Matsya Purana· Matsya Purāṇa
75
अध्याय 75 / 176

Adhyaya 75

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७५

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ७५ विशोकसप्तमीं तद्वद् वक्ष्यामि मुनिपुंगव यामुपोष्य नरः शोकं न कदाचिदिहाश्नुते

matsya-purāṇa 75 viśokasaptamīṃ tadvad vakṣyāmi munipuṃgava yāmupoṣya naraḥ śokaṃ na kadācidihāśnute

हिन्दी अर्थ

ऋपुझ्माय सफलाः फलाः ॥ ७२ है, प्रधान देवताओंके उपयोगमें आनेके कारण वहाँके सदोपगीतभ्रमरसुरस्त्रीसेकितं परम्। वृक्षोंके फल भी सफलताको प्राप्त करते रहते हैं। वह सर्वपापक्षयकरं शैलस्येव प्रहारकम्॥ ७३ श्रेष्ठ आश्रम सदा भ्रमरोंको गुंजारसे गुंजायमान एवं देवाङ्गनाओंसे सुसेवित तथा उस पर्वतके प्रहरीकी तरह आ लवा देशाद् uss ल सम्पूर्ण पापोंका विनाशक था। नरेश्वर! एक स्थानसे ह “विता याड गीर जोड दूसरे स्थानपर क्रीडा करते हुए बन्दरोंने वहाँकी बर्फराशिको तदाश्रमं समंताच्च हिमसंरुद्धकन्दरेः । चाँदनीके समान उज्वल बना दिया था। वह आश्रम शैलवाटे: परिवृतमगम्यं मनुजैः सदा॥ ७५ चारों ओरसे हिमाच्छादित कन्दराओं और कँकरीले-

English

The Saptarsis (the great Hear) exist above Saturn: and above tlie groat Bear exists the Polo (DhruvaJ 'riic three worlds arc tied on to this Dhruva. — 74:.

अध्याय ७५

श्लोक 2

माघे कृष्णतिलैः स्नात्वा षष्ठ्यां वै शुक्लपक्षतः कृताहारः कृसरया दन्तधावनपूर्वकम् उपवासव्रतं कृत्वा ब्रह्मचारी भवेन्निशि

māghe kṛṣṇatilaiḥ snātvā ṣaṣṭhyāṃ vai śuklapakṣataḥ kṛtāhāraḥ kṛsarayā dantadhāvanapūrvakam upavāsavrataṃ kṛtvā brahmacārī bhavenniśi

हिन्दी अर्थ

पूर्वाराधितभावो महाराजः पुरूरवाः। पथरीले मार्गोसे घिरा हुआ था, इसलिये वह मनुष्योंके तदा र र देवदेवप्रसादतः ॥ ७६ लिये सदा अगम्य था। पूर्वजन्मकी आराधनाके प्रभावसे ER मनोहरे क युक्त महाराज पुरूरवा देवाधिदेव भगवान्की कृपासे तडाआस आशास. - खानाहरु उस आश्रमपर पहुँचे थे। वह आश्रम थकावटको दूर मनोहरैः कुसुमशतैरलङ्कतम् । करनेवाला, मनोहर, मनोमोहक पुष्पोंसे अलंकृत, स्वयं कृतं स्वयं रुचिरमथात्रिणा शुभं महर्षिद्वारा सुन्दररूपमें निर्मित, मङ्गलमय एवं शुभकारक शुभावहं तद् ददृशे स मद्रराट् ॥ ७७ था, उसे मद्रराज पुरूरवाने देखा॥६४--७७॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे भुवनकोशे5त्र्याश्रमवर्णनं नामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः

English

The stars in the finnament aro two lakh yojanas apart

अध्याय ७५

श्लोक 3

ततः प्रभात उत्थाय कृतस्नानजपः शुचिः कृत्वा तु काञ्चनं पद्मम् अर्कायेति च पूजयेत् करवीरेण रक्तेन रक्तवस्त्रयुगेन च

tataḥ prabhāta utthāya kṛtasnānajapaḥ śuciḥ kṛtvā tu kāñcanaṃ padmam arkāyeti ca pūjayet karavīreṇa raktena raktavastrayugena ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके भुवनकोश-वर्णन-प्रसङ्गमें अत्रि-आश्रमवर्णन नामक एक सौ अठारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ आश्रमस्थ विवरमें पुरूरवा का प्रवेश, आश्रमको शोभाका वर्णन तथा पुरूरवाकी तपस्या सूत उवाच सूतजी कहते हैं-ऋषियो! वहाँ सदा

English

from each other. Tlio planets above tliein are also ])lacod similarly apart. The Sun, Mooii, and ilio planet- run towards llm stars and got merged in them. They remain ill their rdjelia and Xidia houses hiph(dioa and perihelion); and while entering into or eomlrjg i>nt (1k\v look on

