत्ति है — और ऐसा ही है। और जैसे मकड़ी अपने तन्तु से ऊपर चढ़कर खुला अवकाश पाती है, वैसे ही यह अभिध्याता 'ॐ' से ऊपर उठकर स्वातन्त्र्य को प्राप्त करता है। अन्य शब्दवादी इस प्रकार बताते हैं — श्रवण और अंगुष्ठ के योग से हृदय-आकाश की अंतर्ध्वनि सुनते हैं; उसकी उपमा सात प्रकार की है — नदियों के समान, घंटी के समान, कांस्य-पात्र के समान, चक्र के समान, मेंढ़क की टर्र के समान, वर्षा के समान और निवात में बोलने के समान। इन पृथक् लक्षणों को पार करके वे अशब्द, अव्यक्त ब्रह्म में अस्त हो जाते हैं; वहाँ वे अपृथक्-धर्म और अपृथक्-विवेक्य हो जाते हैं — जैसे नाना रसों से बना मधु एक हो जाता है। ऐसा कहा गया है — दो ब्रह्म जानने योग्य हैं — शब्द-ब्रह्म और परम ब्रह्म; शब्द-ब्रह्म में निष्णात पुरुष परम ब्रह्म को प्राप्त होता है।

English

It is said elsewhere: there are two Brahmans to be meditated on: sound and soundless. By sound alone the soundless is revealed. There, Om is the sound; by it he rises upward and comes to rest in the soundless. This is the way, this is the immortal, this is union with it, this is peace — and so it is. Then, as a spider climbs upward by its thread and gains open space, so this meditator, rising by Om, gains independence. Others, who speak of sound, hear the sound of the space in the heart by joining the ear and the thumb; its likeness is sevenfold: like rivers, a bell, a brass vessel, a wheel, the croak of a frog, rain, and speech in a windless place. Having passed beyond these distinct characteristics, they go to rest in the soundless, unmanifest Brahman, and there they become undivided, undiscriminated, like various juices that have become one honey. Thus it is said: two Brahmans are to be known — sound-Brahman and the Supreme; he who is versed in the sound-Brahman reaches the Supreme Brahman.

अध्याय ६

श्लोक 23

अथान्यत्राप्युक्तम् : यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह : योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः ।निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत्

athānyatrāpyuktam : yaḥ śabdastadomityetadakṣaram yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparatvāya tadetā upasītetyevaṃ hyāha : yo'sau parāparo devā oṃkāro nāma nāmataḥ | niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhni sthāne tato'bhyaset

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — जो शब्द है, वह 'ॐ' यह अक्षर है; उसका जो अग्र — शिखर — है, वह शान्त, अशब्द, अभय, अशोक, आनन्द, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव और विष्णु-संज्ञित है — सर्वोपरि पद के लिए उसी की उपासना करनी चाहिए। ऐसा कहा गया है — जो पर और अपर दोनों का देवता है, ॐकार नाम से — वह निःशब्द और शून्य-भूत है; मूर्ध्नि स्थाने — सिर के शिखर पर — उसका अभ्यास करे।

English

It is said elsewhere: the sound that is the syllable Om — its tip is tranquil, soundless, fearless, sorrowless, blissful, satisfied, steady, unmoving, immortal, unfallen, firm, called Vishnu; therefore let one worship that for the sake of the highest. Thus it is said: "That which is the highest and the lower, the god, named Om — soundless and empty, let him practise it at the crown of the head."

अध्याय ६

श्लोक 24

अथान्यत्राप्युक्तम् : धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह : ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते ।अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् ।तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः

athānyatrāpyuktam : dhanuḥ śarīram omityetaccharaḥ śikhāsya manaḥ tamolakṣaṇaṃ bhitvā tamo'tamāviṣṭamāgacchati athāviṣṭaṃ bhitvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ brahma tamasaḥ paryamapaśyadyadamuṣminnāditye'tha some'gnau vidyuti vibhāti atha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ hyāha : dhyānamantaḥpare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate | ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati || mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam | tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — धनुष शरीर है, 'ॐ' यह बाण है, और उसका शिखा — अग्र — मन है। तमोलक्षण — अन्धकार-लक्ष्य — को भेदकर वह उस तमः से आविष्ट को प्राप्त होता है; फिर आविष्ट को भेदकर वह अलात-चक्र के समान स्फुरन्त, आदित्य-वर्ण और ऊर्जावान ब्रह्म को देखता है — जो तमस् के पार है; जो उस आदित्य में, सोम में, अग्नि में और विद्युत् में विभाति है। उसे देखकर वह अमृतत्व को प्राप्त होता है। ऐसा कहा गया है — ध्यान अन्तःपरे तत्त्व में और लक्ष्यों में निधी — स्थापित — किया जाता है; अतः अविशेष-विज्ञान विशेष को उपगच्छता है। और मानस के विलीन होने पर जो सुख आत्मा का साक्षी है — वही ब्रह्म, अमृत और शुक्र है; वही गति है; वही लोक है।

English

It is said elsewhere: the bow is the body, Om is the arrow, and its tip is the mind. Piercing the darkness that is its mark, one comes to what is not covered by darkness. Then, having pierced that which is covered, one sees, beyond darkness, Brahman flashing like a whirling firebrand, of the colour of the sun, full of energy — that which shines in yonder sun, in the moon, in fire, in lightning. Having seen it, one attains immortality. Thus it is said: meditation is established in the supreme inner principle and in the objects of concentration; therefore undifferentiated knowledge attains differentiation. And when the mind has dissolved, the bliss that is witnessed by the Self — that is Brahman, the immortal, the pure; that is the goal; that is the world.

