Narada Purana· Nārada Purāṇa
126
अध्याय 126 / 167

Book 2 - Adhyaya 2

46 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ46 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२६

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे द्वादशीमाहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः वसिष्ट उवाच इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः ।पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge dvādaśīmāhātmyavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭa uvāca imamevārthamuddiśya naimiṣāraṇyavāsinaḥ / papracchurmunayaḥ sūtaṃ vyāsaśiṣyaṃ mahāmatim

हिन्दी अर्थ

इसके बाद, अब में स्नान, पूजा आदिकी विधिका क्रम बताऊँगा, यदि दिन शुद्ध न मिले तो रातमें पूजा की जाती है। दिनका सारा कार्य प्रदोष (रात्रिके आरम्भकाल)-में पूर्ण करना

English

Tithi b the period required by the moon to gain twelve degrees on the sun to the east ( Surya-siddhanta, Tithi Tattva ). Due to the irregular motion of the moon, the tithi varies between 67 to 50 ghafikas—a. finding recorded in the maxim.

अध्याय १२६

श्लोक 2

स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् ।माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा

sa tu pṛṣṭo mahābhāga ekādaśyāḥ suvistaram / māhātmyaṃ kathayāmāsa upavāsavidhiṃ tathā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यह विधि ब्रत करनेवाले मनुष्योंके लिये बतायी गयी है। विप्रवरो! यदि अरुणोदयकालमें थोड़ी भी द्वादशी हो तो उसमें स्नान, पूजन, होम और दान आदि सारे कार्य करने चाहिए।

English

On being asked, that highly pleased one recounted the greatness of EkadasI1 in detail and also the rules of procedure regarding the observance of fast.

अध्याय १२६

श्लोक 3

तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः ।माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शान्तिदम्

tadvākyaṃ sūtaputrasya śrutvā dvijavarottamāḥ / māhātmyaṃ cakriṇaścāpi sarvapāpaugha śāntidam

हिन्दी अर्थ

द्वादशीमें त्रत करनेपर शुद्ध त्रयोदशीमें पारण हो तो पृथ्वीदानका फल मिलता है। अथवा वह मनुष्य सौ यज्ञोंके अनुष्ठानसे भी अधिक पुण्य

English

A doubt is produced in our minds in the story of Raghunatha that is very extensive, containing hundred crores of verses. It behoves you to dispel it by means of factual and detailed explanation.

अध्याय १२६

श्लोक 4

पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप ।अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद

punaḥ papracchuramalaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ nṛpa / aṣṭādaśa purāṇāni bhavān jānāti mānada

हिन्दी अर्थ

मनुष्य स्नातक न बने तो वह सरस्वती उस विद्वानके धर्मका अपहरण करती है। क्षयमें, वृद्धिमें अथवा सूर्योदयकालमें भी पवित्र द्वादशी तिथि प्राप्त हो तो उसीमें उपवास करना चाहिए,

English

In the previous Chs. IsT.

अध्याय १२६

श्लोक 5

कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत ।तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि

kānīnasya prasādenaḥ mahābhāratamapyuta / tannāsti yanna vetsi tvaṃ purāṇeṣu smṛtiṣvapi

हिन्दी अर्थ

किंतु पूर्व तिथिसे विद्ध होनेपर उसका अवश्य त्याग कर देना चाहिए।

English

O king, he will be visited by misfortunes and loss of progeny. O Brahmanas this has been heard by me formerly fromKrsna Dvaipayana.