अध्याय ७५

श्लोक 4

यथा विशोकं भुवनं त्वयैवादित्य सर्वदा तथा विशोकता मे ऽस्तु त्वद्भक्तिः प्रतिजन्म च

yathā viśokaṃ bhuvanaṃ tvayaivāditya sarvadā tathā viśokatā me 'stu tvadbhaktiḥ pratijanma ca

हिन्दी अर्थ

तृतीयं श्रृड़मत्यन्तमुच्छितम् उनके बीचमें एक तीसरा शिखर था, जो अत्यन्त ऊँचा तृतीयं तु तयोर्मध्ये १९ था। वह बादलोंसे सदा शून्य रहता था, जिससे उसकी नित्यातप्तशिलाजालं सदाश्चपरिवर्जितम्। शिलाएँ नित्य सन्तप्त बनी रहती थीं। उस शिखरके नीचे तस्याधस्ताद् वृक्षगणो दिशां भागे च पश्चिमे॥ २ पश्चिम दिशामें वृक्षोंके समूह शोभा पा रहे थे। उन्हींके तोलिता तधि "शव बीचमें एक अत्यन्त सुन्दर विवर (छिद्र) था, जो जातीलतापरिक्षिप्तं विवरं चारुदर्शनम्। मालतीकी लताओंसे आच्छादित था। उसे देखते ही राजा दृष्टैव कौतुकाविष्टस्तं विवेश महीपतिः॥ ३ पुरूरवा आश्चर्यचकित हो गये । तत्पश्चात् उन्होंने उस विवरमें

English

the beings. So tlicse arc.-sitnalt'J with n'gard to eaeli other. — 7o-78.

अध्याय ७५

श्लोक 5

एवं सम्पूज्य षष्ठ्यां तु भक्त्या सम्पूजयेद्द्विजान् सुप्त्वा संप्राश्य गोमूत्रम् उत्थाय कृतनैत्यकः

evaṃ sampūjya ṣaṣṭhyāṃ tu bhaktyā sampūjayeddvijān suptvā saṃprāśya gomūtram utthāya kṛtanaityakaḥ

हिन्दी अर्थ

इस पुराणमें-यजुर्वेद ५। २, ऋग्वेद १०। १५, शतपथत्रा० ११। ५ आदिमें संकथित पुरूरवाके कथानकका सर्वाधिक विस्तारसे उपवृंहण हुआ है और कई बार उसकी पुनरुक्ति भी हुई है। इससे विक्रमोर्वशीयमें कालिदास एवं पार्जीटर आदि आधुनिक पाश्चात्त्य विद्वान् लेखक बहुत प्रभावित हुए हैं। निघण्टु ५। ४ तथा यास्कीय निरुक्त १०।४६ एवं ऋग्वेद १०।९५।२ के अनुसार ये सूर्य या मूल प्राणतत्त्व हैं। पाणि० ६। ३। १३७ के अनुसार यहाँ 'पुरू' में दीर्घ हुआ है। तथापि दिवसाकारं प्रकाशं तदहर्निशम्। क्रोशाधिकपरीमाणं सरसा च विराजितम्

English

The learned shonhl know exactly their various conjunctions. Thus have been described all alvout this earth, Dvipas, oceans, mountains, years, rivers, and the inhabitants tlicreof.-— 7t>'S0.

अध्याय ७५

श्लोक 6

सम्पूज्य विप्रानन्नेन गुडपात्रसमन्वितम् तद्वस्त्रयुग्मं पद्मं च ब्राह्मणाय निवेदयेत्

sampūjya viprānannena guḍapātrasamanvitam tadvastrayugmaṃ padmaṃ ca brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

समंतात् सरसस्तस्य शैललग्रा तु वेदिका। सौवर्णै राजतेर्वक्षै्विद्रुमैरुपशोभितम् वञज्रकेशरजालानि सुगन्धीनि तथा युतम्। पत्रैर्मरकतैरनीलै वैंदूर्यस्य महीपते कर्णिकाश्च तथा तेषां जातरूपस्य पार्थिव। तस्मिन् सरसि या भूमिः सा तु वज्रसमाकुला

English

The several locatioiis of iho Inminons spheres of tlje firmament aro brought on by the influ<nie<' of tlie Sjui. In its central i)arl, there exists the wind termed Avarta. Tlii.- pervades, in tiro form of a circle all the Nakfihattra rnandalas. Tliisiias Ijcen so ordained by the Almighty God for the use of ITis several beings. —

अध्याय ७५

श्लोक 7

अतैललवणं भुक्त्वा सप्तम्यां मौनसंयुतः ततः पुराणश्रवणं कर्तव्यं भूतिमिच्छता

atailalavaṇaṃ bhuktvā saptamyāṃ maunasaṃyutaḥ tataḥ purāṇaśravaṇaṃ kartavyaṃ bhūtimicchatā

हिन्दी अर्थ

कपर्दिकानां शुक्तीनां शङ्खानां च महीपते मकराणां च मत्स्यानां चण्डानां कच्छपैः सह। तत्र मरकतखण्डानि वज्राणां च सहस्त्रशः

English

The stars, the earth, etc., were located tlius by BrahinA in their proper places at the beginning of the Kalpa. — 83.