अध्याय ६

श्लोक 25

अथान्यत्राप्युक्तम् : निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह : एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा ।युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते

athānyatrāpyuktam : nidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpaḥ vigata nidraḥ vijaraḥ vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha : evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā | yunakti yuñjate vāpi yasmādyoga iti smṛtaḥ || ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca | sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — निद्रा के समान अन्तर्हित-इन्द्रिय होकर, अत्यन्त शुद्ध बुद्धि से, स्वप्न के समान जो इन्द्रिय-बिल में अविवश — बाधा-रहित — देखता है: प्रणव-नामक, प्रणेता, भास्वरूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित और शोक-रहित तत्त्व को — वह भी प्रणव-नामक, प्रणेता, भास्वरूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित और शोक-रहित हो जाता है। ऐसा कहा गया है — इस प्रकार प्राण और ओंकार को, क्योंकि वह सब कुछ अनेक प्रकार से युनक्ति — जोड़ता है — या युज्यते — जुड़ता है — इसलिए 'योग' कहा गया है। प्राण, मन और इन्द्रियों का एकत्व और सर्वभाव का परित्याग — यही 'योग' कहा जाता है।

English

It is said elsewhere: as if in sleep, with the senses withdrawn, by an intellect most pure, one sees as in a dream — unhindered in the aperture of the senses — the one called Pranava, the Leader, form of light, sleepless, ageless, deathless, sorrowless; he too becomes Pranava, the Leader, of the form of light, sleepless, ageless, deathless and sorrowless. Thus it is said: "Thus breath and Om, since he yokes everything in many ways, or since all is yoked, is remembered as Yoga. The oneness of breath, mind and senses, and the giving up of all states of being, is called Yoga."

अध्याय ६

श्लोक 26

अथान्यत्राप्युक्तम् : यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शेनोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह : वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण

athānyatrāpyuktam : yathā vāpsu cāriṇaḥ śākunikaḥ sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhoti atastaptorvivaso'tha yathā taptorvi sārpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśenojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃ padam caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya pūrayatīmāṃ lokānityevaṃ hyāha : vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya prāṇādayo vai punareva tasmād abhyuccarantīha yathākrameṇa

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — जैसे जल में चलने वाले जीवों को पक्षी-शिकारी सूत्र-यन्त्र से ऊपर उठाकर उदर के अग्नि में हुत करता है, वैसे ही यह पुरुष इन प्राणों को 'ॐ' से ऊपर उठाकर अनामय — रोग-रहित — अग्नि में हुत करता है। इससे, जैसे तप्त घी तृण और काष्ठ के संस्पर्श से प्रज्वलित होता है, वैसे ही वह अप्राण-नामक तत्त्व प्राण के संस्पर्श से प्रज्वलित होता है। और जो प्रज्वलित होता है, वही ब्रह्म का रूप है, वही विष्णु का परम पद है और वही रुद्र की रुद्रता है; वही अपरिमित प्रकार से आत्मा को विभक्त करके इन लोकों को भरता है। ऐसा कहा गया है — जैसे अग्नि से विस्फुलिङ्ग और सूर्य से किरणें निकलती हैं, वैसे ही उसी से प्राण आदि पुनः यहाँ क्रम से ऊपर उठते हैं।

English

It is said elsewhere: as a fowler draws up water-creatures with a thread-machine and offers them in the fire in his belly, so he draws up these breaths with Om and offers them in the healthy fire. From this, as a hot ghee is kindled by touch with straw and wood, so the one called breathless is kindled by touching the breath. And what is kindled is Brahman's form, the supreme abode of Vishnu, and Rudra's Rudrahood; dividing itself in immeasurable ways, it fills these worlds. Thus it is said: "As sparks from a fire and rays from the sun, so from him breath and the rest again rise up here in due order."

अध्याय ६

श्लोक 27

अथान्यत्राप्युक्तम् : ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद्घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह : हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् ।स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः

athānyatrāpyuktam : brahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya yaccharīrasyauṣṇyamasyaitadghṛtamathāviḥ san nabhasi nihitaṃ vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva sampadyatīti atastadbhāvam acireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ yathā'cireṇaiti bhūmitvam mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ yathāgnyayaskārādayo nābhibhavanti praṇaśyati cittaṃ tathāśrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha : hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam | svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — यह उस परम, अमृत, अशरीरी ब्रह्म का तेज है; शरीर की जो ऊष्मा है, वही इसकी घृत — घी — है; और वह प्रकट होकर आकाश में निहित है। एकाग्र मन से वे अन्तर्हृदय-आकाश को इस प्रकार खोदते — प्रकाशित — करते हैं कि वह ज्योति के समान सम्पन्न हो जाता है। उससे वह भाव शीघ्र ही प्राप्त होता है — जैसे भूमि में रखा लोहे का पिंड शीघ्र ही भूमि-भाव को प्राप्त हो जाता है; और जैसे मृदु-स्थित लोहे के पिंड को अग्नि-कारिगर आदि अभिभूत नहीं कर पाते — वैसे चित्त अपने आश्रय सहित नष्ट हो जाता है। ऐसा कहा गया है — हृदय के आकाशमय कोष, आनन्द और परम आलय — वही हमारा स्वयं का योग है; और वही अग्नि और सूर्य का तेज है।

English

It is said elsewhere: this is the light of the Supreme Brahman, immortal and bodiless; the warmth of the body is its ghee; being manifest, it is placed in space. They stir the space of the heart with one-pointed mind, and it becomes as light. From that, one soon attains that state — as an iron ball placed on earth soon becomes earth, and as an iron ball set in soft clay, though smiths and others work it, is not overcome, so the mind is destroyed along with its support. Thus it is said: "The sheath made of the space of the heart, bliss, the supreme abode — that is our own yoga; and the light of fire and of the sun."

अध्याय ६

श्लोक 28

अथान्यत्राप्युक्तम् : भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्छामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति : अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह : षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥ रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन

athānyatrāpyuktam : bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma dvārapāraṃ nihatyādyaṃ saṃmohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti taṃ hatvoṃkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvāvirbhūte antarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudet gurvāgameneti : ataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhati ataḥ sve mahimni tiṣṭhamānam dṛṣṭvā'vṛttacakramiva sañcāracakramālokayati ityevaṃ hyāha : ṣaḍbhirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate || rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ putradārakuṭumbeṣu saktasya na kadācana