अध्याय १२६

श्लोक 6

चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे ।अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते

carite raghunāthasya śatakoṭipravistare / asmākaṃ saṃśayaḥ kaściddhṛdaye saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंने पूछा--सूतजी ! जब पहले दिनकी एकादशीमें द्वादशीका संयोग न प्रास होता हो तो मनुष्योंको किस प्रकार उपवास करना चाहिए? यह बतलाइये। उपवासका दिन जब पूर्व तिथिसे

English

In the rite of Parana (break-fast) and in the case of death of men, that Tithi is remembered which exists at that particular time. In the case of rites pertaining to Pitrs, if

अध्याय १२६

श्लोक 7

तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् ।तिथेः प्रान्तमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च

taṃ bhavānarhati cchettuṃ yāthārthyena suvistarāt / titheḥ prāntamupoṣyaṃ syādāhosvinmūlameva ca

हिन्दी अर्थ

विद्ध हो और दूसरे दिन जब थोड़ी भी एकादशी न हो तो उसमें किस प्रकार उपवास करनेका विधान है? इसे भी स्पष्ट कीजिये।

English

In that case, the Tithi at the time of sunrise is not t en into account. But in the case of rites of the deities, the Tithi at the tune of sunrise must be taken into account. The in-

अध्याय १२६

श्लोक 8

दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल ।सौतिरुवाच तिथेः प्रान्तं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम्

daive paitrye samākhyāhi nāvedyaṃ vidyate tavala / sautiruvāca titheḥ prāntaṃ surāṇāṃ hi upoṣyaṃ prītivarddhanam

हिन्दी अर्थ

सौतिने कहा--ब्राह्मणो! यदि पहले दिनकी एकादशीमें आधे सूर्योदयतक भी द्वादशीका संयोग न मिलता हो तो दूसरे दिन ही व्रत करना चाहिए। अनेक शास्त्रोंमें परस्पर विरुद्ध वचन

English

Due to the fault of the contact of the previous Tithi, these are not worthy of being taken up for worship. Those who know about this matter eschew them. O Brahmanas, they eschew all the four Yamas.

अध्याय १२६

श्लोक 9

मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् ।अतः प्रान्तमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः

mūlaṃ titheḥ pitṝṇāṃ tu kālajñaiḥ priyamīritam / ataḥ prāntamupoṣyaṃ hi titherdaśaphalepsubhiḥ

हिन्दी अर्थ

देखे जाते हैं और ब्राह्मण लोग भी विवादमें ही पड़े रहते हैं। ऐसी दशामें कोई निर्णय होता न देख पवित्र द्वादशी तिथिमें ही उपवास करे और त्रयोदशीमें पारण कर ले। जब एकादशी दशमीसे

English

The breaking of the fast on a pure Trayodasi day is conducive to the attainment of benefit of (a grant of) land and performance more than a hundred of Yajnas. There is no doubt about it.

अध्याय १२६

श्लोक 10

मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकाङ्क्षिभिः ।पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा

mūlaṃ hi pitṛtṛptyarthaṃ vijñeyaṃ dharmakāṅkṣibhiḥ / pūrvaviddhā na kartavyā dvitīyā cāṣṭamī tathā

हिन्दी अर्थ

विद्ध हो और द्वादशीमें श्रवणका योग मिलता हो तो दोनों पक्षोंमें पवित्र द्वादशी तिथिको ही उपवास करना चाहिए।

English

For this reason, O Brahmanas, the ablution is to be performed alongwith the rite of Pitr-Tarpana, early in the morning, without reckoning the day of Dvadasi.

अध्याय १२६

श्लोक 11

षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः ।पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा

ṣaṣṭhī caikādaśī bhūpa dharmakāmārthalipsubhiḥ / pūrvaviddhā dvijaśreṣṭhāḥ kartavyā saptamī sadā

हिन्दी अर्थ

तिथियों तथा सूर्यसंक्रान्ति आदिमें किये जानेवाले पुण्य कर्मोकी विधिका यथावत् वर्णन कीजिये;

English

This Dvadasi, if transgressed (?) by men causes great loss. Like the Sarasvati who is not washed, it dispels virtue and

अध्याय १२६

श्लोक 12

दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् ।पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते

darśaśca paurṇamāsaśca pituḥ sāṃvatsaraṃ dinam / pūrvaviddhānimāṃstyaktvā narakaṃ pratipadyate

