Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
90
अध्याय 90 / 90

Adhyaya 93

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९०

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देवीवाक्यं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः त्रिनवतितमो ऽध्यायः- ९३ ऋषिरुवाच एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye devīvākyaṃ nāma dvinavatitamo 'dhyāyaḥ trinavatitamo 'dhyāyaḥ- 93 ṛṣiruvāca etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam / evaṃprabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus ends Chapter 92, called 'The Goddess's Speech,' in the Devi Mahatmya within the Savarnika Manvantara of the Markandeya Purana. Chapter 93. The sage said: O king, I have related to you the supreme glory of the Goddess. Such is her power; by her this universe is sustained.

अध्याय ९०

श्लोक 2

विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया ।तथा त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः ।मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे

vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā / tathā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ / mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

muni. And the god who abounds in lig^^) please

अध्याय ९०

श्लोक 3

तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् ।आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा

tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm / ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Well pleased am I with thee, 0 brahman, for the praise which thou hast offered in faith. I grant thee a boon; choose what thou desirest.

अध्याय ९०

श्लोक 4

मार्कण्डेय उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः ।प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम्

mārkaṇḍeya uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ / praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ śaṃsitavratam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

adorable god, I have accomplished my object inasmuch as I see thee in bodily shape; nevertheless deign to hear me

अध्याय ९०

श्लोक 5

निर्विण्णो ऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च ।जगम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने

nirviṇṇo 'timamatvena rājyāpaharaṇena ca / jagama sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

bruliman sec that now presided over by thee as before! And if thou shewest me grace in any other way, 0 god, then let my guru will display friendliness to his son, so may his mind

अध्याय ९०

श्लोक 6

संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः ।स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन्

saṃdarśanārthamambāyā nadīpulinasaṃsthitaḥ / sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

become gentle towards to all beings. And whoever shall praise thoc f with this hymn, whereby thou art pleased with me, 0 changeless god^ mayest thou whom I have propitiated bestow a boon on him!

अध्याय ९०

श्लोक 7

तौ तस्मिन् पिलिने देव्याः कृत्वा मूर्ति महीमयीम् ।अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः

tau tasmin piline devyāḥ kṛtvā mūrti mahīmayīm / arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

bruliman sec that now presided over by thee as before! And if thou shewest me grace in any other way, 0 god, then let my guru will display friendliness to his son, so may his mind

अध्याय ९०

श्लोक 8

निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ।ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम्

nirāhārau yatātmānau tanmanaskau samāhitau / dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

become gentle towards to all beings. And whoever shall praise thoc f with this hymn, whereby thou art pleased with me, 0 changeless god^ mayest thou whom I have propitiated bestow a boon on him!

अध्याय ९०

श्लोक 9

एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः ।परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका

evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ / parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When the two, self-controlled, had worshipped her thus for three years, Chandika, upholder of the world, well pleased, appeared before them and spoke.

अध्याय ९०

श्लोक 10

श्रीदेव्युवाच यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन ।मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत्

śrīdevyuvāca yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana / mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmi tat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Goddess said: "Whatever you ask, O king, and you, joy of your family, receive it all from me; well pleased, I grant it."

अध्याय ९०

श्लोक 11

मार्कण्डेय उवाच ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि ।अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्

mārkaṇḍeya uvāca tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani / atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then the king chose a kingdom that would not be lost in another birth, and in this very life his own kingdom, with the power of his enemies destroyed by force.

अध्याय ९०

श्लोक 12

सो ऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः ।ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम्

so 'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ / mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And the merchant, whose mind was disenchanted with the world, wisely chose the knowledge that removes attachment, the sense of 'mine' and 'I.'

अध्याय ९०

श्लोक 13

श्रीदेव्युवाच स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् ।हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति

śrīdevyuvāca svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān / hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Goddess said: "In a few days, O king, you will regain your own kingdom; having slain your enemies, it will remain secure for you.

अध्याय ९०

श्लोक 14

मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः ।सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति

mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ / sāvarṇiko nāma manurbhavān bhuvi bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And when you die, you will be born again from the god Vivasvat, and will be a Manu on earth named Savarnika.

अध्याय ९०

श्लोक 15

वैश्यवर्य त्वया यश्च वरो ऽस्मत्तो ऽभिवाञ्छतः ।तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति

vaiśyavarya tvayā yaśca varo 'smatto 'bhivāñchataḥ / taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Best of merchants, the boon you desired from me I grant for your perfection: you will have knowledge."

अध्याय ९०

श्लोक 16

मार्कण्डेय उवाच इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् ।बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता

mārkaṇḍeya uvāca iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam / babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Having granted each of them the boon they desired, the Goddess, praised by them with devotion, at once vanished.

अध्याय ९०

श्लोक 17

एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः ।सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः

evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ / sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus, having obtained the boon from the Goddess, Suratha, bull among kshatriyas, taking birth from the Sun, will become Savarni Manu.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 90
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.