Narada Purana· Nārada Purāṇa
167
अध्याय 167 / 167

Book 2 - Adhyaya 43

129 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ129 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६७

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गङ्गामाहात्म्ये गुडधेनुविधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच वसोर्वचनमाकर्ण्य गङ्गामाहात्म्यसूचकम् ।पुनः पप्रच्छ राजेन्द्रं तं विप्रं स्वपुरोहितम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīvasusaṃvāde gaṅgāmāhātmye guḍadhenuvidhikathanaṃ nāma dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca vasorvacanamākarṇya gaṅgāmāhātmyasūcakam / punaḥ papraccha rājendraṃ taṃ vipraṃ svapurohitam

हिन्दी अर्थ

होता है। स्वर्गद्वारमें जाकर स्नान और भगवान् सदाशिवकी पूजा करनेवाला मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता; वह स्वर्गलोकमें पूजित होता है। राजस्थलमें जाकर सामुद्रिकतीर्थमें नहानेवाला

English

O leading king, on hearing the words of Vasu indicat-

अध्याय १६७

श्लोक 2

मोहिन्युवाच श्रुतं विप्र मया सर्वं गोदानादि शुभावहम् ।अधुना श्रोतुमिच्छामि गङ्गाव्रतमनुत्तमम्

mohinyuvāca śrutaṃ vipra mayā sarvaṃ godānādi śubhāvaham / adhunā śrotumicchāmi gaṅgāvratamanuttamam

हिन्दी अर्थ

मनुष्य सब तीथ्थो्में स्नान करनेका उत्तम फल पाता है। शट्डूरवापीमें नियमपूर्वक स्नान करनेवाला मानव इहलोकमें मनोवाज्छित भोग भोगकर अन्तमें रुद्रलोकमें जाता है। जो मनुष्य नीरगल्जामें नहाकर भक्तिभावसे गन्धवतीदेवीकी पूजा करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

O Brahmana, everything auspicious, like the gift of a

अध्याय १६७

श्लोक 3

गङ्गादीनां पूजनं च स्थापनं तत्र वा द्विज ।किं फलं वद सर्वज्ञ त्वामहं शरणं गता

gaṅgādīnāṃ pūjanaṃ ca sthāpanaṃ tatra vā dvija / kiṃ phalaṃ vada sarvajña tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā

हिन्दी अर्थ

दशाश्रमेधिक-तीर्थमें स्नान करनेसे अश्वमेध- यज्ञका फल मिलता है। तदनन्तर मनुष्य देवेश्वरी एकानंशाके समीप जाकर गन्ध-पुष्प आदिसे उनकी पूजा करके सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त

English

The devotee regularly practising Nakta (acceptance •of food after appearance of stars in the evening) shall observe six things viz- partaking of Havisya, ablution, truthfulness, lightness of deity, holy rites in the fire, and sleeping below* (on the bare ground).

अध्याय १६७

श्लोक 4

अधुना गतिदाता त्वं वर्जितायाश्च बन्धुभिः ।पत्या विरहिता चाहं पुत्रहीना विदांवर

adhunā gatidātā tvaṃ varjitāyāśca bandhubhiḥ / patyā virahitā cāhaṃ putrahīnā vidāṃvara

हिन्दी अर्थ

कर लेता है। जो मानव रुद्रसरोवरमें स्नान करके श्रद्धापूर्वक हनुमत्केश्रका पूजन करता है, वह सम्पूर्ण सम्पत्तियोंको पा लेता है। वाल्मीकेश्वरकी पूजा करनेसे मानव सम्पूर्ण विद्याओंकी निधि होता है। पश्चेश्वकी पूजा करनेसे मानव समस्त सिद्धियोंका भागी होता है। कुशस्थलीकी परिक्रमा करनेसे मनोवाओज्छित फलकी प्राप्ति होती है। मन्दाकिनीमें गोता लगानेसे गड्भा-

English

He shall take food in the leafy cups of Palana tree. Conquering the sense-organs, he shall remember Siva. He shall offer separate balls of rice to Dharmaraja and the goddess (Parvati).

अध्याय १६७

श्लोक 5

त्वामेव शरणं प्राप्ता पितुर्वचनगौरवात् ।तद्भवान्प्रणताया मे गङ्गामाहात्म्यंसंयुतम् ।देवताराधनं ब्रूहि यच्छ्रुत्वा मुच्यते ह्यघात्

tvāmeva śaraṇaṃ prāptā piturvacanagauravāt / tadbhavānpraṇatāyā me gaṅgāmāhātmyaṃsaṃyutam / devatārādhanaṃ brūhi yacchrutvā mucyate hyaghāt

हिन्दी अर्थ

स्नानका फल मिलता है। अड्डूपादका पूजन करके मनुष्य भगवान् शिवका अनुचर होता है। यज्ञवापीमें स्नान और मार्कण्डेयेश्वरका पूजन करनेसे सम्पूर्ण यज्ञोंका फल पाकर मनुष्य एक

English

Then he should offer to the extent of his capacity, baked pies cooked in ghee. Taking an Adhaka measure of gin- gelly seeds, he should put it upon the Sivalinga.

अध्याय १६७

श्लोक 6

वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुर्विप्रः प्रतापवान् ।सभाज्य मोहिनीं भूप प्राह वेदविदां वरः

vasiṣṭha uvāca tacchrutvā mohinīvākyaṃ vasurvipraḥ pratāpavān / sabhājya mohinīṃ bhūpa prāha vedavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

युगतक स्वर्गमें निवास करता है। सती मोहिनी! सोमवती अमावास्याको स्नान और सोमेश्वरका पूजन करके मनुष्य इहलोक और परलोकमें मनोवाञ्छित भोग पाता है। फिर केदारेश्वर, रामेश्वर, सौभाग्येश्वर तथा नगरादित्यकी पूजा करके मनुष्य मनोवाज्छित फल पाता है। केशवादित्यकी पूजा करनेसे मानव भगवान् केशवका

English

The devotee should worship the lord of all by means of blue lotuses and lilies. If they are not available, he should worship Hara with golden lotuses.

अध्याय १६७

श्लोक 7

वसुरुवाच साधु पृष्टं त्वया देवि लोकानां हितकाम्यया

vasuruvāca sādhu pṛṣṭaṃ tvayā devi lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

प्रिय होता है। शक्तिभेद-तीर्थमें स्नान करके बड़े भयंकर संकटोंसे छुटकारा मिल जाता है। जो मनुष्य 3»कारेश्वर आदि लिड्रोंकी विधिपूर्वक पूजा करता है, वह भगवान् महेश्वरके प्रसादसे

English

At the end of a month he should feed eight Brahmanas and give them monetary gifts. For the whole of that month, he should avoid honey (wine) and flesh. He shall observe celi- bacy for the whole of that month.

अध्याय १६७

श्लोक 8

गङ्गामाहात्म्यमखिलं महापापप्रणाशनम् ।वृषध्वजेन कथितं शिवेन दयया पुरा

gaṅgāmāhātmyamakhilaṃ mahāpāpapraṇāśanam / vṛṣadhvajena kathitaṃ śivena dayayā purā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। देवि! महाकालवनमें शिवलिड्लोंकी कोई नियत संख्या नहीं है। जहाँ-कहीं भी विद्यमान शिवलिड्गका पूजन करके मनुष्य भगवान् शझड्डरका प्रिय होता है। अवन्‍न्तीके प्रत्येक कल्पमें भिन्न-भिन्न नाम होते हैं। यथा--कनकश्रुड्रा, कुशस्थली, अवन्तिका, पद्मावती, कुमुद्बती, उजयिनी, विशाला और अमरावती। जो मनुष्य शिप्रा नदीमें स््रान

English

Endowed with comely form and good fortune, exer¬ cising royal powers and free from all ailments, he too will enjoy this fruit.

अध्याय १६७

श्लोक 9

प्रीत्या देव्याभि पृष्टेन गङ्गातीरनिवासिना ।देवैस्तु भुक्तं पूर्वाह्णे मध्याह्ने ऋषिभिस्तथा

prītyā devyābhi pṛṣṭena gaṅgātīranivāsinā / devaistu bhuktaṃ pūrvāhṇe madhyāhne ṛṣibhistathā

हिन्दी अर्थ

करके भगवान् महेश्वरका पूजन करता है, वह महादेवजी तथा महादेवीकी कृपासे सम्पूर्ण कामनाओंको पा लेता है। जो वामनकुण्डमें स्नान करके “विष्णुसहरत्रनामस्तोत्र 'के द्वारा सम्पूर्ण

English

Or on the fourteenth day, in the bright half of Vais- akha, he who with a concentrated mind observes the Nakta- Vrata should take at night food consisting of cooked Sali rice mixed with milk.

अध्याय १६७

श्लोक 10

अपराह्णे च पितृभिः शर्वर्ंयां गुह्यकादिभैः ।सर्वा वेला अतिक्रम्य नक्तभोजनमुत्तमम्

aparāhṇe ca pitṛbhiḥ śarvarṃyāṃ guhyakādibhaiḥ / sarvā velā atikramya naktabhojanamuttamam

हिन्दी अर्थ

स्तुति करता है, वह इस पृथ्वीपर साक्षात् श्रीहरिके समान है। जो देवप्रयाग-सरोवरमें स्नान करके भगवान् माधवकी आराधना करता है, वह भगवान् माधवकी भक्ति पाकर विष्णुधाममें जाता है। जो अन्तर्गृहकी यात्रामें विप्लेश, भैरव, उमा, रुद्रादित्य तथा अन्यान्य देवताओंकी श्रद्धापूर्वक प्राप्त उपचारोंसे पूजा करता है, वह स्वर्गलोकका भागी होता है। भामिनि ! रुद्रसरोवर आदि स्थलोमें

English

On the morning of the full-moon day (of Vaisakha) he should duly take bad. in the Gahga. He should perform the Samkalpa rite (formal declaration of the.Mention) for fast. On that night, he should keep awake.

अध्याय १६७

श्लोक 11

उपवासाद्वारं भैक्ष्यं भैक्ष्याद्वरमयाचितम् ।अयाचिताद्वारं नक्तं तस्मान्नक्तं समाचरेत्

upavāsādvāraṃ bhaikṣyaṃ bhaikṣyādvaramayācitam / ayācitādvāraṃ naktaṃ tasmānnaktaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

जो अन्य बहुत-से तीर्थ हैं उन सबमें भगवान् शड्डरकी पूजा करके मनुष्य सुखी होता है। वहाँके आठ तीर्थोमें स्नान करके मानव महाकालवनकी यात्राका साज्जोपाड़ फल पाता

English

He goes to Isvara's (god Siva's) palace along- with his ancestors by means of aerial chariots that have the luster of swans and Kunda flowers that resemble the moon* chariots that are yoked with white bulls and embellished with clusters of pearls.

अध्याय १६७

श्लोक 12

हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् ।अग्निकार्य्यमधःशय्यां नक्ताशी षट् समाचरेत्

haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam / agnikāryyamadhaḥśayyāṃ naktāśī ṣaṭ samācaret

हिन्दी अर्थ

है। इस प्रकार अवन्तीपुरीका यह सब माहात्म्य तुम्हें बताया गया है। इसे सुनकर मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। मथुराके भिन्न-भिन्न तीर्थोका माहात्म्य

English

In the end, he gains detached outlook on life and regains the Ganga. With that faith he courts death in the Gahga. He remembers the previous birth and certainly attains salvation.

अध्याय १६७

श्लोक 13

गङ्गातीरे माघमासे यः कुर्यान्नक्तभोजनम् ।शिवायतनपार्श्वे तु कृशरं घृतसंयुतम्

gaṅgātīre māghamāse yaḥ kuryānnaktabhojanam / śivāyatanapārśve tu kṛśaraṃ ghṛtasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

मोहिनी बोली--पुरोहितजी ! मैंने अवन्तीका माहात्म्य सुना, जो मनुष्योंके पाप दूर करनेवाला है। अब मैं मथुराका माहात्म्य सुनना चाहती हूँ।

English

After taking bath in the Gahga with devotion the devotee'should, w.th due formality, offer ten handfuls of black gingelly seeds with ghee into the water. He should also offer balls of ground flour of fried grains as well as those of Jaggery each being ten in number.

अध्याय १६७

श्लोक 14

नैवेद्यं च निवेद्यैव कृशरान्नं शिवस्य तु ।काष्ठमौनेन भुञ्जानो जिह्वालौल्यं विवर्जयेत्

naivedyaṃ ca nivedyaiva kṛśarānnaṃ śivasya tu / kāṣṭhamaunena bhuñjāno jihvālaulyaṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

पुरोहित बसुने कहा--मोहिनी! सुनो, में मथुराके कल्याणकारी वैभवका वर्णन करता हूँ, जहाँ ब्रह्माजीके प्रार्थना करनेपर साक्षात् भगवान् अवतीर्ण हुए हैं। वहाँ प्रकट होकर भगवान् नन्‍्दके गोकुलमें गये और वहीं रहकर उन्होंने गोपोंके साथ सब लीलाएँ कीं। वनोंमें तथा मथुरामें जो तीर्थ हैं, उनका तुमसे इस समय वर्णन करता हूँ, सुनो। पहला मधुवन है, जहाँ

English

After meditating on the goddess in the water in the manner mentioned before, the devotee should worship her in the objects used for worship (i.e. image or picture). He should observe a special worshipping rite with the following Mantra, (vide verse 66 below).

अध्याय १६७

श्लोक 15

पलाशपत्रे भुञ्जानः शिवं स्मृत्वा जितेन्द्रियः ।धर्मराजस्य देव्याश्च पृथक्पिण्डं प्रकल्पयेत्

palāśapatre bhuñjānaḥ śivaṃ smṛtvā jitendriyaḥ / dharmarājasya devyāśca pṛthakpiṇḍaṃ prakalpayet

हिन्दी अर्थ

ज्ञान करनेवाला श्रेष्ठ मानव देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका तर्पण करके विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है। दूसरा उत्तम तालवन है, जहाँ भक्तिपूर्वक स्नान करनेवाला मानव कृतकृत्य होता है। तीसरा

English

During the worship, the ablution of the deity with Paiicamrta is specially recommended. Justin front of the image, the ground shall be scrubbed and smeared with cow-dung.