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — भूतों और इन्द्रियार्थों को पार करके, फिर प्रव्रज्या — त्याग — को धारण करके, धृति-दण्ड रूप धनुष और अनभिमानमय बाण लेकर वह ब्रह्म के द्वार के पाल को मारता है। उसका मुखिया संमोह मौली — मुकुट — धारण किया है, तृष्णा और ईर्ष्या कुण्डली — कर्णाभूषण — हैं, तन्द्री और आलस्य राघवेत्री — तरकश — हैं, अभिमान अध्यक्ष है, क्रोध ज्या — डोरी — है, प्रलोभ दण्ड धनुष है और इच्छामय बाण है — इनसे वह इन भूतों को मारता है। उसे मारकर 'ॐ' के प्लव — नाव — से अन्तर्हृदय-आकाश के पार उतरता है; प्रकट हुए अन्तराकाश में धीरे-धीरे — जैसे खनिज खोजने वाला बिल में उतरता है — वैसे प्रवेश करता है; इस प्रकार ब्रह्मशाला में प्रवेश करे। तब गुरु के उपदेश से चतुर्जाल — चार आवरणों वाले — ब्रह्मकोष को दूर करे। तब वह शुद्ध, पूत, शून्य, शान्त, अप्राण, निरात्मा, अनन्त, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अज, स्वतन्त्र होकर अपने ही महिमा में स्थित रहता है। तब अपने महिमा में स्थित उसे देखकर वह संसार-चक्र को घूमते हुए चक्र के समान देखता है। ऐसा कहा गया है — छह मास तक युक्त रहने वाले, नित्य मुक्त देही का अनन्त, परम, गुह्य और सम्यक् योग प्रवर्तित होता है; परन्तु रजस् और तमस् से विद्ध, अत्यन्त प्रज्वलित और पुत्र, दारा और कुटुम्ब में आसक्त देही का — कभी नहीं।

English

It is said elsewhere: having passed beyond the elements and the objects of the senses, then, having renounced, taking the bow of firmness as a staff and the arrow of freedom from conceit, he strikes down the guardian at the door of Brahman. The chief is delusion as his helmet, craving and envy as his earrings, drowsiness and sloth as his quiver, self-conceit as the commander, anger as the bowstring, the staff of greed as his bow, and with the arrow of desire he kills these beings. Having killed him, he crosses to the far side of the space of the heart by the boat of Om; when the inner space is revealed, slowly, like one seeking ore, he enters, and so enters the hall of Brahman; then, with the teacher's instruction, he should drive out the four-fold sheath of Brahman. Then, pure, cleansed, empty, tranquil, breathless, selfless, infinite, imperishable, steady, eternal, unborn, independent, he abides in his own greatness. Seeing him abide in his own greatness, he looks upon the wheel of transmigration as upon a rolling wheel. Thus it is said: "For one who is joined for six months and ever free, endless, supreme, secret, right Yoga proceeds. But it does not, ever, for one pierced by rajas and tamas, well inflamed, and attached to sons, wife and family."

अध्याय ६

श्लोक 29

एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात्

evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śakāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ prajāpateriti santoṣaṃ dvandvatitikṣāṃ śāntatvaṃ yogābhyāsādavāpnotīti etadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayediti ananyabhaktāya sarvaguṇasampannāya dadyāt

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर अन्तर्हृदय शाकायन्य ने उसे नमस्कार किया — हे राजन्! इसी ब्रह्मविद्या से प्रजापति के पुत्र ब्रह्म के पथ पर आरूढ़ हुए हैं। वह योगाभ्यास से सन्तोष, द्वन्द्वों की सहिष्णुता और शान्ति को प्राप्त करता है। यह परम गुह्य विद्या ऐसे को न कहनी चाहिए जो पुत्र न हो, शिष्य न हो और शान्त न हो; इसे अनन्य भक्त और समस्त गुणों से सम्पन्न को ही देना चाहिए।

English

Having said this, Shakayanya, who was inward in heart, bowed to him: "By this knowledge of Brahman, O king, the sons of Prajapati have set out on the path of Brahman." He attains contentment, endurance of the opposites, and tranquillity through the practice of yoga. This most secret teaching should not be told to one who is not a son, not a disciple, or not tranquil; let one give it to one of exclusive devotion, endowed with all qualities.

अध्याय ६

श्लोक 30

ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति ।अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्छिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति ।परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् ।स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः ।अतस्तद्विपरीतो मुक्तः ।अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो।अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मान्ं जालेनेव खेचरः ।अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति ।अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति : यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि ।सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् ।ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् ।तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः ।इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः ।तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति

oṃ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī saddhyāyī sadyājī syāditi | ataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi nirvṛttyo'nastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigatabhayo niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati | paramaṃ vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkāmatvam | sa hi sarvakāmamayaḥ puruṣo'dhyavasāyasaṅkalpābhimānaliṅgo baddaḥ | atastadviparīto muktaḥ | atraika āhurguṇaḥ prakṛtibhedavaśāsadhyavasāyātmabandhamupāgato| adhyavasāyasya doṣakṣayāddhi mokṣaḥ manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva guṇaughairuhyamānaḥ kaluṣīkṛtaścāsthiraścalo lupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānitvaṃ prayāta iti ahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānṃ jāleneva khecaraḥ | ataḥ puruṣo'dhyāvasāyasaṅkalpābimānaliṅgo baddaḥ atastadviparīto muktaḥ tasmānniradhyavasāyo niḥsaṅkalpo nirabhimānastiṣṭhet etanmokṣalakṣaṇam eṣātra brahmapadavī eṣo'tra dvāravivaro'nenāsya tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati | atra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti : yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśa na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim || etaduktvāntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatiḥ eṣo'tra brahmapathaḥ sauraṃ sdvāraṃ bhittvorddhvena vinirgatā ityatrodāharanti anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi | sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ || ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhibhitvā sūryamaṇḍalam | brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim || yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam | tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate || ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ | iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaṣaḥ | tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti

हिन्दी अर्थ

ॐ। शुचि देश में, शुद्ध होकर, सत्त्व में स्थित, सत् का अध्ययन करने वाला, सत् बोलने वाला, सत् का ध्यान करने वाला और सत् का यजन करने वाला हो — ऐसा होना चाहिए। अतः सद्ब्रह्म में स्थित, सत्य की अभिलाषा करने वाला, कर्म-फल से निवृत्त, छिन्न-पाश, निराशा — आशा-रहित, परों के प्रति आत्मवत् निर्भय और निष्काम होकर वह अक्षय और अपरिमित सुख को प्राप्त करके स्थित रहता है। निष्कामत्व ही परमात्मा के निधि से उद्धरण के समान परम उद्धार है। वह पुरुष, जो सर्वकाममय — संकल्प, अध्यवसाय और अभिमान से चिह्नित — है, वही बँधा हुआ है; अतः उसके विपरीत मुक्त है। यहाँ कुछ लोग कहते हैं — प्रकृति-भेद के वश से आया गुण अध्यवसाय के द्वारा आत्मा को बंधन में लाता है; अध्यवसाय के दोष के क्षय से ही मोक्ष है। मन से ही देखता है, मन से ही सुनता है; काम, संकल्प, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति, अधृति, ह्री, धी और भी — यह सब मन ही है। गुणों के प्रवाह से बहता हुआ, कलुषित, अस्थिर, चंचल, लालची, सस्पृह और व्यग्र होकर वह अभिमान को प्राप्त होता है — 'मैं वह हूँ', 'यह मेरा है' — ऐसा मानता हुआ आत्मा से आत्मा को बाँध लेता है, जैसे आकाश-चर पक्षी जाल में। अतः पुरुष अध्यवसाय, संकल्प और अभिमान से चिह्नित होकर बँधा है; उसके विपरीत मुक्त है। इसलिए निरध्यवसाय, निःसंकल्प और निरभिमान होकर स्थित रहे — यही मोक्ष का लक्षण है। यही यहाँ ब्रह्म की पदवी है; यही यहाँ द्वार का विवर है; इसी से वह इस तमस् के पार जाएगा। यहाँ ही सभी कामनाएँ समाहित हैं — इस पर वे उदाहरण देते हैं: जब पाँच ज्ञानेंद्रियाँ मन सहित अवस्थित हो जाती हैं और बुद्धि विचेष्टित नहीं होती — उसे वे परम गति कहते हैं। ऐसा कहकर अन्तर्हृदय शाकायन्य ने उसे नमस्कार किया; और राजा यथावत् उपचार करके, कृतकृत्य होकर, मरुत् उत्तरायण को गया — क्योंकि यहाँ उल्टे मार्ग से गति नहीं होती। यही यहाँ ब्रह्म-पथ है; सौर द्वार को भेदकर ऊर्ध्व से निर्गत होते हैं — इस पर वे उदाहरण देते हैं: उसके अनन्त किरण हैं, जो हृदय में दीप के समान स्थित हैं — श्वेत, कृष्ण, कद्रु, नील, कपिल और मृदु-लोहित। उनमें एक ऊर्ध्व स्थित है; जो सूर्य-मण्डल को भेदकर ब्रह्मलोक से आगे बढ़कर उसी से परम गति को जाते हैं। उसकी जो अन्य सैकड़ों किरणें ऊर्ध्व ही स्थित हैं — उनसे देव-निकायों के स्वधामों को प्राप्त होता है। और जो अनेक रूपों वाली, नीचे की, मृदु-प्रभा किरणें हैं — उनसे वह असहाय कर्मोपभोग के लिए यहाँ संसार में भटकता है। इसलिए वह भगवान् आदित्य ही सृष्टि, स्वर्ग और मोक्ष का हेतु है।

English

Om. In a pure place, pure, established in goodness, studying the true, speaking the true, meditating on the true, sacrificing to the true — let him be so. Therefore, established in the true Brahman, longing for the true, freed from the fruits of action, with bonds cut, without expectation, fearless toward others as toward himself, free from desire, he stands, having reached imperishable, immeasurable happiness. Freedom from desire is the supreme rescue, as if from a treasure-house of the Supreme. The Person full of all desires, marked by determination, intention and self-conceit, is bound; therefore the opposite is liberated. Here some say: bound by the difference in the qualities of Nature, the self falls into bondage through determination; from the destruction of the faults of determination there is liberation. By the mind alone one sees, by the mind alone one hears; desire, intention, doubt, faith, faithlessness, steadiness, unsteadiness, shame, wisdom and fear — all this is the mind. Carried along by floods of qualities, defiled, unsteady, fickle, greedy, longing and distracted, it falls into conceit, thinking, "I am he; this is mine," and binds the self by the self, like a bird in a net. Therefore the Person, marked by determination, intention and self-conceit, is bound; the opposite is liberated. Therefore let one remain without determination, without intention, without self-conceit — this is the mark of liberation. This is here the way to Brahman; this is here the door-opening; by this one goes beyond this darkness. Here all desires are gathered. On this they quote: "When the five kinds of knowledge stand still together with the mind, and the intellect does not stir — that they call the highest state." Having said this, Shakayanya, inward in heart, bowed to him; the king, having duly served him, his task done, went north; for there is no going by a devious path here. This is the way of Brahman here; having pierced the door of the sun, they go out upward — on this they quote: "Endless are his rays, standing like a lamp in the heart — white and black, tawny and blue, brown, and softly red. Of them one stands upward; whoever, piercing the orb of the sun and passing beyond the world of Brahma, goes by it, goes to the highest state. The other hundred rays stand upward; by them one enters the abodes of the hosts of gods. Those rays of soft light that are of many forms and below — by them, here, for the enjoyment of action, the helpless one wanders." Therefore that venerable sun is the cause of creation, heaven and release.

अध्याय ६

श्लोक 31

किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह ।प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके ।अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति : वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य ।प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण

kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha ko niyantā vetyāha | pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā vāpsaraso bhānavīyāśca marīcayo nāma atha pañcabhiḥ raśmibhirviṣayānatti katama ātmeti yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ śivatamorasa ityeke | atha vākṣrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke, atha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñā tadityeke atha te etasyaivaṃ yathaiveha bījasyāṅkurāvāthadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneśceti atrodāharanti : vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya | prāṇādayo vai punareva tasmādabhyuccarantīha yathākrameṇa

हिन्दी अर्थ

'ये इन्द्रियाँ किस-स्वरूप की होकर विचरती हैं, और इनका उद्गन्ता — उत्पन्न करने वाला — यहाँ कौन नियन्ता है?' — ऐसा वह पूछता है। वह उत्तर देता है — 'आत्मा-स्वरूप की हैं; आत्मा ही इनका नियन्ता है।' अप्सराएँ और 'मरीचयः' नामक भानु-किरणें — इन पाँच किरणों से वह विषयों को खाता है। 'आत्मा कौन है?' — 'जो यह शुद्ध, पूत, शून्य, शान्त आदि लक्षणों से कहा गया है और अपने ही लिंगों से उपगृह्य — ग्रहण किया जाने योग्य — है। अलिङ्ग होते हुए भी उसका यह लिंग है — अग्नि की जो ऊष्मा व्याप्त है और जलों में जो शिवतम रस है' — ऐसा कुछ लोग कहते हैं। 'वाक्, श्रोत्र, चक्षु, मन और प्राण' — ऐसा कुछ कहते हैं; 'बुद्धि, धृति, स्मृति और प्रज्ञा' — ऐसा कुछ कहते हैं। और ये उसके ऐसे हैं — जैसे यहाँ बीज के अंकुर, या अग्नि के धूम, अर्चि और विस्फुलिङ्ग। इस पर वे उदाहरण देते हैं — जैसे अग्नि से विस्फुलिङ्ग और सूर्य से किरणें, वैसे ही उसी से प्राण आदि पुनः यहाँ क्रम से ऊपर उठते हैं।