हिन्दी अर्थ

प्रात्त कर लेता है। विप्रगण ! यदि आगे द्वादशीयुक्त क्योंकि आपसे कोई बात छिपी नहीं है।

English

If there be a loss or increase in the period of Dvadasi orif it is available at the sunrise, Dvadasi should be taken ad¬ vantage of for the purpose of fasting. It is meritorious. One

अध्याय १२६

श्लोक 13

हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् ।एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा

hāniṃ ca saṃtaterbhūpadaurbhāgyaṃ samavāpnuyāt / etacchrutaṃ mayā viprāḥ kṛṣṇadvaipāyanātpurā

हिन्दी अर्थ

दिन न दिखायी दे तो (अर्थात् द्वादशीयुक्त त्रयोदशी न हो तो) प्रातःकाल ही स्रान करना

English

Just as one eschews the water of the Ganga if it is contaminated by even a drop of liquor, O leading Brahmana, one should avoid the EkadasI day even if there is the overlapping of Dasami by a single pala (a small unit of time).

अध्याय १२६

श्लोक 14

आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् ।पूर्वविद्धा तु मन्तव्या प्रभूता नोदयं विना

ādityodayavelāyāṃ yāstokāpi tithirbhavet / pūrvaviddhā tu mantavyā prabhūtā nodayaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

सौतिने कहा--अयनका पुण्यकाल, जिस दिन अयनका आरम्भ हो, उस पूरे दिनतक

English

O excellent Brahmanas, just as one should throw away the Pancagavya if it is defiled by a dog, so one should do, if EkadasI in both the fortnights, is defiled by Dasami.

अध्याय १२६

श्लोक 15

पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ।पित्र्ये ऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते

pāraṇe maraṇe nṝṇāṃ tithistātkālikī smṛtā / pitrye 'stamanavelāyāṃ sparśe pūrṇā nigadyate

हिन्दी अर्थ

चाहिए और देवताओं तथा पितरोंका तर्पण करके मानना चाहिए। संक्रान्तिका पुण्यकाल सोलह

English

O excellent Brahmanas, the Purvaviddha EkadasI Tithi (i.e. the eleventh day with the overlapping of the tenth day) had been formerly given to the Danavas by the scion of the family of the Yadus (i.e. Visnu) for the propitiation of the noble souls.

अध्याय १२६

श्लोक 16

न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः ।प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिन्तकात्

na tatrodayinī grāhyā daivasyodayikī tithiḥ / pratyahaṃ śodhayetprājñastithiṃ daivajñacintakāt

हिन्दी अर्थ

द्वादशशीमें ही पारण कर लेना चाहिए। इस द्वादशीका यदि मनुष्य उल्लड्ून करे तो वह बहुत बड़ी हानि करनेवाली होती है। ठीक उसी प्रकार जैसे विद्याध्ययन करके समावर्तन-संस्कारद्वारा

English

O excellent Brahmanas the following gifts are no better than gifts offered to Asuras: the monetary gift given at the wrong time, the gift to the undeserving, what is given by the angry donor, what is given after dishonouring the recipient, the gift on a Tithi 'pierced by5 the previous Tithi; the gift offered by one who is defiled by ucchista (leavings of food), what is given unto the fallen ones, what is gifted to the hen¬ pecked ones, what is given without water offerings and what is offered with subsequent and frequent allusions to it. Hence, O Brahmanas, the EkadasI Tithi should not be observed if it is Viddha ( i.e. when Dasami overlaps it).

अध्याय १२६

श्लोक 17

तिथिप्रमाणं विप्रेन्द्राः क्षपाकरदिवाकरौ ।चन्द्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः

tithipramāṇaṃ viprendrāḥ kṣapākaradivākarau / candrārkacāravijñānātkālaṃ kālavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

घटीतक होता है। विषुवकालको अक्षय पुण्यजनक बताया गया है। द्विजश्रेष्ठटण! दोनों पक्षॉकी दशमीविद्धा एकादशीका अवश्य त्याग करना चाहिए। जैसे वृषली स्त्रीसे सम्बन्ध रखनेवाला

English

The measure of tithi, O best of Brahmins, is by the moon and the sun; the experts in time know time by knowledge of the courses of moon and sun.