अध्याय १६७

श्लोक 16

सोपवासश्चतुर्द्दश्यां भवेदुभयपक्षयोः ।पौर्णमास्यां तु गन्धैश्च गङ्गायाः सलिलैस्तथा

sopavāsaścaturddaśyāṃ bhavedubhayapakṣayoḥ / paurṇamāsyāṃ tu gandhaiśca gaṅgāyāḥ salilaistathā

हिन्दी अर्थ

कुमुदवन है, जहाँ स्नान करके मनुष्य मनोवाज्छित भोगोंको पाता है और इहलोक तथा परलोकमें आनन्दित होता है। चौथेका नाम काम्यवन है; उसमें बहुत-से तीर्थ हैं; वहाँकी यात्रा करनेवाला पुरुष विष्णुलोकका भागी होता है। भद्रे! वहाँ जो विमलकुण्ड है, वह सब तीर्थोमें उत्तम-से- उत्तम है; वहाँ दान करनेवाला मनुष्य वैकुण्ठधाम पाता है। पाँचवाँ बहुलावन है, जो सब पापोंका

English

On the day of Rathayatra (chariot procession), the

अध्याय १६७

श्लोक 17

शिवं संस्नाप्य पयसा मध्वाज्यदधिभिः पृथक् ।तथैव हेमपुष्पं च लिङ्गमूर्ध्नि विनिक्षिपेत्

śivaṃ saṃsnāpya payasā madhvājyadadhibhiḥ pṛthak / tathaiva hemapuṣpaṃ ca liṅgamūrdhni vinikṣipet

हिन्दी अर्थ

नाश करनेवाला है; वहाँ स्नान करनेवाला मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। छठा भद्रवन नामक वन है, जहाँ स्नान करनेवाला मानव भगवान् श्रीकृष्णके प्रसादसे सब कल्याण-

English

Cf. Supra 41. 33-35.

अध्याय १६७

श्लोक 18

ततो दद्यात्तु शक्त्यैवापूपञ्च घृतपाचितम् ।तिलाढकं प्रगृह्याथ शिवलिङ्गोपरि क्षिपेत्

tato dadyāttu śaktyaivāpūpañca ghṛtapācitam / tilāḍhakaṃ pragṛhyātha śivaliṅgopari kṣipet

हिन्दी अर्थ

ही-कल्याण देखता है। वहाँ सातवाँ खदिरवन है, जिसमें स्नान करनेमात्रसे मनुष्य भगवान् विष्णुके परम पदको प्राप्त कर लेता है। आठवाँ महावन है, जो भगवान् श्रीहरिको सहैव प्रिय है; उसका भत्तिपूर्वक दर्शन करके मनुष्य इन्द्रलोकमें आदर पाता है। नवाँ लोहजड्भृवन है, जहाँ स्नान करके मनुष्य भगवान् महाविष्णुके प्रसादसे भोग

English

After observing all the rites thus, in accordance with the injunction, the devotee should avoid stinginess in the matter of expense. Thereby he is immediately liberated from the ten kinds of sins mentioned below.

अध्याय १६७

श्लोक 19

नीलोत्पलैश्च सर्वेशं पूजयेत्पङ्कजैरपि ।तदलाभे तु सौवर्णैः पङ्कजैः पूजयेद्धरम्

nīlotpalaiśca sarveśaṃ pūjayetpaṅkajairapi / tadalābhe tu sauvarṇaiḥ paṅkajaiḥ pūjayeddharam

हिन्दी अर्थ

और मोक्ष पाता है। दसवाँ बिल्ववन है, जहाँ स्नान करनेवाला मनुष्य अपनी इच्छाके अनुसार शिवलोक अथवा विष्णुलोकमें जाता है। ग्यारहवाँ

English

The devotee will be liberated from ten types of sins accumulated in the course of crores of births. There is no doubt about itsofar as the utterance of Brahma goes.

अध्याय १६७

श्लोक 20

पायसं चात्र मध्वक्तं घृतयुक्तं च गुग्गुलम् ।घृतदीपं तथा चैव चन्दनाद्यैर्विलेपनम्

pāyasaṃ cātra madhvaktaṃ ghṛtayuktaṃ ca guggulam / ghṛtadīpaṃ tathā caiva candanādyairvilepanam

हिन्दी अर्थ

भाण्डीरवन है, जो योगियोंको अत्यन्त प्रिय है; ॥ वहाँ भक्तिपूर्वक स्नान करनेवाला मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है। बारहवाँ वृन्दावन है, जो समस्त पापोंका उच्छेद करनेवाला है। सती मोहिनी ! इस पृथ्वीपर उसके समान दूसरा कोई वन नहीं है। वहाँ स्नान करनेवाला मानव

English

(The Ganga) worshipped with the following Mantra does redeem from worldly existence, forty earlier generations and forty subsequent generations.

अध्याय १६७

श्लोक 21

दद्याद्भक्त्या महेशाय तथा पत्रफलानि च ।कृष्णगोमिथुनं चैव सरूपं च निवेदयेत्

dadyādbhaktyā maheśāya tathā patraphalāni ca / kṛṣṇagomithunaṃ caiva sarūpaṃ ca nivedayet

हिन्दी अर्थ

तीनों ऋणोंसे मुक्त हो विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित

English

The following hymn should be taken up for repeti¬ tion on that day. The devotee should, thereafter, proceed ahead with the worship of Visnu.

अध्याय १६७

श्लोक 22

भोजयेद्ब्राह्मणानष्टौ मासांते तु सदक्षिणान् ।वर्जयेन्मधु मांसं च तं मासं ब्रह्मचर्यवान्

bhojayedbrāhmaṇānaṣṭau māsāṃte tu sadakṣiṇān / varjayenmadhu māṃsaṃ ca taṃ māsaṃ brahmacaryavān

हिन्दी अर्थ

मथुरा-मण्डलका विस्तार बीस योजन है; उसमें जहाँ-कहीं भी स्नान करनेवाला पुरुष भगवान् विष्णुकी भक्ति पाता है। उसके मध्यभागमें मथुरा नामकी पुरी है, जो सर्वोत्तम पुरियोंसे भी उत्तम है; जिसके दर्शनमात्रसे मनुष्य भगवान् माधवकी भक्ति प्राप्त कर लेता है। नरेश्वरि ! वहाँ विश्रान्ति (विश्रामघाट) नामसे प्रसिद्ध एक तीर्थरत्र है, जिसमें भक्तिपूर्वक स्नान करनेवाला मानव

English

Om obeisance to Siva, the Ganga, the bestower of auspicious things. Obeisance be to you. Hail be to the deity of the form of Visnu. Obeisance, Obeisance be to you the Ganga.

अध्याय १६७

श्लोक 23

एवं कृत्वा यथोद्दिष्टमेकवारमिदं व्रतम् ।यमैश्च नियमैर्युक्तः श्रद्धाभक्तिपरायणः

evaṃ kṛtvā yathoddiṣṭamekavāramidaṃ vratam / yamaiśca niyamairyuktaḥ śraddhābhaktiparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुधाममें जाता है। विश्रामघाटसे दक्षिण उसके पास ही विमुक्त नामका उत्तम तीर्थ है, जहाँ भक्तिपूर्वक स्नान करनेपर मनुष्य निश्चय ही मोक्ष पाता है। वहाँसे दक्षिण भागमें रामतीर्थ है,

English

Bow to the deity, the embodiment ofallDevas; obeisance to the deity of the form of medicine; Hail to you, O most excellent physician of all ailments of everyone.

अध्याय १६७

श्लोक 24

इह भोगानवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमां गतिम् ।इन्द्रनीलप्रतीकाशैर्विमानैः शिखिसंयुक्तैः

iha bhogānavāpnoti pretya cānuttamāṃ gatim / indranīlapratīkāśairvimānaiḥ śikhisaṃyuktaiḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ स्नान करनेवाला मनुष्य अज्ञानबन्धनसे अवश्य मुक्त हो जाता है। वहाँसे दक्षिण संसारमोक्षण नामक उत्तम तीर्थ है, उसमें स्नान करके मनुष्य विष्णुलोकमें सम्मानित होता है। उससे दक्षिण भागमें देवदुर्लभ प्रयागतीर्थ है, जहाँ स्नान करनेवाला मानव अग्निष्टोम-यज्ञका

English

Obeisance be to you; O queller of poisons origi¬ nating from mobile and immobile beings; obeisance, obeisance to the destroyer of the poison of worldly existence; obeisance to the enlivener.

अध्याय १६७

श्लोक 25

दिव्यरत्नमयैश्चैव दिव्यभोगसमन्वितैः ।गत्वा शिवपुरं रम्यं सर्वस्वकुलसंयुतः

divyaratnamayaiścaiva divyabhogasamanvitaiḥ / gatvā śivapuraṃ ramyaṃ sarvasvakulasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

फल पाता है। उससे दक्षिण तिन्दुक-तीर्थ है, जिसमें स्नान करनेवाला श्रेष्ठ मानव राजसूय यज्ञका फल पाकर देवलोकमें देवताकी भाँति प्रसन्न रहता है। उससे दक्षिण पटुस्वामितीर्थ है,

English

Repeated bows to the remover of the three types of miseries of human beings, to the Is'varl (controller) of vital breaths. Obeisance to you, the remover of distress, the bestower of calmness and peace; obeisance to you the omniformed one.

अध्याय १६७

श्लोक 26

सुहृद्भिर्विविधैश्चैव विविधानप्यभीप्सितान् ।भुक्त्वा भोगानशेषांश्च यावदाभूतसंप्लवम्

suhṛdbhirvividhaiścaiva vividhānapyabhīpsitān / bhuktvā bhogānaśeṣāṃśca yāvadābhūtasaṃplavam

हिन्दी अर्थ

जो सूर्यदेवको अत्यन्त प्रिय है। वहाँ स्नान करनेके पश्चात् सूर्यदेवका दर्शन करनेसे मनुष्य भोग भोगनेके पश्चात् देवलोकमें जाता है। भद्रे! उससे दक्षिण परम उत्तम श्रुव-तीर्थ है, जहाँ स्नान करके ध्रुवका दर्शन करनेसे मनुष्य विष्णुधामको प्राप्त कर लेता है। ध्रुव-तीर्थसे दक्षिण भागमें सप्तर्षिसेविततीर्थ है, जहाँ स्नान करके मुनियोंका दर्शन करनेसे मनुष्य ऋषिलोकमें आनन्दका

English

Hail to the purifier of all for liberation from sins; obeisance to the deity bestowing worldly pleasures and salvation, obeisance, obeisance to the deity possessing pleasures.

अध्याय १६७

श्लोक 27

ततो भवति धर्मात्मा जंबूद्वीपपतिस्तथा ।तत्र भुङ्क्ते समस्तांश्च भोगान्विगतकल्मषः

tato bhavati dharmātmā jaṃbūdvīpapatistathā / tatra bhuṅkte samastāṃśca bhogānvigatakalmaṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुभव करता है। ऋषितीर्थसे दक्षिण परम उत्तम मोक्ष-तीर्थ है, जहाँ स्नान करनेमात्रसे मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। उससे

English

Bow to you, the Mandakini (i.e. heavenly Ganga); obeisance, obeisance to the bestower of heavenly pleasures; obeisance to the embodied form of the set of the three worlds; obeisance, obeisance to the divine one.

अध्याय १६७

श्लोक 28

सुरूपः सुभगश्चैव तथा विहितशासनः ।सर्वरोगविनिर्मुक्तः सो ऽप्येतत्फलभाग्भवेत्

surūpaḥ subhagaścaiva tathā vihitaśāsanaḥ / sarvarogavinirmuktaḥ so 'pyetatphalabhāgbhavet

हिन्दी अर्थ

दक्षिण बोधिनी-तीर्थ है, जहाँ स्नान करके पितरोंको पिण्डदान देनेवाला पुरुष उन्हें स्वर्गलोकमें पहुँचा देता है। उससे दक्षिण कोटि-तीर्थ है, जहाँ स्नान करनेसे मानव सब पापोंसे छूटकर विष्णुलोक पाता है। विश्रामघाटके उत्तर भागमें असिकुण्ड-तीर्थ है, जहाँ स्नान करनेवाला मनुष्य वैष्णवपद प्राप्त कर लेता है। उससे उत्तर संयमन- तीर्थ है, जहाँ स्नान और दान करनेसे मनुष्यको

English

Hail to you stationed in Sukla (i.e. Siva); obeisance, obeisance to the possessor of well-being; Bow to you the divinity stationed in the seats of the Devas. Hail to you the possessor of brilliance.

अध्याय १६७

श्लोक 29

वैशाखे शुक्लपक्षे वा चतुर्दश्यां समाहितः ।शाल्यन्नं क्षीरसंयुक्तं यः कुर्यान्नक्तभोजनम्

vaiśākhe śuklapakṣe vā caturdaśyāṃ samāhitaḥ / śālyannaṃ kṣīrasaṃyuktaṃ yaḥ kuryānnaktabhojanam

हिन्दी अर्थ

यमलोकका दर्शन नहीं होता। उससे उत्तर घण्टाभरण नामक ब्रह्मलोक है, जो स्नान करनेमात्रसे समस्त पापोंका नाश करनेवाला और ब्रह्मलोककी प्राप्ति करानेवाला तीर्थ है। उससे उत्तर परम उत्तम

English

Salutations to the slow-moving river, to the bearer of the Linga, to Narayanl. Obeisance to you who are friendly to the universe. Obeisance to you, O Revatl.

अध्याय १६७

श्लोक 30

शिवं संपूज्य पुष्पाद्यैर्भोज्यं तु संनिवेद्य च ।काष्ठमौनेन भुञ्जानो वटकाष्टेन वै तथा

śivaṃ saṃpūjya puṣpādyairbhojyaṃ tu saṃnivedya ca / kāṣṭhamaunena bhuñjāno vaṭakāṣṭena vai tathā

हिन्दी अर्थ

सोम-तीर्थ है, जहाँ गोता लगानेवाला श्रेष्ठ मानव पापरहित हो चन्द्रलोकमें जाता है। उससे उत्तर प्राचीसरस्वती-तीर्थ है, जिसमें स्नान करनेमात्रसे मनुष्य वाणीका अधीश्वर होता है। उससे उत्तर दशाश्रमेध-तीर्थ है, जहाँ स्नान करनेसे अश्वमेध यज्ञका फल मिलता है। जो मनुष्य वहाँ गोपर्ण नामक शिवकी विधिपूर्वक पूजा करता है, वह सम्पूर्ण कामनाओंको पाकर अन्तमें शिवलोकमें

English

Obeisance always to you of huge size. Salutations to the support of all the worlds. Obeisance to you the chief one in the universe. Repeated bow to you NandinI (the delighter).