English

"Of what nature are these senses that move about, and who is their controller here?" — so he asks. He answers: "They are of the nature of the Self; for the Self is their controller. The Apsarases, the sunlight-rays called Marichis, with five rays eat objects." "Which is the Self?" "He who is called pure, cleansed, empty, tranquil and the like, and who is to be grasped by his own marks. His mark, though he has no mark, is the heat pervading fire, and in water the most auspicious essence" — so some say. Others say: speech, ear, eye, mind, breath; others: intellect, firmness, memory, wisdom. These are of him as sprouts are of a seed, or as smoke, flame and sparks are of fire. On this they quote: "As sparks from a fire and rays from the sun, so from him breath and the rest again rise up here in due order."

अध्याय ६

श्लोक 32

तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि

tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti atha yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā etasya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasā itihāsaḥ purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni viśvā bhūtāni

हिन्दी अर्थ

इसलिए इसी आत्मा से सभी प्राण, सभी लोक, सभी वेद, सभी देवता और सभी भूत उत्क्रमण करते हैं। इसकी उपनिषद् — गूढ़ शिक्षा — है: 'सत्यस्य सत्यम्' — सत्य का सत्य। और जैसे आर्द्र ईंधन से प्रज्वलित अग्नि से अलग-अलग धुएँ निकलते हैं, वैसे ही इस महान् भूत की यह निःश्वसित — साँस — है: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषद्, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान और व्याख्यान — ये सभी भूत उसी के हैं।

English

From this Self, therefore, all breaths, all worlds, all Vedas, all gods and all beings arise — its Upanishad is "the Truth of truth." As from a fire kindled with wet fuel separate clouds of smoke go forth, so this is the breath of this great Being: the Rig Veda, Yajur Veda, Sama Veda, Atharvangirasa, history, ancient lore, sciences, Upanishads, verses, sutras, explanations and commentaries — all these beings are its.

अध्याय ६

श्लोक 33

पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्छपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्छत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्छत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्छपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्छत् तत्रानन्दी मोदी भवति

pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsaraḥ tasyemā iṣṭakā yo vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛcchapṛṣṭavān eṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ karairyajamānamantarikṣamutkṣioptvā vāyave prāyacchat prāṇo vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo vyāno'pānaḥ samāna udānaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ divamutkṣiptendrāya prāyacchat asau vā āditya indraḥ saiṣo'gniḥ tasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaṃ purāṇaṃ sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ karoti yathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat tatrānandī modī bhavati

हिन्दी अर्थ

यह पंचेष्टक — पाँच ईंटों वाला — अग्नि संवत्सर है। इसकी ये ईंटें हैं — वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद् और हेमन्त; यह शिर, दो पक्ष, पृष्ठ और पूच्छ वाला है। यह अग्नि पुरुषविद् — पुरुष-जानने वालों का — है; यही प्रजापति की प्रथम चिति — चिता — है। अपनी किरणों — करों — से यजमान को अन्तरिक्ष में उछालकर उसने उसे वायु को सौंप दिया। वायु ही प्राण है; प्राण ही अग्नि है; उसकी ये ईंटें हैं — प्राण, व्यान, अपान, समान और उदान; यह शिर, दो पक्ष, पृष्ठ और पूच्छ वाला है। यह अग्नि पुरुषविद् है; यही अन्तरिक्ष प्रजापति की दूसरी चिति है। अपनी किरणों से यजमान को दिवि में उछालकर उसने उसे इन्द्र को सौंप दिया। वह आदित्य ही इन्द्र है; वही अग्नि है; उसकी ये ईंटें हैं — ऋक्, यजुस्, साम, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास और पुराण; यह शिर, दो पक्ष, पूच्छ और पृष्ठ वाला है। यह अग्नि पुरुषविद् है; यही द्यु प्रजापति की तीसरी चिति है। अपनी किरणों से आत्मवित् यजमान का अवदान करता है — आत्मविद् को उछालकर ब्रह्म को सौंप देता है; वहाँ वह आनन्दी और मोदी होता है।

English

This fire with five bricks is the year. Its bricks are spring, summer, the rains, autumn and winter; it has a head, two wings, a back and a tail. This is the fire known to the Person: it is Prajapati's first piling. With its rays, having thrown the sacrificer up into the sky, it gave him to the wind. The wind is breath; breath is fire; its bricks are prana, vyana, apana, samana and udana; it has a head, two wings, a back and a tail. This is the fire known to the Person; this atmosphere is Prajapati's second piling. With its rays, having thrown the sacrificer up into heaven, it gave him to Indra. That sun is Indra; this is fire; its bricks are the Rig, Yajus, Saman, Atharvangirasa, history and ancient lore; it has a head, two wings, a back and a tail. This is the fire known to the Person; this heaven is Prajapati's third piling. With its rays, the knower of the Self makes an offering of the sacrificer — he sends him up to Brahman; there he becomes joyful and delighted.