अध्याय १२६

श्लोक 18

पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने ।वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः

pūrvāyāḥ saṃgadoṣeṇa na yogyāstāḥ prapūjane / varjayanti narāstajjñā yāmāṃśca caturo dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण श्राद्धमें भोजन कर लेनेपर उस श्राद्धको दान, जप, होम, स्नान तथा भगवत्पूजन आदि और श्राद्धकर्ताके पुण्यकृत पुण्यको भी नष्ट कर कर्म सूर्योदयकालमें अन्धकारकी भाँति नष्ट हो देता है, उसी प्रकार पूर्वविद्धा तिथिमें किये हुए जाते हैं।

English

By the fault of contact with the earlier one, those (tithis) are not fit for worship; the knowers avoid them, O twice-born, for four watches.

अध्याय १२६

श्लोक 19

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् ।न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi snānapūjāvidhikramam / na divā śuddhimāpnoti tadā rātrau vidhīyate

हिन्दी अर्थ

रुक्‍्माड्गदके राज्यमें एकादशीत्रतके प्रभावसे सबका वैकुण्ठगमन, यमराज आदिका चिन्तित होना, नारदजीसे उनका

English

Now I shall tell the order of the rule of bathing and worship. By day one does not obtain purity; then it is done at night.

अध्याय १२६

श्लोक 20

दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे ।विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम्

dinakāryamaśeṣaṃ hi kartavyaṃ śarvarīmukhe / vidhireṣa mayā khyāto narāṇāmupavāsinām

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--सूतजी ! अब भगवान् विष्णुके आराधनकर्मका विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये, जिससे भगवान् संतुष्ट होते और अभीष्ट वस्तु प्रदान करते हैं। भगवान् लक्ष्मीपति सम्पूर्ण

English

All the day's duties are to be done at the start of night. This rule is told by me for those who fast.

अध्याय १२६

श्लोक 21

अल्पायामथ विप्रेन्द्रा द्वादश्यामरुणोदये ।स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता

alpāyāmatha viprendrā dvādaśyāmaruṇodaye / snānārcanakriyā kāryyā dānahomādisaṃyutā

हिन्दी अर्थ

जगत्के स्वामी हैं। यह चराचर जगत उन्हींका स्वरूप है। वे समस्त पापराशियोंका नाश करनेवाले भगवान् श्रीहरि किस कर्मसे प्रसन्न होते हैं?

English

O best of Brahmins, on the short Dvadashi at the dawn, bathing and worship with gifts and offerings should be done.

अध्याय १२६

श्लोक 22

त्रयोदश्यां पारणे पृथिवीफलम् ।शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम्

trayodaśyāṃ pāraṇe pṛthivīphalam / śatayajñādhikaṃ vāpi naraḥ prāpnotyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

सौतिने कहा--ब्राह्मणो! धरणीधर भगवान् हषीकेश भक्तिसे ही वशमें होते हैं, धनसे नहीं। भक्तिभावसे पूजित होनेपर श्रीविष्णु सब मनोरथ पूर्ण कर देते हैं। अतः ब्राह्मणो! चक्रसुदर्शनधारी

English

In the breaking of the fast on the thirteenth, a man surely obtains the fruit of the earth, or even more than a hundred sacrifices.