अध्याय १६७

श्लोक 31

मौनेन प्रयतो भूत्वा कुर्याद्वै दन्तधावनम् ।शिवलिङ्गसमीपे तु गङ्गातीरे निशि स्वपेत्

maunena prayato bhūtvā kuryādvai dantadhāvanam / śivaliṅgasamīpe tu gaṅgātīre niśi svapet

हिन्दी अर्थ

सम्मानित होता है। उससे उत्तर अनन्त-तीर्थ है,

English

Obeisance to the large one, the auspicious one and to the immoral one; salutations to the Pure one, devoid of dust (sin); obeisance to the deity whose access is both far and near. Obeisance, obeisance to the redeeming divinity.

अध्याय १६७

श्लोक 32

पौर्णमास्यां प्रभाते तु गङ्गायां विधिना तथा ।स्नात्वोपवासं संकल्प्य कुर्य्याज्जागरणं निशि

paurṇamāsyāṃ prabhāte tu gaṅgāyāṃ vidhinā tathā / snātvopavāsaṃ saṃkalpya kuryyājjāgaraṇaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

जहाँ स्नान करनेवाला मानव मथुराके चौबीस तीर्थोका फल पाता है। महाभागे ! मथुरामें साक्षात् विष्णु चतुर्व्यूहरूपसे विराजमान हैं, जो मथुरावासियोंको मोक्ष प्रदान करते हैं। उन चार व्यूहोंमें पहली वाराह-मूर्ति है, दूसरी नारायणमूर्ति है, तीसरी वामन-मूर्ति है और चौथी हलधर-मूर्ति है। जो मनुष्य चतुर्व्यूहरूपधारी भगवान्का दर्शन करके उनकी विधिपूर्वक पूजा करता है, वह मोक्ष

English

Obeisance to you who abide in the heaven; salutations to the non-different, to the unsplit divinity* Obeisance to the quiescent one; bow to you the stable found¬ ation; obeisance, obeisance to you the bestower of these boons.

अध्याय १६७

श्लोक 33

लिङ्गं घृतेन संस्नाप्य पुष्पगन्धादिभिस्तथा ।नैवेद्यधूपदीपैश्च संपूज्य वृषभं शुभम्

liṅgaṃ ghṛtena saṃsnāpya puṣpagandhādibhistathā / naivedyadhūpadīpaiśca saṃpūjya vṛṣabhaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

प्रात्त कर लेता है। रछ्जेधर, भूतेश्वर, महाविद्या तथा भैरवका विधिपूर्वक दर्शन और पूजन करके मनुष्य तीर्थयात्राका फल पाता है।

English

Obeisance to the fierce one. Obeisance to one who prattles with her mouth (?); salutations to the enlivener; obeisance to one who goes to the Brahman; obeisance to one who bestows the Brahman; obeisance, obeisance to the destroyer of sins.

अध्याय १६७

श्लोक 34

सुश्वेतपुष्पवस्त्राद्यैर्हारिद्रैश्चन्दनैस्तथा ।अलङ्कृत्य विधानेन शिवाय विनिवेदयेत्

suśvetapuṣpavastrādyairhāridraiścandanaistathā / alaṅkṛtya vidhānena śivāya vinivedayet

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णगड़ामें स्नान करके मनुष्य पापमुक्त हो जाता है। शुभानने! समस्त मथुरा-मण्डलके अधिपति हैं भगवान् केशव, जो सम्पूर्ण क्लेशोंका नाश करनेवाले हैं। पवित्र मथुरा-मण्डलमें जिसने भगवान् केशवका दर्शन नहीं किया, उसका जन्म व्यर्थ है। मथुरामें और भी असंख्य तीर्थ हैं, उनमें स्नान करके वहाँ रहनेवाले न्राह्मण पुरोहितको कुछ दान करना चाहिए। ऐसा करनेसे

English

Bow to the queller of the anguish of those who bow down; salutations to the mother of the universe; obeisance to Vilusa (one who injures (the wicked); obeisance to the remover of difficulties; repeated obeisance to the efficient one.

अध्याय १६७

श्लोक 35

ब्राह्मणांश्च यथाशक्ति पायसेन तु भोजयेत् ।एवं सकृच्च यो भक्त्या करोति श्रद्धयान्वितः

brāhmaṇāṃśca yathāśakti pāyasena tu bhojayet / evaṃ sakṛcca yo bhaktyā karoti śraddhayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता।

English

You alone are the primordial Prakrti; you are lord Narayana. O Ganga, you are the great Atman; you are Siva. Obeisance, obeisance to you."

अध्याय १६७

श्लोक 36

लभते दैवपादोनयुगानां द्विसहस्रकम् ।तपः कृत्वा तु नियमाद्यत्पुण्यं तदसंशयम्

labhate daivapādonayugānāṃ dvisahasrakam / tapaḥ kṛtvā tu niyamādyatpuṇyaṃ tadasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

वृन्दावन-दश्षेत्रके विभिन्न तीर्थोके सेवनका माहात्म्य मोहिनी बोली--मथुरा और द्वादश वनोंका माहात्म्य मैंने सुना। अब कुछ वृन्दावनका रहस्य

English

O daughter of Brahma, those men who leave off their vital breaths by casting their bodies into the Ganga go to the world of Visnu eulogised by those who are domiciled in the heaven.

अध्याय १६७

श्लोक 37

हंसकुन्दप्रभायुक्तैर्विमानैश्चन्द्रसन्निभैः ।सुश्वेतवृषयुक्तैश्च मुक्ताजालविभूषितैः

haṃsakundaprabhāyuktairvimānaiścandrasannibhaiḥ / suśvetavṛṣayuktaiśca muktājālavibhūṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरोहित बसुने कहा--देवि ! मुझसे वृन्दावनका रहस्य सुनो। मथुरामण्डलमें स्थित श्रीवृन्दावन जाग्रत् आदि तीनों अवस्थाओंसे परे, चिन्मय तुरीयांश रूप है। वह गोपीवल्लभ श्यामसुन्दरकी

English

(?) He who dies pariially due to observance of fast and partially due to being drowned in the Ganga, is not reborn. He attains Sayujya (identity) with the Brahman.

अध्याय १६७

श्लोक 38

स्वकीयपितृभिः सार्द्धं प्रयातीश्वरमन्दिरम् ।नीलोत्पलसुंगन्धाभिः सुरूपाभिः समन्ततः

svakīyapitṛbhiḥ sārddhaṃ prayātīśvaramandiram / nīlotpalasuṃgandhābhiḥ surūpābhiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्त लीलाओंका निगूढ़ स्थल है; जहाँ सखीस्थलके समीप गिरिराज गोवर्धन शोभा पाता है। वृन्दावन बन्दा देवीका तपोवन है। वह नन्दगगाँवसे लेकर यमुनाके किनारे-किनारे दूरतक फैला हुआ है। यमुनाके सुरम्य तटपर रमणीय तथा पवित्र वृन्दावन सुशोभित है। वृन्दावनमें भी कुसुमसरोवर परम पुण्यमय स्थल है। उसके मनोहर तटपर

English

The embodied being that casts off its vital breaths (dies by throwing himself) in the Ganga has the same salvation as that of an intelligent being endowed with Sattva guna and Yogic practice.

अध्याय १६७

श्लोक 39

कान्ताभिर्दिव्यरूपाभिर्भुक्त्वा भोगाननेकशः ।अनन्तकालमैश्वर्ययुक्तो भूत्वा ततो भुवि

kāntābhirdivyarūpābhirbhuktvā bhogānanekaśaḥ / anantakālamaiśvaryayukto bhūtvā tato bhuvi

हिन्दी अर्थ

वृन्दा देवीका अत्यन्त सुखदायक आश्रम है, जहाँ मध्याह्कालमें सखाओंके साथ श्यामसुन्दर श्रीकृष्ण नित्य विश्राम करते हैं।

English

The NP, though a Vaisnava Purana, always advocates the one¬ ness between Siva and Visnu and other deities. He emphasizes ekam sat (Reality is one).

अध्याय १६७

श्लोक 40

जायते स महीपालः कीर्त्यैश्वर्यसमन्वितः ।एकच्छत्रेण स महीं पालयत्याज्ञया सह

jāyate sa mahīpālaḥ kīrtyaiśvaryasamanvitaḥ / ekacchatreṇa sa mahīṃ pālayatyājñayā saha

हिन्दी अर्थ

मोहिनी! जहाँ भगवानूने तुम्हारे पिताको तत्त्वका साक्षात्कार कराया था, वह पुण्यस्थान वृन्दावनमें ब्रह्मकुण्डके नामसे प्रसिद्ध है। जो मनुष्य वहाँ मूलवेशका चिन्तन करते हुए स्नान करता है, वह नित्यविहारी श्यामसुन्दरके वैभवका कुछ चमत्कार देखता है। जहाँ श्रीकृष्णका तत्त्व जानकर इन्द्रने उन गोविन्ददेवका चिन्तन किया

English

The man who takes up the vow of abstaining from taking food and dies on the banks of the Ganga, attains in fact the greatest world alongwith the Pitrs (his ancestors).

अध्याय १६७

श्लोक 41

अन्ते वैराग्यसंपन्नो गङ्गां स लभते पुनः ।स तया श्रद्धया युक्तो गङ्गायां मरणं लभेत्

ante vairāgyasaṃpanno gaṅgāṃ sa labhate punaḥ / sa tayā śraddhayā yukto gaṅgāyāṃ maraṇaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

था, उस स्थानको गोविन्द-कुण्ड कहते हैं। वहाँ स्नान करके भी मनुष्य गोविन्दको पा लेता है। जहाँ एक होकर भी अनेक रूप धारण करके कुझविहारी श्यामसुन्दरने गोपाड्रनाओंके साथ

English

Those intelligent men (self-possessed ones) by whom the physical body is cast off after going off to the Ganga attain equality with the Devas. Hence, one shall reasoningly eschew all other means of bestowing liberation and resort to the Ganga till one's body falls.

अध्याय १६७

श्लोक 42

तथा तत्र स्मृतिं लब्ध्वा मोक्षमाप्नोति स ध्रुवम् ।ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां हस्तसंयुते

tathā tatra smṛtiṃ labdhvā mokṣamāpnoti sa dhruvam / jyeṣṭhe māsi site pakṣe daśamyāṃ hastasaṃyute

हिन्दी अर्थ

रासलीला की थी, उसका भी वैसा ही माहात्म्य है। जहाँ नन्द आदि गोपोंने भगवान् श्रीकृष्णका वैभव देखा था, वह यमुनाजीके जलमें तत्त्वप्रकाश नामक तीर्थ कहा है। जहाँ गोपोंने कालियमर्दनकी लीला देखी थी, वह भी पुण्यतीर्थ बताया गया है, जो मनुष्योंक पापका नाश करनेवाला है।

English

He who dies in the firmament on the Earth or in the water, attains the everlasting region worthy of being honoured by Brahma, Visnu and Siva.

अध्याय १६७

श्लोक 43

गङ्गातीरे तु पुरुषो नारी वा भक्तिभावतः ।निशायां जागरं कृत्वा गङ्गां दशविधैस्ततः

gaṅgātīre tu puruṣo nārī vā bhaktibhāvataḥ / niśāyāṃ jāgaraṃ kṛtvā gaṅgāṃ daśavidhaistataḥ

हिन्दी अर्थ

गोपोंको श्रीकृष्णने दावानलसे मुक्त किया, वह पुण्यतीर्थ स्नानमात्रसे सब पापोंका नाश करनेवाला है। जहाँ भगवान् श्रीकृष्णने घोड़ेका रूप धारण करनेवाले केशी नामक हैत्यको खेल-ही-खेलमें

English

Wherever one may die, if one devoutly remembers the Ganga when death is imminent, one goes to the city per¬ taining to Siva or to Visnu.

अध्याय १६७

श्लोक 44

पुष्पैर्गन्धैश्च नैवेद्यैः फलैश्च दशसंख्याया ।तथैव दीपैस्तांबूलैः पूजयेच्छ्रद्धयान्वितः

puṣpairgandhaiśca naivedyaiḥ phalaiśca daśasaṃkhyāyā / tathaiva dīpaistāṃbūlaiḥ pūjayecchraddhayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

मार डाला था, वहाँ स्नान करनेवाला मानव विष्णुधामको पाता है। जहाँ भगवानने दुष्ट वृषभासुरको मारा था, वह पुण्यतीर्थ अरिष्टकुण्डके नामसे विख्यात है, जो स्नान करनेमात्रसे मुक्ति देनेवाला है। जहाँ भगवानने शयन, भोजन, विचरण, श्रवण, दर्शन तथा विलक्षण कर्म किया, वह पुण्य क्षेत्र है, जो स्नानमात्रसे दिव्य गति प्रदान करनेवाला है। जहाँ पुण्यात्मा पुरुषोंने

English

The Ganga came out of the cluster of the matted hair of Sambhu, that is very rough and hard. It flowed over the sons of Sagara who were sinners and led them to the heaven.

अध्याय १६७

श्लोक 45

स्नात्वा भक्त्या तु जाह्नव्यां दशकृत्वो विधानतः ।दशप्रसृति कृष्णंश्च तिलान्सर्पिश्च वै जले

snātvā bhaktyā tu jāhnavyāṃ daśakṛtvo vidhānataḥ / daśaprasṛti kṛṣṇaṃśca tilānsarpiśca vai jale

हिन्दी अर्थ

भगवान्का श्रवण, चिन्तन, दर्शन, नमस्कार, आलिड्रन, स्तवन और प्रार्थना की है, वह भी उत्तम गति देनेवाला तीर्थ है। जहाँ श्रीराधाने अत्यन्त कठोर तपस्या की थी, वह श्रीराधाकुण्ड

English

A man's stay in the heavenly world begins from the moment when his bones are cast off into the waters of the Ganga by other men.

अध्याय १६७

श्लोक 46

सक्तुपिण्डान्गुडपिण्डान्दद्याच्च दशसंख्यया ।ततो गङ्गातटे रम्ये हेम्ना रूप्येण वा तथा

saktupiṇḍānguḍapiṇḍāndadyācca daśasaṃkhyayā / tato gaṅgātaṭe ramye hemnā rūpyeṇa vā tathā

हिन्दी अर्थ

स्नान, दान और जपके लिये परम पुण्यमय तीर्थ है। वत्स-तीर्थ, चन्द्रसरोवर, अप्सरातीर्थ, रुद्रकुण्ड तथा कामकुण्ड--ये भगवान् श्रीहरिके उत्तम निवासस्थान हैं। विशाला, अलकनन्दा, मनोहर कदम्बखण्ड, विमलतीर्थ, धर्मकुण्ड, भोजन- स्थल, बलस्थान, बृहत्सानु (बरसाना), संकेतस्थान, नन्दिग्राम (नन्दगाँव), किशोरीकुण्ड, कोकिलवन,

English

If any one's bones are cast off into the Ganga water within the ten days (from his death), he attains a benefit similar to that of the death within the Ganga.