अध्याय ७५

श्लोक 8

अनेन विधिना सर्वम् उभयोरपि पक्षयोः कृत्वा यावत्पुनर्माघशुक्लपक्षस्य सप्तमी

anena vidhinā sarvam ubhayorapi pakṣayoḥ kṛtvā yāvatpunarmāghaśuklapakṣasya saptamī

हिन्दी अर्थ

पुष्परागाणि सर्वाणि तथा कर्केतनानि च सूर्येन्दुकान्तयश्चैव नीलो वर्णान्तिमश्च यः। ज्योतीरसस्य रम्यस्य स्यमन्तस्य च भागशः गोमेदपित्तकानां च धूलीमरकतस्य च

English

All these locations aro assigned by the Supremo Being; no one can exactly describe the vast ness of the iidiniio naUiro of lliks Universe. No butnan being with his fleshy eycs can know exactly its true nature.— 84. Here ends the one-hundred and tirenifj eiffhth ehnpler on the dofcription of the Dcvafjrihn-i (fhe hrijlit fiplicrc; of ihc Jh nuimcni,)

अध्याय ७५

श्लोक 9

व्रतान्ते कलशं दद्यात् सुवर्णकमलान्वितम् शय्यां सोपस्करां दद्यात् कपिलां च पयस्विनीम्

vratānte kalaśaṃ dadyāt suvarṇakamalānvitam śayyāṃ sopaskarāṃ dadyāt kapilāṃ ca payasvinīm

हिन्दी अर्थ

प्रवेश किया वह मार्ग चार सौ हाथ (एक फर्लांग)-तक घने अन्धकारसे समावृत होनेके कारण अत्यन्त संकटमय था। उस चार सौ हाथकी दूरी पार कर लेनेपर राजा ऐसे स्थानपर पहुँचे, जो अपनी कान्तिसे ही उद्धासित हो रहा था। वह स्थान ऊँचा, अत्यन्त गम्भीर और गोलाकार था तथा एक कोसके विस्तारवाला था। यद्यपि बहाँ न सूर्य तपते थे न चन्द्रमा ही विराजमान थे, तथापि वह दिनकी भाँति रात-दिन प्रकाशयुक्त बना रहता था। वहाँ एक

English

-iENDIX I

अध्याय ७५

श्लोक 10

अनेन विधिना यस्तु वित्तशाठ्यविवर्जितः विशोकसप्तमीं कुर्यात् स याति परमां गतिम्

anena vidhinā yastu vittaśāṭhyavivarjitaḥ viśokasaptamīṃ kuryāt sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

सरोवर भी था। जो सुवर्ण, चाँदी और मूँगेके समान रंग- बिरंगे वृक्षोंसे सुशोभित था। उन वृक्षोंमें नाना प्रकारके मणियोंके सदृश परमोत्कृष्ट कान्तिसे युक्त फूल खिले हुए थे। उस सरोवरके चारों ओर शिलाओंकी वेदी बनी हुई थी, भूपाल! उस सरोवरमें विभिन्न प्रकारके कमल खिले हुए थे, जिनके पुष्पदल पद्मरागमणि-सरीखे, केसर- समूह हीरेके-से और पत्ते नीले वैदूर्य मणिके समान चमक रहे थे और वे सुगन्धसे भरे हुए थे। उनकी कर्णिका (छत्ता) सुवर्णके समान चमकीली थी

English

THE CHARAOTEB AND THE ORIGIN OF THE PURANAS.* Thetivord * PurAia ' means * old * in all the Sanskritic languages oi India. In its use as a noun this word means the branch of religious literature which records, or rather once recorded, the deeds of gods and men of very olden days. The name * Pur&na * as a special branch of the sacred literature, ocours in the Atharva-veda. The very Kiks in which we meet with the word * Purftna,' should be discussed to get a clear concep- tion of the character of the Pur&paditeraturc of the Vedic times. In tran- slation, the 24th Rik of the 7th Sukta of the XI K4nda of the Atharva* veda stands as follows: ** From the residuum (uchchhiita) of the Riks, the 8&mas, the Yajua and the PurAna (the ancient), the gods and the pitfis were born." 1 have followed here the remarks of Prof. Deussen in adopt- ing the translation of it by Prof. Laiiman. Prof. Deussen rightly remarks that ' uebchhita ' does not mean 'remnant of the offering '; but it means such a residuum or remainder that one may think that one can get after subtracting from the universe all the forms of the world of phenomena. The learned editor of the Harvard Oriental Series is not correct, when ha translates the woixl PurAna by the phrase ' the ancient The use of this word here being in conjunction with the three Vedas, it must mean a specific branch of the sacred literature. The 4th Rik of the 6th ParyAya of the XV KAnda of the Atharva-veda may be referred to to clear up the misoonception. The Rik says:

अध्याय ७५

श्लोक 11

यावज्जन्मसहस्राणां साग्रं कोटिशतं भवेत् तावन्न शोकमभ्येति रोगदौर्गत्यवर्जितः

yāvajjanmasahasrāṇāṃ sāgraṃ koṭiśataṃ bhavet tāvanna śokamabhyeti rogadaurgatyavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

उस सरोवरमें जो भूमि थी, वह हीरेसे आच्छादित थी, साथ ही वह नाना प्रकारके दूसरे रत्नोंसे भी मण्डित थी। महीपाल! वहाँ जलमें उत्पन्न होनेवाली कौड़ी सीपी और शङ्क भी वर्तमान थे। वह कछुओंके साथ- साथ भयानक घड़ियालों और मछलियोंका वासस्थान था। राजन्! उसमें कहीं मरकतमणि तथा हीरेके हजारों

English

** gfe (the PrajAsstI) laoved oat, ete., After him moved oat both the Itihftae (the narrative) * * * and the Parflna (the story of eld) and the Gathas (songs) and the Narasanais (eulogies). Verily both of the Itihasa and of the Pnr&na and of the G&thAs and of the Narssansis doth he become the dear abode who knoweth thus."

अध्याय ७५

श्लोक 12

यं यं प्रार्थयते कामं तं तमाप्नोति पुष्कलम् निष्कामः कुरुते यस्तु स परं ब्रह्म गच्छति

yaṃ yaṃ prārthayate kāmaṃ taṃ tamāpnoti puṣkalam niṣkāmaḥ kurute yastu sa paraṃ brahma gacchati

हिन्दी अर्थ

कर्केतन, तुत्थक तथा शेष मणियोंके खण्ड चमक रहे थे। कहीं लाजावर्त, मुख्य, रुधिराक्ष, सूर्यकान्त, चन्द्रकान्त, नीलवर्णान्तिक, ज्योतीरस, रम्य एवं स्यमन्तक मणियोंके वलक्षमणि और स्फटिकमणिकी चट्टानें चमक रही थीं, सौगन्धिक, राजमणि, हीरा, मुख्य तथा ब्रह्ममणिके खण्ड

English

give here also the translatioii of Prof. Laninan. The learned pro- fessor has translated the word ' PurApa * by ' story of the eld ' though in the previous Rik referred to he has translated it by the vague'phrase ' the ancient.' lliat this 'story of eld ' bad a sacred character in the eyes of the Bard of the Sukta, has not been noticed by the great ATuerican scholar. Biti we shall presently see that the PurAna, as a branch of the Vedic iiter- atufe, is as old and as sacred as the Vedic mantras themselves are, in their SerobiW form, •We reproduce this ariiole on the Part tins which was written as an introduction to the prepesed trsnsUtlen of the VAyu PurAiia by Mr. B. C. Msznmdar of Sarohalpur,— Vditor. «

अध्याय ७५

श्लोक 13

यः पठेच्छृणुयाद्वापि विशोकाख्यां च सप्तमीम् सो ऽपीन्द्रलोकमाप्नोति न दुःखी जायते क्वचित्

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi viśokākhyāṃ ca saptamīm so 'pīndralokamāpnoti na duḥkhī jāyate kvacit

हिन्दी अर्थ

वञ्रस्यैव च मुख्यस्य तथा ब्रह्ममणेरपि॥ १७ दृष्टिगोचर हो रहे थे। कहीं-कहीं बिखरे हुए मोती मुक्ताफलानि मुक्तानां ताराविग्रहधारिणीम्॥ १८ अपनी प्रभा फैला रहे थे, जो ताराओंके समान लग रहे थे। यहाँ श्लोक ८ से लेकर १९ तकके--बारह श्लोकोंमें-३२ मुख्य मणियोंके उल्लेखपूर्वक सम्पूर्ण रल्रशास्त्रका संक्षेपमें निरूपण हुआ है। गरुडपुराण ६८-७८, विष्णुधर्मो० २। १५, युक्तिकल्पतरु, बृहत्संहिता, रल्रसारमें इनका विस्तृत परिचय है।

English

ii. APPENDIX 1:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 75
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.