अध्याय १२६

श्लोक 23

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् ।पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम्

etasmātkāraṇādviprāḥ pratyūṣe snānamācaret / pitṛtarpaṇasaṃyuktaṃ na dṛṣṭvā dvādaśīdinam

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीहरिकी सदा भक्ति करनी चाहिए। जलसे भी पूजन करनेपर भगवान् जगन्नाथ सम्पूर्ण क्लेशोंका नाश कर देते हैं। जैसे प्यासा मनुष्य जलसे तृप्त होता है। उसी प्रकार उस

English

For this reason, O Brahmins, one should bathe at dawn with offerings to the ancestors, without having seen the Dvadashi day.

अध्याय १२६

श्लोक 24

महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लङ्घिता नृभिः ।करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती

mahāhānikarā hyeṣā dvādaśī laṅghitā nṛbhiḥ / karoti dharmaharaṇamasnāteva sarasvatī

हिन्दी अर्थ

पूजनसे भगवान् शीघ्र संतुष्ट होते हैं। ब्राह्मणो ! इस

English

This Dvadashi, when transgressed by men, causes great loss; it takes away dharma like an unbathed Sarasvati.

अध्याय १२६

श्लोक 25

क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये ।उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत्

kṣaye vāpyathavā vṛddhau saṃprāpte vā dinodaye / upoṣyā dvādaśī puṇyā pūrvaviddhāṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

जिसमें महर्षि गौतमके साथ राजा रुक्‍्माड्भदके संवादका वर्णन है। प्राचीन कालमें रुक्‍्माड्भद नामसे प्रसिद्ध एक सार्वभौम राजा हो गये हैं। वे सब प्राणियोंके प्रति क्षमाभाव रखते थे। क्षीरसागरमें

English

Whether in decrease or increase, or at sunrise, the Dvadashi is to be fasted, being holy; the one joined with the earlier one is to be avoided.

अध्याय १२६

श्लोक 26

ब्राह्मण उवाच यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा ।तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद

brāhmaṇa uvāca yadā ca prāpyate sūta dvādaśyāṃ pūrvasaṃbhavā / tadopavāso hi kathaṃ kartavyo mānavairvada

हिन्दी अर्थ

शयन करनेवाले भगवान् विष्णु उनके प्रिय आराध्यदेव थे। वे भगवद्धक्त तो थे ही, सदा एकादशीब्रतके पालनमें तत्पर रहते थे। राजा रुक्‍्माड्भद इस जगतूमें देवेश्वर भगवान् पद्मनाभके

English

The Brahmin said: "O Suta, when Dvadashi arises joined with the earlier one, how should men keep the fast, tell me?"

अध्याय १२६

श्लोक 27

उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया ।द्वितीये ऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः

upavāsadinaṃ viddhaṃ yadā bhavati pūrvayā / dvitīye 'hni yadā na syātsvalpāpyekādaśī tithiḥ

हिन्दी अर्थ

सिवा और किसीको नहीं देखते थे। उनकी सर्वत्र भगवद्दृष्टि थी। वे एकादशीके दिन

English

When the fast day is spoiled by the earlier one, and on the second day there is not even a little of the Ekadashi tithi...

अध्याय १२६

श्लोक 28

तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज ।सौतिरुवाच यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम्

tatropavāso vihitaḥ kathaṃ tadvada sūtaja / sautiruvāca yadā na prāpyate viprā dvādaśyāṃ pūrvasambhavam

हिन्दी अर्थ

हाथीपर नगाड़ा रखकर बजवाते और सब ओर यह घोषणा कराते थे कि 'आज एकादशी तिथि है। आजके दिन आठ वर्षसे अधिक और पचासी वर्षसे कम आयुवाला जो मन्दबुद्धि मनुष्य भोजन

English

"How is the fast prescribed then? Tell, O son of Suta." Sauti said: "When, O Brahmins, nothing of the earlier one is found on Dvadashi,

अध्याय १२६

श्लोक 29

रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् ।बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु

ravicandrārkajāhaṃ tu tadopoṣyaṃ paraṃ dinam / bahvā gamavirodheṣu brāhmaṇeṣu vivādiṣu