अध्याय ६

श्लोक 34

पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति : हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति ।तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति : १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते ।२ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ।३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ।४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ।५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ।६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् ।७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ।८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः ।९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ।१० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते ।११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् ।अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः

pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṃghāto hi jāṭharaḥ tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati : hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti | tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva dhatte'treme ślokā bhavanti : 1 yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate | 2 svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ | 3 cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam | 4 cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute | 5 samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt | 6 mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam | 7 laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam | 8 tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ | 9 samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate | 10 apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate | 11 mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhāya viṣayāsaṃgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam | ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथिवी गार्हपत्य है, अन्तरिक्ष दक्षिणाग्नि है और द्यु आहवनीय है। उन्हीं से पवमान, पावक और शुचि — ये तीन अग्नियाँ — इस यज्ञ से प्रकाशित होती हैं; क्योंकि पवमान, पावक और शुचि का संघात ही जाठर — उदर का अग्नि — है। इसलिए अग्नि यष्टव्य — पूजा के योग्य, चेतव्य — चिता के योग्य, स्तोतव्य — स्तुति के योग्य और अभिध्यातव्य — ध्यान के योग्य — है। यजमान हवि लेकर देवता का अभिध्यान करना चाहता है: 'हिरण्यवर्ण शकुनि — पक्षी — हृदय और आदित्य में प्रतिष्ठित; मद्गु — हंस — तेजों का वृष — उसी इस अग्नि में हम यज्ञ करते हैं।' और वह मन्त्र का अर्थ भी विचार करता है — 'तत्सवितुर्वरेण्यम् भर्गः' इसका अभिध्येय है; जो बुद्धि के भीतर स्थित होकर यहाँ ध्यान करता है, मन-शान्ति के पद का अनुसरण करता है और उसे आत्मा में ही धारण करता है। इस पर ये श्लोक हैं — (१) जैसे निरिन्धन अग्नि अपनी योनि में शान्त होती है, वैसे वृत्ति-क्षय से चित्त अपनी योनि में शान्त होता है। (२) अपनी योनि में शान्त मन के लिए, जो सत्यकाम है और इन्द्रियार्थों से मोहित नहीं, कर्म-वश से चलने वाली असत्य-वृत्तियाँ निष्फल हो जाती हैं। (३) चित्त ही संसार है; उसे यत्न से शुद्ध करे; जैसा चित्त, वैसा पुरुष बन जाता है — यही सनातन रहस्य है। (४) चित्त-प्रसाद से शुभाशुभ कर्म नष्ट होते हैं; प्रसन्न आत्मा आत्मा में स्थित होकर अव्यय सुख पाता है। (५) जैसे जीव का चित्त विषयों में आसक्त है, यदि वैसा ही ब्रह्म में हो जाए, तो कौन बंधन से मुक्त न होगा? (६) मन दो प्रकार का कहा गया — शुद्ध और अशुद्ध; काम-सम्पर्क से अशुद्ध, काम-विवर्जित शुद्ध। (७) लय और विक्षेप से रहित करके मन को सुनिश्चल करके — जब वह अमनी-भाव को जाता है, तब वही परम पद है। (८) मन को हृदय में तब तक निरुद्ध करे जब तक क्षय को न जाए; यही ज्ञान और मोक्ष है; शेष ग्रंथ-विस्तार हैं। (९) समाधि से मल-धुले चेतस का आत्मा में स्थित होने पर जो सुख हो, उसे वाणी से कहा नहीं जा सकता; तब वह स्वयं अन्तःकरण से गृहीत होता है। (१०) जैसे जल में जल, अग्नि में अग्नि, आकाश में आकाश अलग नहीं दिखता, वैसे जिसका मन भीतर गया है, वह मुक्त होता है। (११) मन ही मनुष्यों के बंधन और मोक्ष का कारण है; विषयासक्त बंधन के लिए, निर्विषय मोक्ष के लिए कहा गया। अतः जो अग्निहोत्र नहीं करते, अग्नि-चिति नहीं करते और उसे नहीं जानते — ऐसे ब्राह्मणों का पद-व्योम का अनुस्मरण करना विरुद्ध है। इसलिए अग्नि यष्टव्य, चेतव्य, स्तोतव्य और अभिध्यातव्य है।

English

The earth is the Garhapatya fire, the atmosphere is the Dakshina fire, heaven is the Ahavaniya fire; from these alone the purifying (Pavamana, Pavaka and Shuchi) fires are revealed by this sacrifice — for the gastric fire is a union of Pavamana, Pavaka and Shuchi. Therefore the fire is to be worshipped, piled, praised and meditated on; the sacrificer, having taken the oblation, wishes to meditate on the deity: "The golden-coloured bird is established in the heart and in the sun; the diver, the swan, the bull of light — we sacrifice to him in this fire." He also examines the meaning of the mantra: "That excellent splendour of Savitr" is to be meditated on; he who, established in the intellect, meditates here, follows the path of peace of mind and places it in the Self alone. On this there are these verses: (1) As a fire without fuel becomes quiet in its own source, so the mind, with its activities ceased, becomes quiet in its own source. (2) For the mind that has become quiet in its own source, having true desire, deluded by sense-objects, the falsehoods that follow from action come to nothing. (3) The mind alone is the cycle of birth and death; let one purify it with effort; what one's mind is, that one becomes — this is the eternal secret. (4) By the serenity of the mind one destroys good and bad action; with a serene self, abiding in the Self, one enjoys imperishable happiness. (5) As the mind of a creature is attached to the field of sense-objects, if it were so attached to Brahman, who would not be freed from bondage? (6) The mind is said to be of two kinds, pure and impure: impure through contact with desire, pure when free from desire. (7) Having made the mind free of dullness and distraction, perfectly still, when it reaches the state of no-mind, that is the highest state. (8) The mind should be restrained in the heart until it has come to its end; this is knowledge and this is liberation; the rest is an expansion of books. (9) The happiness that the mind, whose impurity has been washed away by absorption and which is settled in the Self, obtains, cannot be described in words; it is then grasped by the inner organ itself. (10) As water in water, fire in fire, space in space is not distinguished, so he whose mind has gone within is set free. (11) The mind alone is the cause of bondage and liberation of human beings: attached to sense-objects, bondage; free of objects, liberation. Therefore for those who do not keep the sacred fires, do not pile the fire, and do not know it, the Brahmin's remembering the pathway of space is contrary; hence the fire is to be worshipped, piled, praised and meditated on.