अध्याय १६७

श्लोक 47

गङ्गायाः प्रतिमां कृत्वा वक्ष्यमाणस्वरूपिणीम् ।पद्मस्वस्तिकचिह्नस्य संस्थितस्य तथोपरि

gaṅgāyāḥ pratimāṃ kṛtvā vakṣyamāṇasvarūpiṇīm / padmasvastikacihnasya saṃsthitasya tathopari

हिन्दी अर्थ

गरुडगोविन्द तथा बहुलावन--यह सब वृन्दावन नामक क्षेत्र है, जो सब ओरसे पाँच योजन विस्तृत है। वह परम पुण्यमय तीर्थ पुण्यात्मा पुरुषोंसे सेवित है और दर्शनमात्रसे ही मोक्ष

English

The same as Matsya 106.52, Kuma,1. 37.32; NP Supra I.

अध्याय १६७

श्लोक 48

वस्त्रस्रग्दामकण्ठस्य पूर्णकुंभस्य चोपरि ।संस्थाप्य पूजयेद्देवीं तदलाभे मृदादि वा

vastrasragdāmakaṇṭhasya pūrṇakuṃbhasya copari / saṃsthāpya pūjayeddevīṃ tadalābhe mṛdādi vā

हिन्दी अर्थ

देनेवाला है। वह अत्यन्त दुर्लभ है। देवतालोग भी उसका दर्शन चाहते हैं। वहाँकी आन्तरिक लीलाका दर्शन करनेमें देवतालोग तपस्यासे भी समर्थ नहीं हो पाते। जो सब ओरकी आसक्तियोंका त्याग करके वृन्दावनकी शरण लेते हैं, उनके लिये तीनों लोकोंमें कुछ भी दुर्लभ नहीं है। जो वृन्दावनके नामका भी उच्चारण करता है, उसकी भी नन्दनन्दन श्रीकृष्णके

English

O excessively blessed lady, the space of three Yojanas on either side of the Ganga should be known as Siddha- ksetra. It was here that Rama and Sambhu had their penance groves.

अध्याय १६७

श्लोक 49

अथ तत्राप्यशक्तश्चेल्लिखेत्पिष्टेन वै भुवि ।चतुर्भुजां सुनेत्रां च चन्द्रायुतसमप्रभाम्

atha tatrāpyaśaktaścellikhetpiṣṭena vai bhuvi / caturbhujāṃ sunetrāṃ ca candrāyutasamaprabhām

हिन्दी अर्थ

प्रति सदा भक्ति बनी रहती है। पवित्र वृन्दावनके

English

No man shall accept Pratigraha (monetary gift) in a holy centre or in the sacred temples. A man shall abstain from it under all circumstances (i.e. even when there are justifiable reasons).

अध्याय १६७

श्लोक 50

चामरैर्वीज्यमानां च श्वेतच्छत्रोपशिभिताम् ।सुप्रसन्नां च वरदां करुणार्द्रनिजान्तराम्

cāmarairvījyamānāṃ ca śvetacchatropaśibhitām / suprasannāṃ ca varadāṃ karuṇārdranijāntarām

हिन्दी अर्थ

वृक्ष और पर्वत भी निरन्तर श्रीराधाकृष्णका उच्चारण करते रहते हैं। जो श्रीकृष्णकी मायासे मोहित हैं और जिनका चित्त कामरूपी मलसे मलिन हो रहा है, ऐसे पुरुषोंको स्वप्रमें भी वृन्दावनका दर्शन दुर्लभ है। जिन पुण्यात्मा पुरुषोंने श्रीवृन्दावनका दर्शन किया है, उन्होंने अपना जन्म सफल कर लिया। वे श्रीहरिके कृपापात्र हैं। विधिनन्दिनि! बहुत कहने-

English

O gentle lady, by selling the Ganga, one becomes (guilty) of selling (god) Visnu. When Janardana is sold, all the three worlds are sold.

अध्याय १६७

श्लोक 51

सुधाप्लावितभूपृष्ठां देवादिभिरभिष्टुताम् ।दिव्यरत्नपरीतां च दिंव्यमाल्यानुलेपनाम्

sudhāplāvitabhūpṛṣṭhāṃ devādibhirabhiṣṭutām / divyaratnaparītāṃ ca diṃvyamālyānulepanām

हिन्दी अर्थ

सुननेसे क्‍या लाभ, मुक्तिकी इच्छा रखनेवाले लोगोंको भव्य एवं पुण्य वृन्दावनका सेवन करना चाहिए। सदा वृन्दावनका दर्शन करना चाहिए, सदा वहाँकी यात्रा करनी चाहिए तथा

English

He who applies the clay taken up from the banks of the Ganga on his head assumes the form of the sun for the destruction of darkness.

अध्याय १६७

श्लोक 52

ध्यात्वा जले यथाप्रोक्तां तत्रार्चायां तु पूजयेत् ।वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्यात्पूजां विशेषतः

dhyātvā jale yathāproktāṃ tatrārcāyāṃ tu pūjayet / vakṣyamāṇena mantreṇa kuryātpūjāṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

सहैव उसका सेवन और ध्यान करना चाहिए। इस पृथ्वीपर वृन्दावनके समान कोीर्तिवर्धक स्थान दूसरा कोई नहीं है। प्राचीन कल्पकी बात है। वृन्दावनमें गोवर्धन नामके एक द्विजने बड़ी भारी तपस्या की। वह

English

A man shall spread the dust particles taken from the banks of the Ganga and place the balls of rice for his Pitis. He shall thus propitiate them and lead them to heaven.

अध्याय १६७

श्लोक 53

पञ्चामृतेन च स्नानमर्चायां तु विशिष्यते ।प्रतिमाग्रे स्थण्डिले तु गोमयेनोपलेपयेत्

pañcāmṛtena ca snānamarcāyāṃ tu viśiṣyate / pratimāgre sthaṇḍile tu gomayenopalepayet

हिन्दी अर्थ

समस्त संसारसे विरक्त हो गया था। देवताओंके स्वामी अविनाशी भगवान् विष्णु अपनी लीलाभूमिमें उस ब्राह्मणको वर देनेके लिये गये। ब्राह्मणने देखा देवदेवेश्वर श्रीहरिने अपने हाथोंमें शद्डु,

English

O gentle lady, thus the excellent greatness of the Ganga has been recounted to you. A man who reads this or listens to this attains the greatest region of Visnu.

अध्याय १६७

श्लोक 54

नारायणं महेशं च ब्रह्माणं भास्करं तथा ।भगीरथं च नृपतिं हिमवन्तं नगेश्वरम्

nārāyaṇaṃ maheśaṃ ca brahmāṇaṃ bhāskaraṃ tathā / bhagīrathaṃ ca nṛpatiṃ himavantaṃ nageśvaram

हिन्दी अर्थ

चक्र, गदा और पद्म धारण कर रखे हैं। उनका वक्ष:स्थल सुन्दर कौस्तुभमणिसे सुशोभित है। कानोंमें मकराकृति कुण्डल झलमला रहे हैं। माथेपर सुन्दर किरीट चमक रहा है। हाथोंमें कड़े शोभा पाते हैं। पैरोंमें मधुर रुनझुन करनेवाले नूपुर शोभा दे रहे हैं। उनका आगेका पूरा अड्भ वनमालासे घिर गया है। वक्ष:स्थल श्रीवत्सचिहसे सुशोभित है। नूतन मेघके समान श्यामवर्ण

English

Quoted by Tirlha-Cintamapi,

अध्याय १६७

श्लोक 55

गन्धपुष्पादिभिश्चैव यथाशक्ति प्रपूजयेत् ।दशप्रस्थां स्तिलान्दद्याद्दश विप्रेभ्य एव च

gandhapuṣpādibhiścaiva yathāśakti prapūjayet / daśaprasthāṃ stilāndadyāddaśa viprebhya eva ca

हिन्दी अर्थ

शरीरपर विद्युतूकी-सी कान्तिवाला रेशमी पीताम्बर प्रकाशित हो रहा है। नाभि और ग्रीवा सुन्दर हैं। कपोल और नासिका सुघर हैं। दाँतोंकी पर्ड्गक्ति स्वच्छ है। मुखपर मनोहर मुसकानकी छटा छा

English

He should worship as able with perfumes, flowers and the like. He should give ten prasthas of sesame to ten Brahmins,

अध्याय १६७

श्लोक 56

दशप्रस्थान्यवान्दद्याद्दश गव्यैर्यथाहितान् ।मत्स्यकच्छपमण्डूकमरादिजलेचरान्

daśaprasthānyavāndadyāddaśa gavyairyathāhitān / matsyakacchapamaṇḍūkamarādijalecarān

हिन्दी अर्थ

रही है। जानु, ऊरु, भुजाएँ तथा शरीरका मध्यभाग सुन्दर हैं। कृपाके तो वे महासागर ही हैं। सदा आनन्दमें डूबे रहते हैं। इनके मुखारविन्दसे सदा प्रसन्नता बरसती रहती है। इस प्रकार भगवान्की झाँकी देखकर ब्राह्मण सहसा उठ खड़े हुए और पृथ्वीपर दण्डकी भाँति लेटकर उन्होंने भगवान्को साष्टाज्ञ प्रणाम किया। फिर भगवान्के द्वारा वर माँगनेकी आज्ञा मिलनेपर

English

ten prasthas of barley, and the ten products of the cow, as appropriate; fish, tortoises, frogs, crocodiles and other water creatures,

अध्याय १६७

श्लोक 57

कारितान्वै यथाशक्ति स्वर्णेन रजतेन वा ।तदलाभे पिष्टमयानभ्यर्च्य कुसुमादिभिः ।गङ्गायां प्रक्षिपेत्पूर्व्वं मन्त्रेणैव तु मन्त्रवित्

kāritānvai yathāśakti svarṇena rajatena vā / tadalābhe piṣṭamayānabhyarcya kusumādibhiḥ / gaṅgāyāṃ prakṣipetpūrvvaṃ mantreṇaiva tu mantravit

हिन्दी अर्थ

गोवर्धन ब्राह्मण श्रीहरिसे बोले-- “प्रभो! आप मुझे दोनों चरणोंसे दबाकर मेरी पीठपर खड़े रहें, यही मेरे लिये वर है।' गोवर्धनका यह वचन सुनकर भक्तवत्सल भगवानने बार-बार

English

made as able in gold or silver; if not available, made of flour, and having worshipped them with flowers and so on, the knower of mantras should first cast them into the Ganga with the mantra.

अध्याय १६७

श्लोक 58

रथयात्रादिने तस्मिन्विभवे सति कारयेत् ।रथारूढप्रतिकृतिं गङ्गायास्तूत्तरामुखाम्

rathayātrādine tasminvibhave sati kārayet / rathārūḍhapratikṛtiṃ gaṅgāyāstūttarāmukhām

हिन्दी अर्थ

इसपर विचार किया; फिर वे उसको पीठपर चढ़कर खड़े हो गये। तब ब्राह्मणने फिर कहा--' देव! जगत्पते! मेरी पीठपर खड़े हुए आपको अब मैं उतार नहीं सकता, इसलिये इसी रूपमें स्थित हो जाइये।' तभीसे विश्वात्मा भगवान् पर्वतरूपधारी गोवर्धन ब्राह्मणका

English

On the day of the chariot procession, if he has the means, he should have made an image of the Ganga mounted on a chariot, facing north.

अध्याय १६७

श्लोक 59

भ्रमन्त्या दर्शनं लोके दुर्लभं पापकर्मणाम् ।दुर्गाया रथयात्रास्ति तथैवात्रापि कारयेत्

bhramantyā darśanaṃ loke durlabhaṃ pāpakarmaṇām / durgāyā rathayātrāsti tathaivātrāpi kārayet

हिन्दी अर्थ

त्याग न करके प्रतिदिन योगीवनमें जाते हैं। कृष्णावतारमें भगवान्ने गोवर्धन ब्राह्मणको अपने सारूप्यभावको प्राप्त हुआ जानकर उसे नन्द आदिके द्वारा गिरिराज-पूजनके व्याजसे भोजन

English

The sight of her moving about is rare in the world for those of sinful deeds. There is a chariot procession of Durga, and likewise it should be done here.

अध्याय १६७

श्लोक 60

एवं कृत्वा विधानेन वित्तशाठ्यविवर्जितः ।दशपापैर्वक्ष्यमाणैः सद्य एव विमुच्यते

evaṃ kṛtvā vidhānena vittaśāṭhyavivarjitaḥ / daśapāpairvakṣyamāṇaiḥ sadya eva vimucyate

हिन्दी अर्थ

कराया। अन्नकूट तथा दुग्ध आदिके द्वारा पर्वतरूपधारी ब्राह्मणको तृप्त करनेके पश्चात् उसे प्यासा जानकर भगवानने नूतन मेघोंका जल पिलाया। इस कार्यसे भगवान् वासुदेवका वह मित्र हो गया। देवि! जो मनुष्य भक्तिपूर्वक विभिन्न उपचारोंसे गोवर्धन पर्वतकी पूजा और

English

Having thus done it by rule, without stinginess in wealth, he is at once freed from the ten sins to be described.

अध्याय १६७

श्लोक 61

अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः ।परदारोपसेवा च कायिकं त्रिबिधं स्मृतम्

adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ / paradāropasevā ca kāyikaṃ tribidhaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणभावसे परिक्रमा करता है, उसका फिर

English

Taking what is not given, violence not by rule, and intercourse with another's wife: these are remembered as the threefold sin of the body.

अध्याय १६७

श्लोक 62

पांरुष्यमनृतं वापि पैशुन्यं चापि सर्वशः ।असंबद्धप्रलापश्च वाचिकं स्याच्चतुर्विधम्

pāṃruṣyamanṛtaṃ vāpi paiśunyaṃ cāpi sarvaśaḥ / asaṃbaddhapralāpaśca vācikaṃ syāccaturvidham

हिन्दी अर्थ

इस संसारमें जन्म नहीं होता। भगवान्के निवाससे गोवर्धन पर्वत परम पवित्र हो गया है। सुभगे! तुम्हीं बताओ। इस पृथ्वीपर श्रीकृष्णकी विविध क्रीडाओंसे सुशोभित यमुनाका रमणीय पुलिन वृन्दावनके सिवा और कहाँ है ? इसलिये सब प्रकारसे प्रयत्न करके दूसरे पवित्र तथा पुण्यदायक वनों, नदियों और पर्वतोंको छोड़कर मनुष्योंको सदा वृन्दावनका सेवन करना चाहिए।

English

Harsh speech, falsehood, slander in every way, and incoherent talk: this is the fourfold sin of speech.