हिन्दी अर्थ

करेगा, वह मेरे द्वारा दण्डनीय होगा, उसे नगरसे निर्वासित कर दिया जायगा। औरोंकी तो बात ही

English

then the day of the sun, moon and... is the supreme day to fast. Among Brahmins disputing in the conflicts of many scriptures,

अध्याय १२६

श्लोक 30

उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् ।एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा

upoṣyā dvādaśī puṇyā trayodaśyāṃ tu pāraṇam / ekādaśyāṃ tu viddhāyāṃ saṃprāpte śravaṇe tathā

हिन्दी अर्थ

क्यों न हो, यदि वह एकादशीके दिन भोजन करेगा तो उसे कठोर दण्ड दिया जायगा। आज गड्डाजीके जलमें गोते लगाओ, श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको दान दो।' द्विजवरो! राजाके इस प्रकार घोषणा

English

the holy Dvadashi is to be fasted, and the breaking of the fast on the thirteenth. When the Ekadashi is spoiled and the Shravana star arrives,

अध्याय १२६

श्लोक 31

उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि ।एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात्

upoṣyā dvādaśī puṇyā pakṣayorubhayorapi / eṣa vo nirṇayaḥ prokto mayā śāstravinirṇayāt

हिन्दी अर्थ

करानेपर सब लोग एकादशीब्रत करके भगवान् विष्णुके लोकमें जाने लगे। ब्राह्मणो! इस प्रकार वैकुण्ठधामका मार्ग लोगोंसे भर गया। उस राजाके राज्यमें जो लोग भी मृत्युको प्राप्त होते थे,

English

the holy Dvadashi is to be fasted in both fortnights. This decision has been told to you by me from the decision of the scriptures.

अध्याय १२६

श्लोक 32

किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे ।ऋषय ऊचुः युगादीनां वदविधिं सौते सम्यग्यथातथम्

kimanyacchrotukāmā hi tadbhavanto bruvantu me / ṛṣaya ūcuḥ yugādīnāṃ vadavidhiṃ saute samyagyathātatham

हिन्दी अर्थ

वे भगवान् विष्णुके धाममें चले जाते थे। ब्राह्मणो! सूर्यनन्दन प्रेततज यम दयनीय स्थितिमें पहुँच गये थे। चित्रगुतको उस समय लिखने- पढ़नेके कामसे छुट्टी मिल गयी थी। लोगोंके पूर्व

English

If you wish to hear anything else, tell me." The sages said: "Tell the rule of the Yugadi days properly and as they are, Sauti.

अध्याय १२६

श्लोक 33

रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव ।सौतिरुवाच द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः

ravisaṃkrātikādīnāṃ nāvedyaṃ vidyate tava / sautiruvāca dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādyāḥ kavayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मेके सारे लेख मिटा दिये गये। मनुष्य अपने धर्मके प्रभावसे क्षणभरमें बैकुण्ठधामको चले जाते थे। सम्पूर्ण नरक सूने हो गये। कहीं कोई पापी जीव नहीं रह गया था। बारह सूर्योके तेजसे तप्त

English

For you nothing is unknown, even of the sun's transits and the like." Sauti said: "The wise know two bright and two dark Yugadi days:

अध्याय १२६

श्लोक 34

शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्ये ऽपराह्णिके ।अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः

śukle pūrvāhṇike grāhye kṛṣṇe grāhye 'parāhṇike / ayanaṃ dinabhāgāḍhyaṃ saṃkramaḥ ṣoḍaśaḥ palaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाला यमलोकका मार्ग नष्ट हो गया। सब लोग गरुड़की पीठपर बैठकर भगवान् विष्णुके धामको चले जाते थे। मर्त्यलोकके मानव एकमात्र एकादशीको छोड़कर और कोई ब्रत आदि नहीं

English

in the bright half the forenoon is to be taken; in the dark half the afternoon. The solstice is rich in parts of the day; the transit is sixteen palas.