अध्याय ६

श्लोक 35

नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्छुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ।अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्छुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति : अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम् यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च : ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् तेऽऋचिषो वै यशस आश्रयवासाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः

namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamsmai yajamānāya dhehi namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lakamasmai yajamānāya dhehi nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave yo'sā āditye puruṣaḥ so'sā aham eṣa ha vai satyadharmo yadādityasya ādityatvaṃ tacchuklam puruṣam aliṅgam nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhya ivety akṣiṇyagnau caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye amṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇā vā apyayaṃkurā etaqdbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejaso'ṃśamātram etadyadādityasya madhye yajurdīpyatyaumāpojyotiraso'mṛtaṃbrahma bhūrbhuvaḥ svarom | aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam dvidharmo'ndhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati nabhaso'ntargatasya tejaso'nśamātrametadyadādityasya madhye uditvā mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvāyuretatprāṇa etadāpa etaccandramā etacchukrametadamṛtametadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva yajamānaḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatātra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti : aṃśudhāraya ivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām yo haivaṃvitsa savit sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca : ye vindava ivābhyuccarantyajasram vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman te'ṛciṣo vai yaśasa āśrayavāsājjaṭābhirūpā iva kṛṣṇavartmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नि को नमस्कार — पृथ्वी में वास करने वाले, लोक में स्मृत; इस यजमान को लोक दीजिए। वायु को नमस्कार — अन्तरिक्ष में वास करने वाले, लोक में स्मृत; इस यजमान को लोक दीजिए। आदित्य को नमस्कार — दिवि में वास करने वाले, लोक में स्मृत; इस यजमान को लोक दीजिए। ब्रह्म को नमस्कार — सब में वास करने वाले, सब में स्मृत; इस यजमान को सब कुछ दीजिए। हिरण्मय पात्र से सत्य का मुख ढका हुआ है; हे पूषन्! उसे खोलिए — सत्यधर्म के लिए, विष्णु के लिए। जो उस आदित्य में पुरुष है, वही मैं हूँ। यही सत्यधर्म है — आदित्य का आदित्यत्व, वह शुक्ल पुरुष, अलिङ्ग, आकाश के भीतर के तेज का अंशमात्र — जो आदित्य के मध्य में है, और आँख और अग्नि में भी; यही ब्रह्म, अमृत, भर्ग और सत्यधर्म है। आकाश के भीतर के तेज का अंशमात्र — जो आदित्य के मध्य में अमृत है — जिसका सोम और प्राण अप्यय-अंकुर हैं; यही ब्रह्म, अमृत, भर्ग और सत्यधर्म है। आकाश के भीतर के तेज का अंशमात्र — जो आदित्य के मध्य में यजुस् के रूप में दीप्यमान है — ॐ, आपः, ज्योति, रस, अमृत, ब्रह्म — भूः, भुवः, स्वः, ॐ। अष्टपाद, शुचि, हंस, त्रिसूत्र, अणु और अव्यय — द्विधर्म, अन्ध, तेज से इन्धन — सब कुछ देखता हुआ वह देखता है। आकाश के भीतर के तेज का अंशमात्र — जो आदित्य के मध्य में है — उदय होकर किरणों में हो जाता है; यही सवित्, सत्यधर्म, यजुस्, तप, अग्नि, वायु, प्राण, आपः, चंद्रमा, शुक्र, अमृत, ब्रह्म-विषय, भानु और अर्णव है; उसी में यजमान सैन्धव — नमक — के समान विलीन हो जाता है। यही ब्रह्म के साथ एकता है; यहाँ ही सभी कामनाएँ समाहित हैं — इस पर वे उदाहरण देते हैं: जैसे वायु से प्रेरित अणु-धारा स्फुरति है, वैसे वह देवताओं के भीतर स्थित स्फुरित होता है; जो ऐसा जानता है, वह वित् — ज्ञानी, द्वैतवित् — द्वैत-ज्ञानी और एकधामेति — एक धाम को पाने वाला — होता है, और तदात्मक भी। जो बिन्दुओं के समान निरंतर ऊपर उठते हैं — परम व्योम में अभ्र की अर्चि के समान विद्युत् के समान — वे किरण यशस् के आश्रय-वास हैं; जटाओं के समान, कृष्ण-वर्त्मा।

English

"Homage to Agni, dweller on earth, remembered in the world: give this sacrificer a world. Homage to Vayu, dweller in the atmosphere, remembered in the world: give this sacrificer a world. Homage to the Sun, dweller in heaven, remembered in the world: give this sacrificer a world. Homage to Brahman, dweller in all, remembered in all: give this sacrificer all. With a golden vessel the face of truth is covered; uncover it, O Pushan, for one whose duty is truth — to Vishnu. He who is the Person in yonder sun, I am he." This is the true law: that the sun's being the sun is that white Person, without mark, a mere portion of the light within space — what is in the middle of the sun, as it were, and in the eye and in the fire: this is Brahman, this is the immortal, this is bhargas, this is the law of truth. It is a mere portion of the light within space; what is in the middle of the sun shines as the Yajus, the Om, the waters, the light, the essence, the immortal, Brahman — bhuh, bhuvah, svah, Om. "The eight-footed, pure Swan, the three-stranded, minute, imperishable — the dual-natured, blind by light, kindled by light, seeing all, he sees." A mere portion of the light within space, what is in the middle of the sun, at rising with rays, becomes: this is Savitr, this is the law of truth, this is the Yajus, this is austerity, this is fire, this is wind, this is breath, this is water, this is the moon, this is the bright, this is the immortal, this is the domain of Brahman, this is the ray, the ocean; in it the sacrificer dissolves like salt in water. This indeed is oneness with Brahman; here all desires are gathered. On this they quote: "Like a stream of fine dust carried by the wind, the one who is within the gods flashes; he who knows this becomes a knower, a knower of duality, and enters into the one abode and becomes of that nature. Those who, like sparks, rise up ceaselessly — like lightning from a cloud's flame — in the highest heaven, they are the rays, dwelling in glory; like matted locks, they are those whose path is the dark."

अध्याय ६

श्लोक 36

द्वे वा व खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् अथ यच्छन्तं तस्याधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्यामास्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चास्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति : अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभिययति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशीना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति : वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः ।अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशिची तथा

dve vā va khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikam atha yacchantaṃ tasyādhāraṃ kham atha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnam tasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamantarvedyāmāsnyavaśiṣṭairannapānaiścāsyamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya cātrodāharanti : agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyayati somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśīnā svārājyamatirātreṇa prājāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti : vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ | antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśicī tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-ज्योति के ये दो रूप हैं — एक शान्त और एक समृद्ध। जो शान्त है, उसका आधार आकाश — खम् — है; और जो समृद्ध है, उसका अन्न यह — शरीर — है। इसलिए मन्त्र, औषधि, घी, माँस, पुरोडाश और स्थालीपाक आदि से अन्तर्वेदि में यज्ञ करना चाहिए; और शेष अन्न-पान से अपने मुख को ही आहवनीय समझकर — तेज की समृद्धि के लिए, पुण्य-लोक की विजय के लिए और अमृतत्व के लिए। इस पर वे उदाहरण देते हैं — स्वर्ग की कामना वाला अग्निहोत्र का होम करे; अग्निष्टोम से यम-राज्य, उक्थ्य से सोम-राज्य, षोडशी से सूर्य-राज्य, अतिरात्र से स्वाराज्य और सहस्र-संवत्सर तक चलने वाले क्रतु से प्रजापति के लोक को प्राप्त होता है। वर्ती, आधार और स्नेह — तेल — के योग से जैसे दीपक की स्थिति होती है, वैसे ही अन्तर्याण्ड के उपयोग से आत्मा और उसकी शिचि — ज्योति — ये दोनों स्थित हैं।