अध्याय १६७

श्लोक 63

परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् ।वितथाभिनिवेशश्च मानसं त्रिविधं स्मृतम्

paradravyeṣvabhidhyānaṃ manasāniṣṭacintanam / vitathābhiniveśaśca mānasaṃ trividhaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

जहाँ यमुना-जैसी पुण्यदायिनी नदी हैं, जहाँ गिरिराज गोवर्धन-जैसा पुण्यमय पर्वत है, उस वृन्दावनसे बढ़कर पावन वन इस पृथ्वीपर दूसरा कौन है? उस वृन्दावनमें मोरपंखका

English

Coveting another's property, thinking ill in the mind, and attachment to what is false: this is remembered as the threefold sin of the mind.

अध्याय १६७

श्लोक 64

एतैर्दशविधैः पापैः कोटिजन्मसमुद्भवैः ।मुच्यते नात्र संदेहो ब्रह्मणो वचनं यथा

etairdaśavidhaiḥ pāpaiḥ koṭijanmasamudbhavaiḥ / mucyate nātra saṃdeho brahmaṇo vacanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

मुकुट धारण किये, कनेरके फूलोंसे कानोंका गोपों, गौओं तथा गोपाड्रनाओंके साथ नित्य विचरण करते हैं। उनकी वंशीकी मधुर ध्वनिके सामने हंसीका मधुर कलरव फीका लगता है। वैजयन्ती-माला उनके सारे अड्भोंको घेरे रहती

English

From these tenfold sins, born over ten million births, one is freed; no doubt here, as Brahma's word.

अध्याय १६७

श्लोक 65

दश त्रिंशच्च तान्पूर्वान्पितॄनेव तथापरान् ।उद्धरत्येव संसारान्मन्त्रेणानेन पूजिता

daśa triṃśacca tānpūrvānpitṝneva tathāparān / uddharatyeva saṃsārānmantreṇānena pūjitā

हिन्दी अर्थ

है। जहाँ स्वभावसे ही क्रूर जीव-जन्तु अपना सहज वबैर छोड़कर अकारण स्नेह करनेवाले सुहदोंकी भाँति रहते हुए भगवत्सुखका ही आश्रय लेते हैं, उस वृन्दावनमें जाकर, जैसे

English

Worshipped with this mantra, she lifts thirty ancestors before and others after from the cycle of rebirth.

अध्याय १६७

श्लोक 66

ॐ नमो दशहरायै नारायण्यै गङ्गायै नमः ।इति मन्त्रेण यो मर्त्यो दिने तस्मिन्दिवानिशम्

oṃ namo daśaharāyai nārāyaṇyai gaṅgāyai namaḥ / iti mantreṇa yo martyo dine tasmindivāniśam

हिन्दी अर्थ

जीव भगवान्को पा ले, उस प्रकार भगवत्सुखका अनुभव करके जो फिर वृन्दावनको छोड़कर कहीं अन्यत्र चला जाता है, वह श्रीकृष्णकी मायाकी पिटारीरूप इस जगतूमें क्‍या कहीं भी सुखी हो सकता है? वह वृन्दावनधाम समस्त

English

"Om, salutation to Dashaharā, to Narayani, to Ganga." The mortal who with this mantra on that day, day and night,

अध्याय १६७

श्लोक 67

जपेत्पचसहस्राणि दशधर्मफलं लभेत् ।उद्दरेद्दश पूर्वाणि पराणि च भवार्णवात्

japetpacasahasrāṇi daśadharmaphalaṃ labhet / uddareddaśa pūrvāṇi parāṇi ca bhavārṇavāt

हिन्दी अर्थ

वसुधाका पुण्यरूप है। उसका आश्रय लेकर मेरा चित्त इस अज्ञानान्धकारमय जगत्को नीचे करके स्वयं सदाके लिये सबके ऊपर स्थित है। भगवान् गोपीनाथ यहाँ पग-पगपर प्रेमसे द्रवितचित्त

English

chants fifty thousand times obtains the fruit of the ten dharmas, and lifts ten earlier and later generations from the ocean of existence.

अध्याय १६७

श्लोक 68

वक्ष्यमाणमिदं स्तोत्रं विधिना प्रतिगृह्य च ।गङ्गाग्रे तद्दिने जप्यं विष्णुपूजां प्रवर्तयेत्

vakṣyamāṇamidaṃ stotraṃ vidhinā pratigṛhya ca / gaṅgāgre taddine japyaṃ viṣṇupūjāṃ pravartayet

हिन्दी अर्थ

हो नीच-ऊँचका विचार नहीं करते; अपने सब भक्तोंका उद्धार कर ही देते हैं। जो ब्रजके गोपों, धूलकणोंका भी दर्शन एवं स्मरण करके उन्हें प्रणाम करता है, उसके प्रेमपाशमें आबद्ध हो भगवान् श्रीकृष्ण उस भक्तके अन्तःकरणमें अपने प्रति दास्यभावका उदय करा देते हैं; उन

English

Having duly received this hymn to be told, on that day he should chant it before the Ganga and carry on the worship of Vishnu.

अध्याय १६७

श्लोक 69

ॐ नमः शिवायै गङ्गायै शिवदायै नमो ऽस्तु ते ।नमो ऽस्तु विष्णुरूपिण्यै गङ्गायै ते नमो नमः

oṃ namaḥ śivāyai gaṅgāyai śivadāyai namo 'stu te / namo 'stu viṣṇurūpiṇyai gaṅgāyai te namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रजराज श्यामसुन्दरके सिवा दूसरा कौन देवता सेवनके योग्य हो सकता है? मोहिनी! यह वृन्दावनका माहात्म्य तुम्हें संक्षेपसे बताया गया है। संसार-भयसे डरे हुए पापहीन मनुष्योंको

English

"Om, salutation to Shivā, to Ganga, giver of good; salutation to you. Salutation to the Vishnu-formed; to you, Ganga, salutations again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 70

सर्वदेवस्वरूपिण्यै नमो भेषजमूर्तये ।सर्वस्य सर्वव्याधीनां भिषक्श्रेष्ठे नमो ऽस्तु ते

sarvadevasvarūpiṇyai namo bheṣajamūrtaye / sarvasya sarvavyādhīnāṃ bhiṣakśreṣṭhe namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

सदा इस वृन्दावनका हो श्रवण, कीर्तन, स्मरण तथा ध्यान करना चाहिए। जो मनुष्य पवित्रभावसे वृन्दावनके माहात्म्यका श्रवण करता है, वह भी निस्संदेह साक्षात् विष्णुरूप ही है। पुरोहित वसुका भगवत्कृपासे वृन्दावन-वास, देवर्धि नारदके द्वारा शिव-सुरभि-संवादके रूपमें भावी श्रीकृष्णचरितका वर्णन

English

Salutation to the form of all the gods, to the embodiment of medicine; best of physicians of all diseases of all, salutation to you.

अध्याय १६७

श्लोक 71

स्थाणुजङ्गमसंभूतविषहन्त्रि नमो ऽस्तु ते ।संसारविषनाशिन्यै जीवनायै नमोनमः

sthāṇujaṅgamasaṃbhūtaviṣahantri namo 'stu te / saṃsāraviṣanāśinyai jīvanāyai namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरोहित वसु कहते हैं--देवि! महाभागे! यह जो तीर्थोंका उत्तम माहात्म्य बताया है, उसे तुम सब तीथ्थोमें घूमकर प्राप्त करो।

English

Destroyer of poison born of the unmoving and moving, salutation to you; to the destroyer of the poison of worldly existence, to life, salutations again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 72

तापत्रितयहन्त्र्यै च प्राणेश्वर्यै नमोनमः ।शान्त्यै संतापहारिण्यै नमस्ते सर्वमूर्तये

tāpatritayahantryai ca prāṇeśvaryai namonamaḥ / śāntyai saṃtāpahāriṇyai namaste sarvamūrtaye

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--ब्राह्मणो ! मोहिनीसे ऐसा कहकर उसके पुरोहित वसु उसके द्वारा बारंबार किये चले गये। वहाँ जगत्स्नरष्टा विधाता ब्रह्माजीके समीप जाकर उन्होंने प्रणम किया और मोहिनीका सम्पूर्ण वृत्तान्त कह सुनाया। ब्राह्मण वसुका वचन सुनकर ब्रह्माजी प्रसन्न हो गये और

English

To her who destroys the threefold affliction, to the mistress of life-breaths, salutations again and again; to peace, to the remover of torment, salutation to you of all forms.

अध्याय १६७

श्लोक 73

सर्वसंशुद्धिकारिण्यै नमः पापविमुक्तये ।भुक्तिमुक्तिप्रदायिन्यै भोगवत्यै नमोनमः

sarvasaṃśuddhikāriṇyai namaḥ pāpavimuktaye / bhuktimuktipradāyinyai bhogavatyai namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

बोले--'वत्स! तुमने बड़े पुण्यका कार्य किया

English

To the maker of complete purification, salutation to the liberator from sin; to the giver of enjoyment and liberation, to Bhogavati, salutations again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 74

मन्दाकिन्यै नमस्ते ऽस्तु स्वर्गदायै नमोनमः ।नमस्त्रैलोक्यमूर्तायै त्रिदशायै नमोनमः

mandākinyai namaste 'stu svargadāyai namonamaḥ / namastrailokyamūrtāyai tridaśāyai namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए सत्कार और पूजाको स्वीकार करके ब्रह्मलोकको है। तुमने मुझे मोहिनीका उत्तम वृत्तान्त बताया है, उससे प्रसन्न होकर मैं तुम्हें कोई वर दूँगा। तुम इच्छानुसार कोई वर माँगो।' जगद्ठिधाता ब्रह्माजीके द्वारा ऐसा कहनेपर विप्रवर वसुने उन्हें प्रणाम करके वृन्दावनवासका वर माँगा।

English

To Mandakini be salutation; to the giver of heaven, salutations again and again; salutation to her whose form is the three worlds, to Tridashā, again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 75

नमस्ते शुक्लसंस्थायै क्षेमवत्यै नमोनमः ।त्रिदशासनसंस्थायै तेजोवत्यै नमो ऽस्तु ते

namaste śuklasaṃsthāyai kṣemavatyai namonamaḥ / tridaśāsanasaṃsthāyai tejovatyai namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

मुनीश्वरो ! यह सुनकर जगत्की सृष्टि करनेवाले शरणागतक्लेशहारी ब्रह्माजी चारों मुखोंसे मुसकराते हुए बोले--'तथास्तु-ऐसा ही हो।' वसुका मन प्रसन्न हो गया। उन्होंने विधाताको

English

Salutation to you who abide in purity, to Kshemavati again and again; to her who abides on the seat of the gods, to Tejovati, salutation to you.

अध्याय १६७

श्लोक 76

मन्दायै लिङ्गधारिण्यै नारायण्यै नमोनमः ।नमस्ते विश्वमित्रायै रेवत्यै ते नमोनमः

mandāyai liṅgadhāriṇyai nārāyaṇyai namonamaḥ / namaste viśvamitrāyai revatyai te namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करके वृन्दावनको प्रस्थान किया और वहाँ एकाग्रचित्त हो वे तपस्या करने लगे। तपस्या करते-करते ब्राह्मण वसुके पाँच हजार वर्ष व्यतीत हो गये। इससे संतुष्ट होकर साक्षात् भगवान् श्यामसुन्दर अपने दो-तीन प्रिय सखाओंके साथ

English

To the gentle one bearing the linga, to Narayani, again and again; salutation to Vishvamitrā, to you Revati, again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 77

बृहत्यै ते नमो नित्यं लोकधात्र्यै नमोनमः ।नमस्ते विश्वमुख्यायै नन्दिन्यै ते नमोनमः

bṛhatyai te namo nityaṃ lokadhātryai namonamaḥ / namaste viśvamukhyāyai nandinyai te namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्यासे संतुष्ट हूँ। बोलो, क्या चाहते हो ?” तब बसुने उठकर भगवानूको साष्टाज्ञ प्रणाम किया। वे बोले--' देव! मैं सदा वृन्दावनमें निवास करना

English

To the great one, salutation always; to the supporter of the world, again and again; salutation to Vishvamukhi, to you Nandini, again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 78

पृथ्व्यै शिवामृतायै च विरजायै नमोनमः ।परावरगताद्यैयै तारायै ते नमोनमः

pṛthvyai śivāmṛtāyai ca virajāyai namonamaḥ / parāvaragatādyaiyai tārāyai te namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

किया और भगवान् पुनः अन्तर्धान हो गये। तभीसे ब्राह्मण वसु इच्छानुसार रूप धारण करके भगवान् श्रीकृष्णकी वृन्दावनीय लीलाओंका चिन्तन करते हुए वहाँ सदा निवास करते हैं।

English

To Prithvi, to Shivāmṛtā, to Virajā, again and again; to her who is the first of the beyond and the near, to you Tara, again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 79

नमस्ते स्वर्गसंस्थायै अभिन्नायै नमोनमः ।शान्तायै ते प्रतिष्ठायै वरदायै नमोनमः

namaste svargasaṃsthāyai abhinnāyai namonamaḥ / śāntāyai te pratiṣṭhāyai varadāyai namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

एक दिनकी बात है, विप्रवर वसु भगवान्का चिन्तन करते हुए यमुनाजीके किनारे बैठे हुए थे। इतनेमें ही उन्होंने देखा--ब्रह्माजीके पुत्र नारदजी वृन्दावनमें आये हुए हैं। अपने परमगुरु नारदजीको

English

Salutation to you abiding in heaven, to the undivided again and again; to the peaceful, to you the foundation, to the giver of boons, again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 80

उग्रायै नुखजल्पायै संजीविन्यै नमोनमः ।ब्रह्मगायै ब्रह्मदायै दुरितघ्न्यै नमोनमः

ugrāyai nukhajalpāyai saṃjīvinyai namonamaḥ / brahmagāyai brahmadāyai duritaghnyai namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

देखकर उन्होंने नमस्कार किया और भगवद्धक्ति बढ़ानेवाले नाना प्रकारके धर्म पूछे। उनके इस प्रकार पूछनेपर अध्यात्मदर्शी नारदजीने उनसे भगवान् विष्णुके भावी चरित्रके विषयमें सब बातें इस प्रकार कहीं--'ब्रह्मन! एक दिन मैं कैलासवासी भगवान् शड्डूरका दर्शन करने और वृन्दावनके भावी रहस्यके विषयमें पूछनेके लिये उनके समीप गया था। जिन्होंने अपनी महिमासे

English

To the fierce one, to the one of (obscure epithet), to the reviver, again and again; to her who goes to Brahma, the giver of Brahman, the destroyer of sin, again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 81

प्रणतार्तिप्रभञ्जिन्यै जगन्मात्रे नमोनमः ।विलुषायै दुर्गहन्त्र्यै दक्षायै ते नमोनमः

praṇatārtiprabhañjinyai jaganmātre namonamaḥ / viluṣāyai durgahantryai dakṣāyai te namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त ब्रह्माण्डमण्डलको व्यास कर रखा है; सिद्धसमुदायसे घिरे हुए उन देवेश महेश्वरको प्रणाम करके मैंने अपना कल्याणमय अभीष्ट प्रश्न उनके सामने रखा। तब महादेवजी मुसकराते

English

To the destroyer of the distress of the bowing, to the mother of the world, again and again; to the cleanser, the destroyer of difficulty, the skilful, to you again and again.