अध्याय १२६

श्लोक 35

पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः ।मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता

pūrve tu dakṣiṇe bhāge vyatīte cottaro mataḥ / madhyakāle tu viṣuve tvakṣayā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

जानते थे। नरकमें भी सन्नाटा छा गया। तब एक दिन नारदजीने धर्मराजके पास जाकर कहा।

English

When the earlier one has passed in the south, the north is held; at the equinox in the middle time it is declared imperishable.

अध्याय १२६

श्लोक 36

ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् ।कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत्

jñātvā viprāstithiṃ samyaksāṃvatsarasamīritām / kartavyo hyupavāsastu anyathā narakaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले--राजन्! नरकोंके आँगनमें भी किसी प्रकारकी चीख-पुकार नहीं सुनायी देती। आजकल लोगोंके पापकर्मोका लेखन भी नहीं किया जा रहा है। क्‍यों चित्रगुप्तनी मुनिकी

English

Having known the tithi, O Brahmins, as stated by the year-reckoner, the fast must be kept; otherwise one goes to hell.

अध्याय १२६

श्लोक 37

पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृन्तति ।संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च

pūrvaviddhāṃ prakurvāṇo naro dharmaṃ nikṛntati / saṃtatestu vināśāya saṃpadāṃ haraṇāya ca

हिन्दी अर्थ

भाँति मौन साधकर बैठे हैं? क्या कारण है कि आजकल आपके यहाँ माया और दम्भके वशीभूत हो दुष्कर्मोमें तत्पर रहनेवाले पापियोंका आगमन नहीं हो रहा है?

English

A man who observes the one joined with the earlier cuts away his dharma, for the destruction of offspring and the loss of prosperity.

अध्याय १२६

श्लोक 38

पलवेधे ऽपि विप्रेन्द्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् ।सुराया बिन्दुना स्पृष्ट यथा गङ्गाजलन्त्यजेत्

palavedhe 'pi viprendrā daśamyā varjayecchivām / surāyā bindunā spṛṣṭa yathā gaṅgājalantyajet

हिन्दी अर्थ

महात्मा नारदके ऐसा पूछनेपर सूर्यपुत्र धर्मराजने कुछ दयनीय भावसे कहा।

English

Even at a pala's contact, O best of Brahmins, one should avoid the auspicious (eleventh) joined with the tenth, as one avoids Ganga water touched by a drop of liquor.

अध्याय १२६

श्लोक 39

श्वहतं पञ्चगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् ।एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि

śvahataṃ pañcagavyaṃ ca daśamyā dūṣitāṃ tyajet / ekādaśīṃ dvijaśreṣṭhāḥ pakṣayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

यम बोले--नारदजी ! इस समय पृथ्वीपर जो 8५ 2 राजा राज्य कर रहा है, वह पुराणपुरुषोत्तम भगवान् 4 हट हृषीकेशका भक्त है। राजेश्वर रुक्‍्माड्रद अपने ६ राज्यके लोगोंको नगाड़ा पीटकर सचेत करता तक

English

The five cow-products touched by a dog, spoiled by the tenth — one should avoid; the Ekadashi in both fortnights, O best of Brahmins.

अध्याय १२६

श्लोक 40

पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना ।दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम्

pūrvaviddhā purā dattā sā tithiryadumaulinā / dānavebhyo dvijaśreṣṭhāḥ prīṇanārthaṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

है--' एकादशी तिथि प्राप्त होनेपर भोजन न करो,

English

That tithi joined with the earlier was given long ago by Yadu-crested Vishnu to the demons, O best of Brahmins, for the pleasing of the great-souled.