English

There are indeed these two forms of the light of Brahman: one tranquil and one flourishing. What is tranquil has space as its support; what is flourishing has this as its food. Therefore one should sacrifice with mantras, herbs, ghee, meat, cakes and cooked offerings, inside the altar, and with the remaining foods and drinks, regarding one's own mouth as the Ahavaniya fire — for the increase of radiance, for the conquest of holy worlds and for immortality. On this they quote: "Let one who desires heaven offer the Agnihotra; by the Agnishtoma he wins the realm of Yama; by the Ukthya the realm of Soma; by the Shodashin the realm of the Sun; by the Atiratra self-rule; by the sacrifice lasting a thousand years, the realm of Prajapati." "As a lamp stands by the union of wick, support and oil, so the two, the self and its light, stand by the union with the inner egg."

अध्याय ६

श्लोक 37

तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति : यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह : अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastattredhabhihitamagnāvāditye prāṇe'thaiṣā nāḍyannabahumityeṣāgnau hutamādityaṃ gamayati ato yo raso'sravat sa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā ityatrodāharanti : yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati tenānnaṃ bhavati annādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha : agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए 'ॐ' से इसकी उपासना करे — अपरिमित तेज की, जो तीन रूप में कहा गया है — अग्नि में, आदित्य में और प्राण में। और यह नाड़ी अन्न-बहु — अन्न से समृद्ध — है; अग्नि में हुत हवि आदित्य को पहुँचाती है; वहाँ से जो रस प्रवाहित हुआ, वह उद्गीथ के रूप में वर्षा करता है; उसी से ये प्राण हैं और प्राणों से प्रजाएँ। इस पर वे उदाहरण देते हैं — जो हवि अग्नि में हुत होता है, वह आदित्य को पहुँचाता है; वह सूर्य किरणों से वर्षा करता है; उससे अन्न होता है; और अन्न से भूतों की उत्पत्ति। ऐसा कहा गया है — अग्नि में डाली गई आहुति सम्यक् रूप से आदित्य को प्राप्त होती है; आदित्य से वृष्टि उत्पन्न होती है; वृष्टि से अन्न; और ततः प्रजाएँ।

English

Therefore let one worship it with Om: the immeasurable radiance, spoken of as threefold — in fire, in the sun, in breath. Then this channel is rich in food; what is offered in fire reaches the sun; from it the essence that flowed forth rains as the Udgitha; by it these breaths, and from the breaths creatures. On this they quote: "What oblation is offered in the fire reaches the sun; the sun rains it by his rays; from it comes food; from food the arising of beings." Thus it is said: "The offering properly made in the fire approaches the sun; from the sun comes rain; from rain, food; then creatures."

अध्याय ६

श्लोक 38

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुन्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति : रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः ।तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यन्वयं ध्यात्वातःपरमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति : अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्विस्त्रिधा हि तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश ।ॐ नमो ब्रह्मणे नमः

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ saṃmohaṃ chitvā na krodhānstunvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti : ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ | tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ || śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyanvayaṃ dhyātvātaḥparamatāṃ gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti : aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavadvistridhā hi tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa | oṃ namo brahmaṇe namaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्र का होम करने वाला लोभ-जाल को भेदता है; फिर संमोह को छेदकर, क्रोध की स्तुति न करता हुआ, काम का अभिध्यान करता हुआ, तब चतुर्जाल — चार आवरणों वाले — ब्रह्मकोष को भेदकर परम आकाश को जाता है — क्योंकि यहाँ सौर, सौम्य, आग्नेय और सात्त्विक मण्डलों को भेदकर, तब शुद्ध होकर वह सत्त्व के भीतर स्थित उसे देखता है — अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णु-संज्ञित, सर्वोपरि धाम, सत्यकाम और सर्वज्ञत्व से युक्त, स्वतन्त्र, चैतन्य और अपने महिमा में स्थित। इस पर वे उदाहरण देते हैं — रवि के मध्य में सोम स्थित है; सोम के मध्य में हुताशन — अग्नि; तेज के मध्य में सत्त्व स्थित है; और सत्त्व के मध्य में अच्युत स्थित है। शरीर के प्रादेश में अंगुष्ठ-मात्र — और अणु से भी सूक्ष्म — के अनुबन्ध को ध्यान करके वह परमता को जाता है; यहाँ ही सभी कामनाएँ समाहित हैं। इस पर वे उदाहरण देते हैं — अंगुष्ठ-प्रादेश के शरीर-मात्र, प्रदीप-प्रताप के समान, वह त्रिविध ब्रह्म — स्तुति किए जाने पर महान् देव — भुवनों में प्रविष्ट हुआ। ॐ। ब्रह्म को नमस्कार, नमस्कार।

English

He who offers the Agnihotra tears the net of greed. Having cut through delusion, without praising anger, meditating on desire, having then broken through the four-fold sheath of Brahman, he goes to the supreme space: for here, having pierced the circles of the solar, lunar, fiery and sattvic, he then, purified, sees the one who stands within sattva — the unmoving, immortal, unfallen, firm, called Vishnu, the supreme abode of all, endowed with true desire and omniscience, independent, consciousness, abiding in his own greatness. On this they quote: "In the middle of the sun stands the Moon; in the middle of the Moon, the fire; in the middle of light stands goodness; in the middle of goodness stands the Unfallen." Meditating on him who is of the measure of a thumb in the body, and yet smaller than the atom in his connection, he goes to the highest state. Here all desires are gathered; on this they quote: "Of the measure of a thumb, of the extent of the body, like the strength of a lamp, he is threefold; that Brahman, being praised, the great God, entered the worlds." Om. Homage to Brahman, homage.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maitri.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maitri Upanishad — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.