अध्याय १६७

श्लोक 82

सर्वापत्प्रतिपक्षायै मङ्गलायै नमोनमः ।परापरे परे तुभ्य नमो मोक्षप्रदे सदा ।गङ्गा ममाग्रतो भूयाद्गङ्गा मे पार्श्वयोस्तथा

sarvāpatpratipakṣāyai maṅgalāyai namonamaḥ / parāpare pare tubhya namo mokṣaprade sadā / gaṅgā mamāgrato bhūyādgaṅgā me pārśvayostathā

हिन्दी अर्थ

हुए मुझसे बोले--'ब्रह्मकुमार! तुमने भगवान् श्रीहरिके भविष्य चरित्रके विषयमें जो बात पूछी ४ ४ है है, उसे मैं बता रहा हूँ। एक समय मैंने गोलोकमें

English

To the foe of all calamities, to the auspicious, again and again; O highest and beyond, to you, giver of liberation, always salutation. May Ganga be before me, and Ganga on both my sides.

अध्याय १६७

श्लोक 83

गङ्गा मे सर्वतो भूयात्त्वयि गङ्गे ऽस्तु मे स्थितिः ।आदौ त्वमन्ते मध्ये च सर्वा त्वं गाङ्गते शिवे

gaṅgā me sarvato bhūyāttvayi gaṅge 'stu me sthitiḥ / ādau tvamante madhye ca sarvā tvaṃ gāṅgate śive

हिन्दी अर्थ

रहनेवाली सुरभिका दर्शन किया और गोमाता

English

May Ganga be all around me; in you, Ganga, may my standing be. At the beginning, end and middle, you are all, auspicious Gangā.

अध्याय १६७

श्लोक 84

त्वमेव मूलप्रकृतिस्त्वं हि नारायणः प्रभुः ।गङ्गे त्वं परमात्मा च शिवस्तुभ्यं नमोनमः

tvameva mūlaprakṛtistvaṃ hi nārāyaṇaḥ prabhuḥ / gaṅge tvaṃ paramātmā ca śivastubhyaṃ namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

रे । कै ! की सुरभिसे भविष्यके विषयमें प्रश्न किया। मेरे प्रश्नके उत्तरमें सुरभिने श्रीहरिके भविष्य चरित्रके

English

You alone are the root Prakriti; you are the Lord Narayana. Ganga, you are the Supreme Self and Shiva; to you salutations again and again."

अध्याय १६७

श्लोक 85

इतीदं पठति स्तोत्रं नित्यं भक्तिपरस्तु यः ।शृणोति श्रद्धया वापि कायवाचिकसंभवैः

itīdaṃ paṭhati stotraṃ nityaṃ bhaktiparastu yaḥ / śṛṇoti śraddhayā vāpi kāyavācikasaṃbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

“रत के विषयमें इस प्रकार कहा--' महे श्वर! इस समय कर है ७३3 राधाके साथ भगवान् श्रीकृष्ण इस गोलोकधाममें कछ सुखपूर्वक रहते हैं और गोपों तथा गोपियोंको

English

The one who devoutly reads this hymn daily, or hears it with faith, from the faults arising from body and speech

अध्याय १६७

श्लोक 86

दशधा संस्थितैर्देषैः सर्वैरेव प्रमुच्यते ।रोगी प्रमुच्यते रोगान्मुच्येतापन्न आपदः

daśadhā saṃsthitairdeṣaiḥ sarvaireva pramucyate / rogī pramucyate rogānmucyetāpanna āpadaḥ

हिन्दी अर्थ

सुख देते हैं। शिव! वे किसी समय भूलोकके भीतर मथुरा-मण्डलमें प्रकट हो वृन्दावनमें अद्भुत लीला करेंगे। तत्पश्चात् ब्रह्माजीके द्वारा भूभारहरणके लिये प्रार्थना करनेपर श्रीहरि भी पृथ्वीपर वासुदेवरूपसे प्रकट होंगे। वसुदेवके घरमें जन्म लेकर, यादवनन्दन श्रीकृष्ण पीछे कंसासुरके भयसे नन्‍्दके ब्रजमें चले जायँगे। वहाँ जाकर

English

stationed in ten ways, is freed from all. The sick is freed from disease, one in calamity from calamity,

अध्याय १६७

श्लोक 87

द्विषभ्द्यो बन्धनाच्चापि भयेभ्यश्च विमुच्यते ।सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य ब्रह्मणि लीयते

dviṣabhdyo bandhanāccāpi bhayebhyaśca vimucyate / sarvānkāmānavāpnoti pretya brahmaṇi līyate

हिन्दी अर्थ

पूतनाको प्राणहीन कर देंगे। दानव चक्रवात (तृणावर्त)-को तथा देवपीडक महाकाय वत्सासुरको भी मौतके घाट उतार देंगे। कालियनागका दमन करके उसे यमुनासे उजाड़ देंगे। दु:ःसह धेनुकासुरको

English

from enemies and bondage and fears is freed; he obtains all desires, and after death merges in Brahman.

अध्याय १६७

श्लोक 88

इदं स्तोत्रं गृहे यस्य लिखितं परिपूज्यते ।नाग्निचौरभयं तत्र पापेभ्यो ऽपि भयं नहि

idaṃ stotraṃ gṛhe yasya likhitaṃ paripūjyate / nāgnicaurabhayaṃ tatra pāpebhyo 'pi bhayaṃ nahi

हिन्दी अर्थ

मारकर वकासुर और अघासुरके भी प्राण हर लेंगे। दाव, प्रदाव तथा प्रलम्बासुरका भी वध करेंगे। ब्रह्मा, इन्द्र, वरुण तथा मतवाले कुबेर- पुत्रोंका भी दर्प चूर्ण करके श्रीहरि वृषासुरका वध करेंगे। तदनन्तर मथुरामें जाकर धनुष तोड़कर श्रेष्ठ हाथी कुवलयापीडका वध, करेंगे। तत्पश्चात् चाणूर आदि मल्लों और अपने मामा कंसको भी श्रीकृष्ण मार गिरायेंगे। फिर कैदमें पड़े हुए

English

In whose house this hymn is kept written and worshipped, there is no fear of fire or thieves, nor fear even from sins.

अध्याय १६७

श्लोक 89

तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गङ्गाजले स्थितः ।जपंस्तु दशकृत्वश्च दरिद्रो वापि चाक्षमः

tasyāṃ daśamyāmetacca stotraṃ gaṅgājale sthitaḥ / japaṃstu daśakṛtvaśca daridro vāpi cākṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

माता-पिताको मुक्त करके कालयवनकों मारकर वे जरासन्धके भयसे द्वारकामें जा बसेंगे। तदनन्तर भगवान् श्रीहरि क्रमश: रुक्मिणी, सत्यभामा, सत्या, जाम्बवती, केकयराजकुमारी भद्रा, लक्ष्मणा,

English

On that tenth day, standing in Ganga water, chanting this hymn ten times, even one who is poor or incapable

अध्याय १६७

श्लोक 90

सो ऽपि तत्फलमाप्नोति गङ्गां संपूज्य भक्तितः ।पूर्वोक्तेन विधानेन फलं यत्परिकीर्तितम्

so 'pi tatphalamāpnoti gaṅgāṃ saṃpūjya bhaktitaḥ / pūrvoktena vidhānena phalaṃ yatparikīrtitam

हिन्दी अर्थ

मित्रवृन्दा तथा कालिन्दीके साथ विवाह करेंगे। फिर भौमासुरको मारकर सोलह हजार स्त्रियोंका पाणिग्रहण करेंगे। इसके बाद पौण्ड्रक, शिशुपाल, दन्तवक्त्र, विदूरथ और शाल्वको मारकर बलभद्ररूपसे द्विविद बंदर और बल्वलका संहार करेंगे। फिर षट्पुरवासी हैत्योंक साथ वज्ननाभ, सुनाभ और वरदानसे बढ़े हुए त्रिशरीर हैत्यका वध करेंगे। शिवजी! फिर पृथ्वीका भार उतारनेको उत्सुक

English

obtains that fruit, worshipping the Ganga with devotion; the fruit proclaimed by the procedure stated before.

अध्याय १६७

श्लोक 91

यथा गौरी तथा गङ्गा तस्माद्गौर्यास्तु पूजने ।विधिर्यो विहितः सम्यक्सो ऽपि गङ्गाप्रपूजने

yathā gaurī tathā gaṅgā tasmādgauryāstu pūjane / vidhiryo vihitaḥ samyakso 'pi gaṅgāprapūjane

हिन्दी अर्थ

हो श्रीकृष्ण कौरव और पाण्डवपक्षके वीरोंको

English

As Gauri, so Ganga; therefore the procedure prescribed properly for worship of Gauri also applies in the worship of Ganga.

अध्याय १६७

श्लोक 92

यथा शिवस्तथा विष्णुर्यथा विष्णुस्तथा ह्युमा ।उमा यथा तथा गङ्गा चात्र भेदो न विद्यते

yathā śivastathā viṣṇuryathā viṣṇustathā hyumā / umā yathā tathā gaṅgā cātra bhedo na vidyate

हिन्दी अर्थ

परस्पर एक-दूसरेको निमित्त बनाकर मार डालेंगे। इसी प्रकार यदुवंशियोंको यदुवंशियोंसे आपसमें ही लड़ाकर श्रीहरि अपने कुलका संहार कर डालेंगे और अपने अनुगामी बलरामजीके साथ फिर अपने परम धाममें चले जायँगे। शम्भो! इस प्रकार मैंने श्रीहरिके भविष्य चरित्रका वर्णन किया है। जाओ, जब भूतलपर भगवान् अवतार लेंगे, उस समय तुम वह सब कुछ देखोगे।'

English

As Shiva, so Vishnu; as Vishnu, so Uma; as Uma, so Ganga; here there is no difference.

अध्याय १६७

श्लोक 93

विष्णुरुद्रान्तरं यश्च गगागौर्यन्तरं तथा ।लक्ष्मीगौर्यतरं यश्च प्रब्रूते मूढधीस्तु सः

viṣṇurudrāntaraṃ yaśca gagāgauryantaraṃ tathā / lakṣmīgauryataraṃ yaśca prabrūte mūḍhadhīstu saḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकुमार नारद! सुरभिका वह वचन सुनकर

English

He who declares a difference between Vishnu and Rudra, between Ganga and Gauri, or between Lakshmi and Gauri, is dull-witted.

अध्याय १६७

श्लोक 94

शुक्लपक्षे दिवा भूमौ गङ्गायामुत्तरायणे ।धन्या देहं विमुञ्चन्ति हृदयस्थे जनार्दने

śuklapakṣe divā bhūmau gaṅgāyāmuttarāyaṇe / dhanyā dehaṃ vimuñcanti hṛdayasthe janārdane

हिन्दी अर्थ

स्थानपर आ गया। वही बात मैंने तुम्हें भी बतायी है। समय आनेपर तुम भी गोकुलपति श्रीकृष्णके चरित्रका अवलोकन करोगे।” वसुजी! त्रिशूलधारी भगवान् शट्भनरका यह वचन सुनकर मेरा रोम- रोम हर्षसे खिल उठा है। मैं वीणा बजाकर भगवान्के गुण गाता और उसीमें मस्त रहता हुआ इस आतुर जगत्को आनन्द प्रदान करता रहता हूँ। द्विजश्रेष्ठ यह भविष्यमें होनेवाली बात है, जो

English

In the bright fortnight, by day, on the Ganga's land, in the northern course of the sun, the fortunate give up the body with Janardana in the heart.

अध्याय १६७

श्लोक 95

ये मुञ्चन्ति नरा-प्राणान् गङ्गायां विधिनं दिनि ।ते विष्णुलोकं गच्छन्ति स्तूयमाना दिविस्थितैः

ye muñcanti narā-prāṇān gaṅgāyāṃ vidhinaṃ dini / te viṣṇulokaṃ gacchanti stūyamānā divisthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--विप्रवर वसुसे ऐसा कहकर देवर्षि नारदजी वीणा बजाते और यदुनन्दन श्रीकृष्णका चिन्तन करते हुए वहाँसे चले गये। ब्राह्मणो ! ब्रजमें नारदजीका वह वचन सुनकर

English

The men who give up their breath in the Ganga on a day by rule go to Vishnu's world, praised by those abiding in heaven.

अध्याय १६७

श्लोक 96

अर्द्धोदकेन जाह्नव्यां म्नियते ऽनशनेन यः ।स याति न पुनर्जन्म ब्रह्मसायुज्यमेति च

arddhodakena jāhnavyāṃ mniyate 'naśanena yaḥ / sa yāti na punarjanma brahmasāyujyameti ca

हिन्दी अर्थ

विप्रवर वसुका चित्त प्रसन्न हो गया और वे भावी श्रीकृष्णलीलाके दर्शनके लिये उत्सुक हो सदा वृन्दावनमें रहने लगे। मोहिनीका सब तीर्थोमें घूमकर यमुनामें प्रवेशपूर्वक दशमीके अन्तभागमें स्थित होना तथा नारदपुराणके पाठ एवं श्रवणकी महिमा

English

He who dies in the Jahnavi, half-immersed in the water, by fasting, does not go to rebirth and attains union with Brahman.