अध्याय १२६

श्लोक 41

अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः ।संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम्

akāle yaddhanaṃ dattamapātrebhyo dvijottamāḥ / saṃkrudvairapi yaddattaṃ yaddattaṃ cāpyasatkṛtam

हिन्दी अर्थ

न करो। जो मनुष्य उस दिन भोजन करेंगे वे मेरे 5 2 ४ /

English

Wealth given at the wrong time, to unworthy recipients, O best of Brahmins, what is given by the enraged, what is given without respect,

अध्याय १२६

श्लोक 42

पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ ।यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि

pūrvaviddhatithau dattaṃ taddattamasureṣvatha / yaducchiṣṭena dattaṃ tu yaddattaṃ patiteṣvapi

हिन्दी अर्थ

दण्डके पात्र होंगे।! अत: सब लोग (एकादशीसंयुक्त) द्वादशीत्रत करते हैं। मुनिश्रेष्ठ! जो लोग किसी बहानेसे भी (एकादशीसंयुक्त) द्वादशीको उपवास कर लेते हैं, वे दाह और प्रलयसे रहित वैष्णवधामको

English

what is given on a tithi joined with the earlier is given to demons; what is given with leavings, what is given to the fallen,

अध्याय १२६

श्लोक 43

स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् ।पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै

strījeteṣu ca yaddattaṃ yaddattaṃ jalavarjitam / punaḥ kīrtanasaṃyuktaṃ taddattamasureṣu vai

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। सारांश यह है कि (एकादशीसंयुक्त ) द्वादशीव्रतके सेवनसे सब लोग वैकुण्ठधामको चले जा रहे हैं। द्विजश्रेष्ठ) उस राजाने इस समय मेरे लोकके मार्गोका लोप कर दिया है। अत: मेरे

English

what is given to those conquered by women, what is given without water, what is given with boasting — that is given to demons.

अध्याय १२६

श्लोक 44

तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः ।यथा हन्तिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः

tasmādviprā na kartvyā viddhāpyekādaśī tithiḥ / yathā hantipurā puṇyaṃ śrāddhaṃ ca vṛṣalīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

लेखकोंने लिखनेका काम ढीला कर दिया है। महामुने! इस समय मैं काठके मृगकी भाँति निश्चेष्ट हो रहा हूँ। इस तरहके लोकपाल-पदको मैं त्याग देना चाहता हूँ। अपना यह दु:ख ब्रह्माजीको

English

Therefore, O Brahmins, an Ekadashi tithi spoiled should not be kept, as the husband of a Shudra woman destroys merit and shraddha.

अध्याय १२६

श्लोक 45

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः ।तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा

dattaṃ japtaṃ hutaṃ snātaṃ tathā pūjā kṛtā hareḥ / tithau viddhe kṣayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā

हिन्दी अर्थ

बतानेके लिये मैं ब्रह्मलोकमें जाऊँगा। किसी कार्यके लिये नियुक्त हुआ सेवक काम न होनेपर भी यदि उस पदपर बना रहता है और बेकार रहकर स्वामीके धनका उपभोग करता है, वह निश्चय

English

What is given, chanted, offered, bathed or worshipped to Hari on a spoiled tithi perishes, as darkness at sunrise.

अध्याय १२६

श्लोक 46

जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजन्ति नार्यो झषकेतुनार्दिताः ।तथा हि वेधं विबुधास्त्यजन्ति तिथ्यन्तरं धर्मविवृद्धये सदा

jīrṇaṃ patiṃ yauvanagarvitā yathā tyajanti nāryo jhaṣaketunārditāḥ / tathā hi vedhaṃ vibudhāstyajanti tithyantaraṃ dharmavivṛddhaye sadā

हिन्दी अर्थ

सौति कहते हैं--ब्राह्मणो! ऐसा कहकर यमराज देवर्षि नारद तथा चित्रगुतके साथ ब्रह्माजीके धाममें गये। वहाँ उन्होंने देखा कि ब्रह्माजी मूर्त और अमूर्त जीवोंसे घिरे बैठे हैं।

English

As women, proud of youth and tormented by Love, abandon an old husband, so the wise abandon contact with another tithi, always for the increase of dharma.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 126
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.