अध्याय १६७

श्लोक 97

या गतिर्योगयुक्तस्य सात्विकस्य मनीषिणः ।सा गेतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायां तु शरीरिणः

yā gatiryogayuktasya sātvikasya manīṣiṇaḥ / sā getistyajataḥ prāṇān gaṅgāyāṃ tu śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--साधु सूतजी! आपने भगवान् किया, यह हमें बतानेकी कृपा करें। श्रीकृष्णके अमृतमय चरित्रका वर्ण किया और सूतजीने कहा--महर्षियो! आप सब लोग उसे हमने सुना। अत: आपकी कृपासे हम सब मोहिनीका शुभ चरित्र सुनें। विप्रवर वसुने जिस कृतार्थ हो गये। वसुके ब्रह्मलोक चले जानेपर प्रकार उपदेश दिया था, उसीके अनुसार विधि-

English

The goal of the yoga-disciplined, sattvic, wise man is the goal of the embodied who give up life in the Ganga.

अध्याय १६७

श्लोक 98

अनशनं गृहीत्वा यो गङ्गातीरे मृतो नरः ।सत्यमेव परं लोकमाप्नोति पितृभिः सह

anaśanaṃ gṛhītvā yo gaṅgātīre mṛto naraḥ / satyameva paraṃ lokamāpnoti pitṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मपुत्री मोहिनीने पीछे कौन-कौन-सा कार्य पूर्वक तीर्थयात्रा करनेके लिये ब्रह्मपुत्री मोहिनी गड़ाजीके तटपर गयी। वहाँ जाकर विधि- नन्दिनीने गड़गा आदि तीर्थोॉमें स्नान करके सब कार्य विधिपूर्वक सम्पन्न किया और हर्षमें भरकर उसने वहाँके महात्मा ब्राह्मणोंका सत्सड्र

English

The man who, having undertaken a fast, dies on the Ganga bank, truly attains the highest world together with his ancestors.

अध्याय १६७

श्लोक 99

गङ्गायां मरणात्प्राणान्योः प्राज्ञस्त्यक्तुमिच्छति ।गतानि बहुजन्मानि यत्र यत्र मृतानि च

gaṅgāyāṃ maraṇātprāṇānyoḥ prājñastyaktumicchati / gatāni bahujanmāni yatra yatra mṛtāni ca

हिन्दी अर्थ

किया। पुरोहित वसुने जिस तीर्थकी जैसी विधि बतायी थी, उसी प्रकार उसका सेवन करती हुई वह तीर्थोमें घूमने लगी। उन तीथ्थोमें वह विष्णु आदि देवताओंकी पूजा करती और

English

The wise man who wishes to give up life by dying in the Ganga — the many births gone and the deaths in all those places —

अध्याय १६७

श्लोक 100

महांश्चापि गतः कालो यत्र तत्रापि गच्छतः ।अत्रदूरे समीपे च सदृशं योजनद्वयम्

mahāṃścāpi gataḥ kālo yatra tatrāpi gacchataḥ / atradūre samīpe ca sadṛśaṃ yojanadvayam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके दान देती थी। गयामें जाकर उसने पतिको विधिपूर्वक पिण्डदान किया; फिर काशीमें विश्वनाथजीकी पूजा करके वह पुरुषोत्तम-क्षेत्रमें गयी । उस क्षेत्रमें जगन्नाथजीका प्रसाद भोजन करके शुद्ध शरीर हो वहाँसे लक्ष्मणपर्वतपर गयी । वहाँ विधिपूर्वक लक्ष्मणजीकी पूजा करके सेतु-तीर्थमें जाकर उसने रामेश्वर शिवका पूजन किया और महेन्द्रपर्वतपर जाकर

English

and even a great time has gone, still he goes; near or far, two yojanas are alike here.

अध्याय १६७

श्लोक 101

गङ्गायां मरणेनेह नात्र कार्या विचारणा ।ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि कामतो ऽपि वा

gaṅgāyāṃ maraṇeneha nātra kāryā vicāraṇā / jñānato 'jñānato vāpi kāmato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

भृगुनन्दन परशुरामजीकी वन्दना की। तत्पश्चात् शिवजीके क्षेत्र गोकर्णमें जाकर गोकर्णनाथ भगवान् शिवका पूजन किया। ब्राह्मणो! तदनन्तर उन श्रेष्ठ द्विजोंके साथ उसने प्रभासको प्रस्थान

English

By death in the Ganga here, no deliberation need be made, whether knowingly, unknowingly or by desire.

अध्याय १६७

श्लोक 102

गङ्गायां तु मृतो मर्त्यः स्वर्गं मोक्षं च विन्दति ।प्राणेषूत्सृज्यमानेषु यो गङ्गां संस्मरेन्नरः

gaṅgāyāṃ tu mṛto martyaḥ svargaṃ mokṣaṃ ca vindati / prāṇeṣūtsṛjyamāneṣu yo gaṅgāṃ saṃsmarennaraḥ

हिन्दी अर्थ

किया और वहाँ स्नान करके देवता आदिका तर्पण करनेके पश्चात् उस तीर्थकी यात्रा पूरी करके द्वारकामें भगवान् श्रीकृष्णका दर्शन किया। उसके बाद वह कुरुक्षेत्रमें गयी। वहाँ भी विधिपूर्वक यात्रा सम्पन्न करके महारानी मोहिनीने गद्भाद्वारको प्रस्थान किया और उस तीथ्थमें शास्त्रोक्त विधिके अनुसार स्नान, दान आदि कार्य किये। तदनन्तर कामोदाका दर्शन और

English

A mortal who dies in the Ganga finds heaven and liberation. The man who remembers the Ganga as his breaths are being released,

अध्याय १६७

श्लोक 103

स्पृशेद्वा पापशीलो ऽपि स वै याति परां गतिम्

spṛśedvā pāpaśīlo 'pi sa vai yāti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करके वह बड़ी प्रसन्नताके साथ बदरिकाश्रम-तीर्थको गयी। वहाँ नर-नारायण ऋषिकी पूजा करके उसने बड़ी उतावलीके साथ कामाक्षी देवीका दर्शन करनेके लिये वहाँकी

English

or touches her, even of sinful nature, goes to the supreme goal.

अध्याय १६७

श्लोक 104

गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं प्राप्ता धीरास्ते तु देवैः समत्वम् ।तस्मात्सुर्वान्प्रोह्य मुक्तिप्रदान्वै सेवेद्गङ्गामा शरीरस्य पातम्

gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ prāptā dhīrāste tu devaiḥ samatvam / tasmātsurvānprohya muktipradānvai sevedgaṅgāmā śarīrasya pātam

हिन्दी अर्थ

यात्रा की। उस तीर्थमें सिद्धनाथको प्रणाम करके (आदियात्रा पूर्ण करनेके पश्चात्) वहाँसे अयोध्या आयी । वहाँ सरयूमें स्नान करके उसने विधिपूर्वक सीतापति श्रीरामचन्द्रजीकी पूजा की और वहाँसे मध्ययात्रा प्रारम्भ करके वह अमरकण्टक पर्वतपर गयी। वहाँ नर्मदाके स्नोतके समीप 3“कोरेश्वर महादेवकी पूजा, सेवा और दर्शन करके मोहिनीने

English

Those wise ones who, having gone to the Ganga, have cast off the body attain equality with the gods; therefore, giving liberation to all, one should serve the Ganga until the fall of the body.

अध्याय १६७

श्लोक 105

अन्तरिक्षे क्षितौ तोये पापीयानपि यो मृतः ।ब्रह्मविष्णुशिवैः पूज्यं पदमक्षय्यमश्नुते

antarikṣe kṣitau toye pāpīyānapi yo mṛtaḥ / brahmaviṣṇuśivaiḥ pūjyaṃ padamakṣayyamaśnute

हिन्दी अर्थ

माहिष्मतीपुरीकी यात्रा की वहाँके त््यम्बकेश्वरका पूजन करके वह नत्रिपुष्कर-तीर्थमें आयी। तीनों पुष्करोंमें विधिपूर्वक अनेक प्रकारके दान दे वह सब तीर्थोमें उत्तम मथुरा-पुरीको गयी। वहाँ बीस

English

One who dies in the sky, on earth or in water, even a great sinner, attains the imperishable state honoured by Brahma, Vishnu and Shiva.

अध्याय १६७

श्लोक 106

यो धर्मिश्टश्च सप्राणः प्रयतः शिष्टसंमतः ।चिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत्

yo dharmiśṭaśca saprāṇaḥ prayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ / cintayenmanasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet

हिन्दी अर्थ

योजनकी आशभ्यन्तरिक यात्रा सम्पन्न करके मथुरापुरीकी परिक्रमाके पश्चात् उसने चार व्यूहोंका दर्शन किया। तदनन्तर बीस तीर्थोंमें स्नान करके पुनः प्रदक्षिणा की। वहाँ मथुराके ब्राह्मणोंको समस्त अलंकारोंसे अलंकृत दस हजार गौए दान दीं और उन्हें उत्तम अन्न भोजन कराकर भक्तिविहल चित्तसे नमस्कार करनेके पश्चात् विदा किया। फिर यमुनाके तटपर जा बैठी। तदनन्तर मोहिनी

English

The righteous man, living, self-controlled, approved by the good, who contemplates the Ganga in mind, obtains the highest goal.

अध्याय १६७

श्लोक 107

यत्र तत्र मृतो वापि मरणे समुपस्थिते ।भक्त्या गङ्गां स्मरन्याति शैवं वा वैष्णवं पुरम्

yatra tatra mṛto vāpi maraṇe samupasthite / bhaktyā gaṅgāṃ smaranyāti śaivaṃ vā vaiṣṇavaṃ puram

हिन्दी अर्थ

पापनाशिनी यमुनादेवीके जलमें समा गयी और

English

Even one dying anywhere, when death is at hand, remembering the Ganga with devotion goes to Shiva's or Vishnu's city.

अध्याय १६७

श्लोक 108

शंभोर्जटाकलापात्तु विनिष्क्रान्तातिकर्कशात् ।प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापान्यगरात्मजान्

śaṃbhorjaṭākalāpāttu viniṣkrāntātikarkaśāt / plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpānyagarātmajān

हिन्दी अर्थ

फिर आजतक नहीं निकली। उसने दशमी तिथिके अन्तिम भागमें अपना आसन जमा लिया। यदि सूर्योदयकालमें एकादशीका दशमीसे वेध हो तो स्मृतिके अनुसार चलनेवाले पास पहुँचकर मोहिनी उनके ब्रतको दूषित

English

She who came forth from the very rough matted locks of Shambhu, flooded and carried to heaven the sons of Sagara burned by sin.

अध्याय १६७

श्लोक 109

यावन्त्यस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य वै ।तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvantyasthīni gaṅgāyāṃ tiṣṭhanti puruṣasya vai / tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

कर देती है। इसी प्रकार अरुणोदयकालमें

English

For as many bones of a man as remain in the Ganga, for so many thousands of years he is honoured in heaven.

अध्याय १६७

श्लोक 110

गगातोये तु यस्यास्थि नीत्वा प्रक्षिप्यते नरैः ।तत्कालमादितः कृत्वा स्वर्गलोके भवेत्स्थितिः

gagātoye tu yasyāsthi nītvā prakṣipyate naraiḥ / tatkālamāditaḥ kṛtvā svargaloke bhavetsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

दशमीवेध होनेपर वह वैदिकोंके और निशीथकालमें दशमीसे वेध होनेपर वैष्णवोंके निकट पहुँचकर वह उनके ब्रतको दूषित करती है। अतः ब्राह्मणो ! जो मनुष्य मोहिनीके वेधसे रहित एकादशीको उपवास करके द्वादशीको भगवान् विष्णुकी पूजा

English

One whose bone is carried and cast into Ganga water by men, from that moment his abode is in heaven.

अध्याय १६७

श्लोक 111

गङ्गातोये तु यस्यास्थि प्राप्यते शुभकर्मणः ।न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात्कथञ्चन

gaṅgātoye tu yasyāsthi prāpyate śubhakarmaṇaḥ / na tasya punarāvṛttirbrahmalokātkathañcana

हिन्दी अर्थ

करता है, वह निश्चय ही वैकुण्ठधाममें जाता है। विप्रवरो! इस प्रकार मैंने मोहिनीका चरित्र

English

One of good deeds whose bone reaches Ganga water has no return from the world of Brahma at all.

अध्याय १६७

श्लोक 112

दशाहाभ्यन्तरे यस्य गङ्गातोये ऽस्थि संगतम् ।गङ्गायां मरणे यादृक्तादृक्फलमवाप्नुयात्

daśāhābhyantare yasya gaṅgātoye 'sthi saṃgatam / gaṅgāyāṃ maraṇe yādṛktādṛkphalamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

नारदमहापुराणका यह उत्तरभाग भोग तथा मोक्ष देनेवाला है। यह मैंने तुम्हें सुना दिया। इसमें पद-पदपर मनुष्योंके लिये भगवान् श्रीहरिकी भक्तिका साधन होता है। जो मनुष्य भक्तिभावसे इसका श्रवण करता है, वह वैकुण्ठधामको जाता है। सभी पुराणोंका यह सनातन बीज है। द्विजवरो ! इस पुराणमें परम बुद्धिमान् पराशरनन्दन व्यासजीने प्रवृत्ति और निवृत्ति धर्मका विस्तारपूर्वक वर्णन

English

Whose bone meets Ganga water within ten days (of death) obtains a fruit like that of dying in the Ganga.

अध्याय १६७

श्लोक 113

स्नात्वा ततः पञ्चगव्येन सिक्त्वा हिरण्यमध्वाज्यतिलैर्नियोज्य ।तदस्थिपिण्डं पुटके निधाय पश्यन् दिशं प्रेतगणोपगूढाम्

snātvā tataḥ pañcagavyena siktvā hiraṇyamadhvājyatilairniyojya / tadasthipiṇḍaṃ puṭake nidhāya paśyan diśaṃ pretagaṇopagūḍhām

हिन्दी अर्थ

किया है। नारदीय पुराण अलौकिक चरित्रसे भरा हुआ है। व्यासजीने मुझसे कहा था कि जिस- किसी व्यक्तिको इसका उपदेश नहीं देना चाहिए। पूर्वकालमें महाभाग सनकादि मुनियोंने विद्वान्

English

Then, having bathed, sprinkled with the five products of the cow, joined with gold, honey, ghee and sesame, placing the bone-pinda in a leaf-cup, looking toward the direction embraced by the ghost-hosts,

अध्याय १६७

श्लोक 114

नमो ऽस्तु धर्माय वदन्प्रविश्य जलं स मे प्रीत इति क्षिपेच्च ।स्नात्वा ततस्तीर्थवटाक्षयं च दृष्ट्वा प्रदद्यादथ दक्षिणां तु

namo 'stu dharmāya vadanpraviśya jalaṃ sa me prīta iti kṣipecca / snātvā tatastīrthavaṭākṣayaṃ ca dṛṣṭvā pradadyādatha dakṣiṇāṃ tu

हिन्दी अर्थ

नारदजीके समक्ष यह पुराणसंहिता प्रकाशित की थी। हंसस्वरूपी भगवान् श्रीहरिने जब शाश्रत ब्रह्मका उपदेश किया था, उसी समय उन्होंने इन सनकादिको इस विस्तृत विज्ञानसे युक्त नारद- पुराणका भी उपदेश कर दिया था। वही यह नारदमहापुराण है, जिसे अध्यात्मदर्शी साक्षात् भगवान् नारदने मुनिवर वेदव्यासको रहस्यसहित सुनाया था। अब मैंने इस रहस्यमय पुराणको

English

saying "Salutation to Dharma," entering the water he should cast it with "May he be pleased with me." Then, bathing, seeing the holy banyan tree Akshaya, he should give a fee.

अध्याय १६७

श्लोक 115

एवं कृत्वा प्रेतपुरे स्थितस्य स्वर्गे गतिः स्यात्त महेन्द्रतुल्या

evaṃ kṛtvā pretapure sthitasya svarge gatiḥ syātta mahendratulyā

हिन्दी अर्थ

आप लोगोंके समक्ष प्रकाशित किया है। पृथ्वीपर यह परम दुर्लभ है। जो मनुष्य सदा इसका श्रवण एवं पाठ करते हैं, उनके लिये यह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--चारों पुरुषार्थ देनेवाला है।

English

Having done thus, for one dwelling in the city of ghosts the goal in heaven is like that of Mahendra.

अध्याय १६७

श्लोक 116

प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् ।तत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन

pravāhamavadhiṃ kṛtvā yāvaddhastacatuṣṭayam / tatra nārāyaṇaḥ svāmī nānyaḥ svāmī kadācana

हिन्दी अर्थ

इसके पाठ अथवा श्रवणसे ब्राह्मण वेदोंका भण्डार होता है, क्षत्रिय इस भूतलपर विजय पाता है, वैश्य धन-धान्यसे सम्पन्न होता है तथा शूद्र सब प्रकारके दुःखोंसे छूट जाता है। भगवान् श्रीकृष्णद्रैपायनने इस संहिताका सम्पादन किया है। इसके सुननेपर सब प्रकारके संदेहोंका निवारण हो जाता है। यह सकाम भक्त पुरुषों तथा निष्काम पुरुषोंको भी मोक्ष देनेवाला है। ब्राह्मणो !

English

Taking the flow as boundary, up to four cubits: there Narayana is the lord, never another lord.

अध्याय १६७

श्लोक 117

न तत्र प्रतिगृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि ।भाद्रशुक्लचतुर्दश्यां यावदाक्रमते जलम्

na tatra pratigṛhṇīyātprāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi / bhādraśuklacaturdaśyāṃ yāvadākramate jalam

हिन्दी अर्थ

नेमिषारण्य, पुष्कर, गया, मथुरा, द्वारका, नर-

English

One should not accept gifts there, even with life-breaths risen to the throat. On the fourteenth of the bright half of Bhadra, as far as the water extends,

अध्याय १६७

श्लोक 118

तावद्गभं विजानीयात्तद्दूरं तीरमुच्यते ।सार्द्धहस्तशतं यावद्गर्भस्तीरं ततः परम्

tāvadgabhaṃ vijānīyāttaddūraṃ tīramucyate / sārddhahastaśataṃ yāvadgarbhastīraṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

आदि पुण्यक्षेत्रोंमें जाकर जो मनुष्य हविष्यान्न- भोजन और भूमि-शयन करते हुए अनासक्त और जितेन्द्रिय-भावसे इस संहिताका पाठ करता है, वह भवसागरसे मुक्त हो जाता है। जैसे ब्रतोंमें एकादशी, नदियोंमें गड़ा, वनोंमें वृन्दावन, क्षेत्रोंमें कुरुक्षेत्र, पुरियोंमें काशीपुरी, तीर्थोमें मथुरा तथा सरोवरोंमें पुष्कर श्रेष्ठ है, उसी प्रकार समस्त पुराणोंमें यह नारदपुराण श्रेष्ठ है। गणेशजीके

English

so far one should know the womb (garbha), that is called "far"; the bank is up to a hundred and a half cubits of garbha, then beyond.

अध्याय १६७

श्लोक 119

इति केषां मतं देवि श्रुतिस्मृतिषु संमतम् ।तीराद्गव्यूतिमात्रं तु परितः क्षेत्रमुच्यते

iti keṣāṃ mataṃ devi śrutismṛtiṣu saṃmatam / tīrādgavyūtimātraṃ tu paritaḥ kṣetramucyate

हिन्दी अर्थ

भक्त, सूर्यदेवताके उपासक, विष्णुभक्त, शक्तिके उपासक तथा शिव-भक्त और सकाम अथवा निष्काम--ये सभी इस पुराणके अधिकारी हैं। स्‍त्री हो या पुरुष, वह जिस-जिस कामनाका

English

This is the opinion of some, goddess, approved in Shruti and Smriti: a "field" (kshetra) extends one gavyūti around from the bank.

अध्याय १६७

श्लोक 120

तीरं त्यक्त्वा वसेत्क्षेत्रे तीरे वासो न चेष्यते ।एकयोजनविस्तीर्णा क्षेत्रसीमा तटद्वयात्

tīraṃ tyaktvā vasetkṣetre tīre vāso na ceṣyate / ekayojanavistīrṇā kṣetrasīmā taṭadvayāt

हिन्दी अर्थ

चिन्तन करते हुए आदरपूर्वक इस पुराणको सुनता या सुनाता है, वह उस-उस कामनाको निश्चय ही प्राप्त कर लेता है। नारदीय पुराणके अनुशीलनसे रोगसे पीड़ित मनुष्य रोगमुक्त हो जाता है। भयातुर मनुष्य निर्भय होता है और विजयकी इच्छावाला मनुष्य अपने शत्रुओंपर

English

Leaving the bank one should dwell in the kshetra; residence on the bank is not approved. The boundary of the kshetra is one yojana wide from the two banks.

अध्याय १६७

श्लोक 121

गङ्गासीमां न लघन्ति पापान्यप्यखिलान्यपि ।तां तु दृष्ट्वा पलायन्ते यथा सिंहं वनौकसः

gaṅgāsīmāṃ na laghanti pāpānyapyakhilānyapi / tāṃ tu dṛṣṭvā palāyante yathā siṃhaṃ vanaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

जो सृष्टिके प्रारम्भमें रजोगुणद्वारा इस विश्वकी रचना करते हैं, मध्यमें सत्त्वगुणद्वारा इसका पालन करते हैं और अन्तमें तमोगुणद्वारा इस जगत्को ग्रस लेते हैं, उन सर्वात्मा परमेश्वरको

English

All sins whatsoever do not cross the Ganga's boundary; seeing it they flee like forest-dwellers seeing a lion.

अध्याय १६७

श्लोक 122

यत्र गङ्गा महाभागे रामशंभुतपोवनम् ।सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं समन्तात्तु त्रियोजनम्

yatra gaṅgā mahābhāge rāmaśaṃbhutapovanam / siddhakṣetraṃ tu tajjñeyaṃ samantāttu triyojanam

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। जिन्होंने ऋषि, मनु, सिद्ध, लोकपाल एवं ब्रह्मा आदि प्रजापतियोंकी रचना की है, उन ब्रह्मात्माको नमस्कार है। जहाँसे वाणी निवृत्त हो जाती है और जहाँतक मन पहुँच नहीं पाता, वही रूपरहित सच्चिदानन्द्धन परमात्माका स्वरूप जानना चाहिए। जिनकी सत्यतासे यह जगत्

English

Where the Ganga is, O fortunate one, and the austerity-forest of Rama and Shambhu: know that as a perfected field, three yojanas all round.

अध्याय १६७

श्लोक 123

तीर्थे न प्रतिगृह्णीयात्पुण्येष्वायतनेषु च ।निमित्तेषु च सर्वेषु तन्निवृत्तो भवेन्नरः

tīrthe na pratigṛhṇīyātpuṇyeṣvāyataneṣu ca / nimitteṣu ca sarveṣu tannivṛtto bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य-सा प्रतीत होता है, जो निर्गुण तथा अज्ञानान्धकारसे परे हैं, उन विचित्ररूप परमात्माको मैं नमस्कार करता हूँ। जो अजन्मा परमात्मा आदि, मध्य और अन्तमें भी एक एवं अविनाशी

English

At a tirtha and at holy shrines, one should not accept gifts; in all occasions, a man should refrain from that.

अध्याय १६७

श्लोक 124

तीर्थे यः प्रतिगृह्णाति पुण्येष्वायतनेषु च ।निष्फलं तस्य तत्तीर्थं यावत्तद्धनमुच्यते

tīrthe yaḥ pratigṛhṇāti puṇyeṣvāyataneṣu ca / niṣphalaṃ tasya tattīrthaṃ yāvattaddhanamucyate

हिन्दी अर्थ

होते हुए भी नाना रूपोंमें प्रकाशित हो रहे हैं, उन निरञ्ञन भगवान्की मैं वन्दना करता हूँ। जिन निरञ्ञन परमात्मासे यह चराचर जगत् उत्पन्न हुआ है, जिनमें यह स्थित है और जिनमें ही इसका लय होता है, वही सत्य तथा अद्ठित ज्ञान है। इन्हींको शिवोपासक शिव कहते हैं और सांख्यवेत्ता विद्वान् प्रधान कहते हैं। ब्राह्मणो! योगी जिन्हें पुरुष कहते हैं, मीमांसक लोग कर्म मानकर

English

He who accepts gifts at a tirtha and holy shrines, his tirtha is fruitless, as long as that wealth is said to remain.

अध्याय १६७

श्लोक 125

गङ्गाविक्रयाणाद्देवि विष्णोर्विक्रयणं भवेत् ।जनार्दने तु विक्रीते विक्रीतं भुवनत्रयम्

gaṅgāvikrayāṇāddevi viṣṇorvikrayaṇaṃ bhavet / janārdane tu vikrīte vikrītaṃ bhuvanatrayam

हिन्दी अर्थ

जिनकी उपासना करते हैं, वैशेषिक मतावलम्बी जिन्हें विभु और शक्तिका चिन्तन करनेवाले जिन्हें चिन्मयी आद्याशक्ति कहते हैं, नाना प्रकारके

English

From selling the Ganga, goddess, there is a selling of Vishnu; when Janardana is sold, the three worlds are sold.

अध्याय १६७

श्लोक 126

गङ्गा तीरसमुद्भूतां म-दं मूर्घ्ना बिभर्ति यः ।बिभर्ति रूपं सोर्ऽकस्य तमोनाशाय केवलम्

gaṅgā tīrasamudbhūtāṃ ma-daṃ mūrghnā bibharti yaḥ / bibharti rūpaṃ sor'kasya tamonāśāya kevalam

हिन्दी अर्थ

रूप और क्रियाओंके चरम आश्रय उन अद्वितीय ब्रह्माकी में वन्दना करता हूँ। भगवान्की भक्ति मनुष्योंको भगवत्स्वरूपकी प्राप्ति करानेवाली है। उसे पाकर पशुके सिवा दूसरा कौन होगा, जो अन्य किसी लाभकी इच्छा करता हो। ब्राह्मणो ! जो मनुष्य भगवान्से विमुख होकर संसारमें आसक्त होते हैं, उन्हें सत्सड़के सिवा और किसी उपायसे इस भवरूपी गहन वनसे छुटकारा नहीं

English

He who bears on his head the (clay) born from the Ganga's bank bears the form of the Sun, solely for the destruction of darkness.

अध्याय १६७

श्लोक 127

गङ्गापुलिनजां धूलिमास्तीर्याथ निजान् पितॄन् ।प्रीणयन्यो नरः पिण्डान्दद्यात्तान् स्वर्नयेदपि

gaṅgāpulinajāṃ dhūlimāstīryātha nijān pitṝn / prīṇayanyo naraḥ piṇḍāndadyāttān svarnayedapi

हिन्दी अर्थ

होते हैं। वे अपनी शरणमें आये हुए लोगोंका उद्धार कर देते हैं। मुनियो। संसारमें आप लोग साधुपुरुषोंके द्वारा सम्मान पानेयोग्य और परम धन्य हैं; क्योंकि आप भगवान् वासुदेवकी

English

The man who, having spread dust born of the Ganga sand, pleases his own ancestors and offers pinda-balls, takes them to heaven too.

अध्याय १६७

श्लोक 128

इदं ते ऽभिहितं भद्रे गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ।पठन् शृण्वन्नरो ह्येति तद्विष्णोः परमं पदम्

idaṃ te 'bhihitaṃ bhadre gaṅgāmāhātmyamuttamam / paṭhan śṛṇvannaro hyeti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

नूतन पल्‍्लवोंसे युक्त कीर्तिलताका बारंबार सेवन करते हैं। आप लोगोंने समस्त कारणोंके भी कारण तथा जगत्का मज्गजल करनेवाले साक्षात् भगवान् श्रीहरिका मुझे स्मरण दिलाया है, शिव शैवा दवदन्त्येनं प्रधानं सांख्यवेदिन:। योगिनः पुरुषं विप्रा: कर्म मीमांसका जना:॥

English

This, fortunate one, is the supreme glory of the Ganga told to you; the man who reads or hears it goes to that highest abode of Vishnu.

अध्याय १६७

श्लोक 129

नित्यं जप्यमिदं भक्त्या प्रयतैः श्रद्धयान्वितैः ।वैष्णवीं गतिमिच्छद्भिः शैवीं वा विधिनन्दिनि

nityaṃ japyamidaṃ bhaktyā prayataiḥ śraddhayānvitaiḥ / vaiṣṇavīṃ gatimicchadbhiḥ śaivīṃ vā vidhinandini

हिन्दी अर्थ

विभुं वैशेषिकाद्याश चिच्छक्तिशक्तिचिन्तका:। ब्रह्मद्वितीयं

English

This should be chanted always with devotion by the self-controlled and faithful, by those desiring the Vaishnava or the Shaiva goal, by rule, dear one.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 167
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.